«مادرزاد»؛ زن محکوم به اعدام و تن دادن به سینمای رسمی

چهل و هفتمین دوره جشنواره قاهره میزبان فیلمی است از سینمای ایران به نام «مادرزاد» که در بخش مسابقه جشنواره به نمایش درآمد.

چهل و هفتمین دوره جشنواره قاهره میزبان فیلمی است از سینمای ایران به نام «مادرزاد» که در بخش مسابقه جشنواره به نمایش درآمد.
مادرزاد ساخته مرتضی علیزاده درامی است که حولوحوش یک زن محکوم به اعدام میگذرد و سعی دارد تلاش او برای ادامه بقا را ترسیم کند.
این زن که به جرم رابطه با یک مرد و کشتن همسر قانونی او به زندان افتاده در ابتدا میتواند یادآور شهلا جاهد باشد اما با جلو رفتن وقایع و داستان، شباهتها ناپدید میشوند.
فیلم با صحنه دادگاه آغاز میشود جایی که مادر زنی که جانش را از دست داده از قاضی میخواهد به هر نحو ممکن قصاص انجام شود و به هیچ قیمتی حاضر به رضایت دادن نیست.
با زن محکوم به اعدام به داخل زندان برمیگردیم، به یک خودزنی و گریه تمامعیار که فضای زندان را متشنج میکند. اما در بخشهای دیگر فیلم، فیلمساز سعی دارد فضایی صمیمی را از درون زندان زنان به تماشاگر نشان دهد، از جمله اتاقهای ملاقات شرعی که در آن این زنان میتوانند با همسر خود سکس داشته باشند: درهایی که بسته میشوند و در درون این سوئیتها، حمام و حوله و تختخوابی وجود دارد و این زنان میتوانند زمان محدودی را با همسر خود بگذرانند.
این وجه بخشی از داستان فیلم را شکل میدهد: زمانی که این زن به توصیه همبندیهایش صیغه یک پسر جوان بیتجربه میشود تا بچهدار شده و از این طریق تا سه سال از اعدام معاف شود تا بتواند بچه را به دنیا بیاورد و در دوره نوزادی از او نگهداری کند.
فیلم با این موضوع درگیر میشود: تناقض بین به دنیا آوردن بچه و گرفتن جان یک نفر که قرار است درام فیلم را پیش ببرد.
در یک صحنه پرتعلیق، زن پیش از اعزام به سوی سکوی اعدام، التماس میکند تا بار دیگر تست حاملگی از او گرفته شود. اینجا فیلم به نوعی از تعلیق پناه میبرد که متفاوت از سبک و سیاق رئالیستی پیشین فیلم به نظر میرسد.
پس از این هم فیلم بین ایجاد هیجان و روایت واقعیت صرف در نوسان است و از این شاخه به آن شاخه میپرد: گاه با فیلمی روبرو هستیم که با رئالیسم صرف قصد دارد بخشهای روشنفکرانه خود را به رخ بکشد و به فیلمی اجتماعی درباره مشکلات زنان و اصلا قضیه اعدام بدل شود، و گاه به ملودرامهای پر سوز و گداز و سریالهای تلویزیونی نزدیک میشود که میخواهد با اغراق، تماشاگرش را در موقعیتهایی پر آب و تاب شریک کند، بیآن که از نظر تکنیکی قادر به این کار باشد.
در نتیجه رئالیسم خشنی که میتوانست فیلم را به اثر جدیتری بدل کند، با تمایل به جلب توجه تماشاگر عام ضربه اساسی میبیند.
مشکل دیگر اما نوع اجرا و به ویژه بازیهاست که نمیتواند فضای تلخ و در عین حال پرتعلیق را به درستی شکل دهد.
بازیگر اصلی فیلم- مینا ساداتی- در حال «بازی» کردن به تمام معناست و غالب حرکات او اغراقآمیز به نظر میرسد، در حالی که برعکس، چنین نقش- و چنین فضایی- به بازیای درونی محتاج است که بدون هیچ نوع اغراق بتواند موقعیتی را باورپذیر کند.
از طرفی نوع آرایش او- از سر و وضع مرتب تا آرایش صورتی که کاملا به چشم میآید، گویی که در یک مهمانی به سر میبرد- با فضای زندان و حال و احوال روحی یک زن محکوم به اعدام چندان تناسبی ندارد.
در عین حال فیلم نمیخواهد پا را از حیطههای پذیرفته شده در سینمای رسمی ایران فراتر بگذارد، به همین دلیل، در اوج سینمای زیرزمینی و دهها فیلمی که هر ساله بدون مجوز و بدون حجاب اجباری ساخته میشوند، با کسب مجوز و با حجاب ساخته شده و در داستانگویی و انتقاد از وضعیت قضایی و ظلم به زنان هم بسیار محتاط است تا بتواند در ایران اکران شود.
اما مشکل اینجاست که در چند سال اخیر، نه تنها تماشاگر ایرانی، بلکه حتی تماشاگر خارجی جشنوارهرو هم به فیلمهای جسورانه زیرزمینی که از قراردادهای دروغین گریزان هستند، عادت کرده و دیگر برایش قابل باور نیست که زنان حتی در زندانی که در آن هیچ مردی وجود ندارد، کماکان حجاب داشته باشند و با حجاب برقصند و با روسری به رختخواب بروند.
از این رو فیلم در بین منتقدان در جشنواره قاهره توجهی را به خود جلب نکرد و بعید است بتواند چندانی راهی برای خودش در جشنوارههای دیگر باز کند.
انتشار تیزر برنامه «صحنه» با همخوانی ترانهای از ابی، همزمان با حمله رسانههای حکومتی، انتقاد شماری از کاربران شبکههای اجتماعی و مخالفان جمهوری اسلامی را برانگیخته است که معتقدند نمایش چنین فضایی در خدمت تلاش برای عادی جلوه دادن وضعیت کشور و سفیدشویی سرکوب معترضان قرار میگیرد.
در ویدیویی که از برنامه موسیقایی «صحنه» منتشر شده، گروهی از زنان و مردان حاضر در استودیو، که شماری از آنان چهرههای شناختهشده سنما و موسیقی هستند، هنگام ورود فرزاد فرزین، مجری برنامه، ترانه ابراهیم حامدی، مشهور به ابی، را همخوانی میکنند.
این برنامه هنوز پخش نشده و فیلیمو اعلام کرده است آن را از ۹ آذر منتشر میکند.
انتخاب ترانهای از خوانندهای که آثارش در رسانههای رسمی جمهوری اسلامی پخش نمیشود و از مخالفان و منتقدان جمهوری اسلامی است، واکنشهایی فراتر از یک انتخاب موسیقایی برانگیخته است.
شماری از کاربران از دوگانگی میان محدودیتهای اعمالشده بر موسیقی ابی و استفاده از ترانه او در تبلیغ یک برنامه داخلی انتقاد کردهاند.
برخی کاربران نیز این همخوانی را نه نشانه گشایش فرهنگی، بلکه نمونهای از «عادیسازی کنترلشده» دانستند.
از نگاه آنان، بازخوانی ترانهای از ابی در یک برنامه شبکه نمایش خانگی، در حالی صورت میگیرد که خود او از حضور در ایران محروم است و امکان فعالیت آهنگساز و دیگر هنرمندان خارج از کشور نیز محدود شده است.
عدهای از کاربران حتی احتمال دادند این اجرا با هدف سنجش واکنشها یا ساختن تصویری از گشایش فرهنگی انجام شده باشد و آن را به حکومت نسبت دادند.
برای بخشی از مخاطبان، همخوانی این ترانه یادآور تناقضی تلخ است: مردم سالها برای دسترسی به موسیقی خوانندگان خارج از کشور، انتخاب پوشش و سبک زندگی خود با محدودیت و فشار روبهرو بودهاند؛ از جمعآوری آنتنهای ماهواره و برخورد با مهمانیها تا تحمیل حجاب اجباری.
حالا پخش ترانه ابی در برنامهای از شبکه نمایش خانگی، بدون رفع آن محدودیتها، برای بخشی از افکار عمومی نوعی «سیاستورزی برای کنترل فضا» و «نمایش حاکمیت برای حفظ قدرت» خوانده شده است.
این همخوانی، بار دیگر بحث حق صاحبان اثر و رعایت حقوق مولف (کپیرایت) را نیز به میان آورده است.
صادق نوجوکی، آهنگساز و تنظیمکننده ترانه «قصه عشق»، در گفتوگو با ایراناینترنشنال، با اشاره به مشکلاتی که جمهوری اسلامی طی سالها برای او و دیگر هنرمندان ایجاد کرده، از استفاده از این ترانه در تیزر مسابقه موسیقی «صحنه» ابراز نارضایتی کرد و گفت این موضوع را از مسیر قانونی پیگیری خواهد کرد.
حمله رسانههای حکومتی و ادعای نداشتن مجوز
روزنامه همشهری، وابسته به شهرداری تهران، یکشنبه ۲۴ آبان در واکنش به این ویدیو ابی را «وطنفروش» خواند. خبرگزاری تسنیم، وابسته به سپاه پاسداران، نیز همخوانی ترانه او را «عادیسازی» خوانندگان خارج از کشور توصیف کرد.
تسنیم به نقل از منبعی ناشناس نزدیک به سازمان تنظیم مقررات رسانههای صوت و تصویر فراگیر در فضای مجازی (ساترا)، نهاد وابسته به صداوسیمای جمهوری اسلامی، اعلام کرد برنامه «صحنه» مجوز انتشار ندارد و ضوابط تولید را رعایت نکرده است.
این ادعا تاکنون با توضیح رسمی ساترا یا فیلیمو تایید نشده است. با این حال، طرح همزمان موضوع مجوز و حمله به انتخاب ترانه، احتمال فشار برای حذف بخشهایی از برنامه یا جلوگیری از پخش آن را تقویت میکند.
توقف پخش سریال تاسیان و مجموعه «غربت» و برنامه «جوکر» نشان میدهد ساترا و نهادهای قضایی پیشتر پخش برنامههای شبکه نمایش خانگی را متوقف کرده یا خواستار اصلاح محتوای آنها شدهاند.
این ادعا تاکنون با توضیح رسمی ساترا یا فیلیمو تایید نشده است. با این حال، طرح همزمان موضوع مجوز و حمله به انتخاب ترانه، احتمال فشار برای حذف بخشهایی از برنامه یا جلوگیری از پخش آن را تقویت میکند.
توقف پخش سریال تاسیان و مجموعه «غربت» و برنامه «جوکر» نشان میدهد ساترا و نهادهای قضایی پیشتر پخش برنامههای شبکه نمایش خانگی را متوقف کرده یا خواستار اصلاح محتوای آنها شدهاند.
سابقه برخورد با هنرمندان
خطر برخورد فقط متوجه پلتفرم یا تهیهکننده نیست. در پرونده کنسرت کاروانسرای پرستو احمدی، دادگاه تجدیدنظر حکم ۷۴ ضربه شلاق، دو سال محرومیت هنری و دو سال ممنوعالخروجی او و چند تن از عوامل و نوازندگان را تایید کرد.
نمونههای متعدد دیگری نیز در این زمینه و در مورد چنین برخوردهایی وجود داشته است.
تاکنون خبری رسمی درباره احضار یا تشکیل پرونده برای سازندگان یا حاضران در ویدیوی «صحنه» منتشر نشده است، اما حمله رسانههای حکومتی و طرح ادعای نداشتن مجوز، در کنار سابقه توقیف برنامهها و مجازات هنرمندان، این احتمال را تقویت میکند که عوامل برنامه برای این همخوانی تحت فشار یا حتی پیگرد قرار بگیرند.
در پرونده کنسرت کاروانسرای پرستو احمدی، دادگاه تجدیدنظر حکم ۷۴ ضربه شلاق، دو سال محرومیت هنری و دو سال ممنوعالخروجی او و چند تن از عوامل و نوازندگان را تایید کرد.
نمونههای متعدد دیگری نیز در این زمینه و در مورد چنین برخوردهایی وجود داشته است.
تاکنون خبری رسمی درباره احضار یا تشکیل پرونده برای سازندگان یا حاضران در ویدیوی «صحنه» منتشر نشده است، اما حمله رسانههای حکومتی و طرح ادعای نداشتن مجوز، در کنار سابقه توقیف برنامهها و مجازات هنرمندان، این احتمال را تقویت میکند که عوامل برنامه برای این همخوانی تحت فشار یا حتی پیگرد قرار بگیرند.
کانون نویسندگان ایران در گزارشی به مناسبت روز جهانی نویسندگان زندانی از تداوم سرکوب اهل قلم، بازداشت یا حبس دستکم ۲۰ نویسنده و شاعر و خطر اعدام یک نویسنده زندانی خبر داد. نرگس محمدی نیز با انتشار پیامی، به صدور احکام اعدام، بازداشت و پیگرد قضایی نویسندگان در ایران اعتراض کرد.
کانون نویسندگان ایران، همزمان با روز جهانی نویسندگان زندانی، گزارشی از وضعیت نویسندگان و شاعران زندانی و بازداشتشده منتشر کرد و از صدور احکام سنگین، بازداشتهای طولانیمدت و دشواری دسترسی به اطلاعات بازداشتشدگان خبر داد.
این کانون اعلام کرد پس از سرکوب اعتراضات دیماه ۱۴۰۴ و جنگ آمریکا و اسرائیل علیه جمهوری اسلامی، فضای ارعاب و سانسور بر کشور حاکم شده و وضع قوانینی از جمله قانون تشدید مجازات جاسوسی و همکاری با اسرائیل و کشورهای متخاصم علیه امنیت و منافع ملی بر شدت سرکوبها افزوده است.
بر اساس این گزارش، دستکم ۲۰ نویسنده و شاعر در ایران در حال گذراندن دوران محکومیت یا در بازداشت طولانیمدت نیروهای امنیتی هستند و شماری از آنان با اتهامهای سنگین روبهرو شدهاند.
یکشنبه ۲۴ آبان، برابر با ۱۵ نوامبر، روز جهانی نویسندگان زندانی است که از سال ۱۹۸۱ به ابتکار انجمن جهانی قلم (پن) گرامی داشته میشود. هدف از این گرامیداشت، حمایت از آزادی بیان، توجه به وضعیت نویسندگان زندانی و زنده نگه داشتن یاد نویسندگانی است که در بازداشت یا زندان جان باختهاند.
خطر اعدام، مرگ در بازداشت و احکام زندان
کانون نویسندگان ایران اعلام کرد حکم اعدام پیمان فرحآور، ترانهسرای اهل گیلان، به اتهامهای «بغی» و «محاربه» قطعی شده و بیم اجرای آن میرود.
بر اساس گزارشهای حقوق بشری و اعدامهای ثبتشده در روزهای اخیر، از ۱۱ دی ۱۴۰۴ تا ۱۷ آبان دستکم ۸۷ نفر با اتهامهای سیاسی و امنیتی در ایران اعدام شدهاند و حدود ۲۲۰ نفر دیگر با اتهامهای مشابه در خطر اجرای حکم اعدام قرار دارند.
این کانون همچنین گزارش داد علیرضا بیرانوند، شاعر و فعال محیطزیستی اهل ایذه در استان خوزستان، که اردیبهشتماه در تهران بازداشت شده بود، تیرماه در بازداشت نیروهای امنیتی جان باخت. منابع رسمی جمهوری اسلامی علت مرگ او را «مسمومیت در زندان» اعلام کردهاند.
کانون نویسندگان همچنین به وضعیت احسان رستمی، مترجم و ناشر، اشاره کرد و نوشت او از مرداد ۱۴۰۴ در بازداشت به سر میبرد و با اتهام «بغی» روبهروست.
گلرخ ایرایی، نویسنده و فعال مدنی، نیز با حکم پنج سال حبس در زندان اوین محبوس است و کیوان رحیمیان، مترجم، نیز دوران محکومیت ۹ ساله خود را میگذراند.
حسین شنبهزاده، نویسنده، ویراستار و طنزپرداز، که پیش از این به اتهام «توهین به رهبری» به پنج سال زندان محکوم شده بود، در پروندهای جدید به دلیل «انتشار یک شعر از درون زندان» به یک سال دیگر حبس محکوم شده است.
این کانون همچنین گزارش داد مصطفی مهرآیین، نویسنده و جامعهشناس، با حکم هشت سال حبس (پنج سال قابل اجرا) در زندان اوین به سر میبرد و حامد قصری، نویسنده و عکاس، که از ۱۵ اردیبهشت در بازداشت است، به شش سال و یک ماه زندان محکوم شده و در زندان مرکزی اصفهان محبوس است.
در فهرست منتشرشده، نام علی دورقی، یوسف رحیمی، الیاس قنواتیلاری، جواد کنانی معروف، امین ماسوری، داوود محمدینیا و مهرگان نامآور نیز دیده میشود.
این کانون همچنین از محکومیت عمر محمدی به پنج سال زندان در ارتباط با فعالیتهای فرهنگی و آموزش زبان کردی، صدور حکم پنج سال حبس برای امین عسکراوی و محکومیت وحید علیزاده رزازی به ۷۵ روز زندان خبر داد.
بر اساس این گزارش، مهدی ناصری و عارف ناصری پس از انتشار یک قطعه موسیقی دارای مجوز رسمی بازداشت شدند و محمد کعبی، شاعر اهل شوش، نیز در ارتباط با همین پرونده بازداشت شد.
نرگس محمدی: دشمنی با قلم و اندیشه مشخصه حکومتهای خودکامه است
نرگس محمدی، برنده جایزه صلح نوبل، نیز یکشنبه ۲۴ آبان به مناسبت روز جهانی نویسندگان زندانی در اینستاگرام نوشت: «به یاد آنان که قلم را به هیچ بهایی نفروختند. روزتان گرامی.»
او با تاکید بر اینکه «دشمنی با قلم و اندیشه مشخصه حکومتهای خودکامه بوده و هست»، به قتل شاعران و دگراندیشان، صدور احکام اعدام برای نویسندگان و تهدید اهل قلم با احکام تعلیقی و پروندههای قضایی اشاره کرد.
محمدی به خبر محاکمه دوباره پنج روزنامهنگار و شاعر در آبادان به نامهای آرش قلعهگلاب، ماندانا صادقی، رضا محمدی، کورش کرمپور و فرزانه یحییآبادی اشاره کرد.
او همچنین نوشت حکم اعدام فرحآور، ترانهسرای زندانی در زندان لاکان رشت، در روزهای گذشته به شعبه اجرای احکام ارجاع شده است.
محمدی در ادامه به برخوردهای قضایی با جعفر پناهی، از جمله زندان و مصادره اموال، بازداشت الیاس قنواتی، مهدی ناصری، عارف ناصری و محمد کعبی، محکومیت روزبه گیلاسیان و نیما صفار، دو نویسنده اهل گرگان، هر یک به چهار سال و هشت ماه زندان و صدور حکم زندان برای محمد مالجو، اقتصاددان مستقل، اشاره کرد.
این فعال حقوق بشر نوشت: «این خبرها که چهارگوشه سرزمین ما را در برمیگیرد، تنها بخش کوچکی از سرکوب اهل قلم در همین چند هفته گذشته است.»
محمدی با اشاره به دشواری برآورد شمار نویسندگانی که با زندان و سرکوب روبهرو شدهاند، بر اهمیت حمایت از نویسندگان زندانی و شنیدن صدای تکتک آنان تاکید کرد.
محمدی اعطای جایزه سال ۲۰۲۶ انجمن جهانی قلم به گلرخ ایرایی و علی اسداللهی را نمونهای از حمایت از نویسندگان زندانی دانست و نوشت: «با نویسنده و قلم میتوان به زبان زور سخن گفت، اما اندیشه و آرمانهای او همواره راه خود را پیدا خواهد کرد.»
انجمن قلم آمریکا نیز به مناسبت روز جهانی نویسندگان زندانی در اینستاگرام نوشت نویسندگان در سراسر جهان با آثار خود حقیقت را روشن میکنند و روایتهای رسمی را به چالش میکشند، اما برخی حکومتها میکوشند آنان را ساکت کنند.
این انجمن در مجموعه تصاویر این پست، عکسی از ایرایی را منتشر کرد و نوشت حتی در زندان نیز برخی نویسندگان حاضر نیستند قلم خود را زمین بگذارند.
شصت و هفتمین دوره جشنواره تسالونیکی میزبان یک فیلم زیرزمینی از سینمای ایران است: «شب ناپدید شدن آرزو» ساخته آرین وزیردفتری.
وزیردفتری در اولین فیلم بلندش با نام «بی رویا» که در بخش افقهای جشنواره ونیز نمایش داشت، نیم نگاهی به مسائل اجتماعی ارائه کرد، ولی این نگاه عمده و مستقیم نبود. فیلم دوم اما آشکارا و مستقیم به مسائل سیاسی- اجتماعی ایران نظر دارد و وقایع جنبش «زن، زندگی، آزادی» و تظاهرات علیه حکومت را میکاود.
فیلم که بهطور مخفیانه و بدون حجاب اجباری در ایران فیلمبرداری شده، داستان دو خواهر از دو نسل را میگوید: یکی رعنا که معلم پیانو است و دیگری آرزو از نسل زد که جرأت و جسارت متفاوتی دارد.
فیلم با اشاره به وقایع شهریور ۱۴۰۱ شروع میشود و در نوشتهای پیش از عنوانبندی تاکید دارد:« جامعه سرکوبشده ایران پیش از این بارها صحنه اعتراضات مردمی علیه حکومت بوده و این بار نسل تازهای از دختران و زنان، نقشی پیشرو و پررنگ در اعتراضات داشتند.»
فیلم سعی دارد در فضایی محدود- که غالب داستان آن در داخل رعنا میگذرد- بخشی از این حرکت باشکوه زنانه در تاریخ ایران را تصویر کند. در نتیجه با فیلمی با محوریت زنان روبرو هستیم که در آن رابطه دو خواهر و نوع نگاه و اعمال آنها علیه یک حکومت سرکوبگر به مساله اصلی بدل میشود.
رعنا به نسلی تعلق دارد که ترسهای خاص خود را دارد و از سرخوردگیهای حرکتهای پیشین میگوید، اما آرزو از نسل زد، تمام ترسها و شبهات را کنار گذاشته و با جرأت و جسارت میخواهد حقاش را پس بگیرد، از جمله با یک عکس جنجالی که از نیمه به بعد داستان فیلم را جلو میبرد.
مساله وجود این عکس و دلیل دستگیری او که به پیچ قصه در میانه فیلم بدل میشود، آن چنان که باید در دل روایت جا نمیافتد و فیلم بدون آن هم میتوانست به دستگیری آرزو در حین تظاهرات اکتفا کند. اما فیلمساز علاقه خاصی به پیچهای داستانی دارد که در تجربه اول او هم نقش مهمی را ایفا میکرد.
فیلم با نواختن پیانو آغاز میشود، پیانویی که قرار است به حلقه رابط صحنهها و زمانهای مختلف تبدیل شود. در نمای اول رعنا پشت به دوربین در حال نواختن پیانویی است که گویی برای روایت درد و رنج و سرکوب به صدا درآمده و با نمایش تصاویر واقعی از تظاهرات و اعتراضات زنان و سپس به خاک و خون کشیده شدن آن با خشونت تمام، میخواهد بخشی از واقعیت جاری در اجتماع را تصویر کند که قرار است موتور محرک قصه باشد.
بعدتر در صحنههای رویا باز به پیانو بازمی گردیم: آرزو دستگیر شده و خبری از او نیست، اما فیلم سه بار به او باز میگردد و آرزو در رویای اطرافیانش تبلور مییابد و حضور پیدا میکند. بار اول زمانی است که آراد، دوست پسر او، در حین نواختن پیانو خاطره اولین دیدارشان را به یاد میآورد. بار دوم، حرفهای شهاب، دوست پسر رعنا، با اوست که باز به موسیقی و مساله خلق یک آهنگ سیاسی میرسد و سرانجام سومین حضور رویایی آرزو در ذهن رعناست که در آن آرزو پیانو مینوازد و آهنگی را که ساخته اجرا میکند.
دیالوگهای ذهنی رعنا و آرزو به بخش مهمی از فیلم بدل میشود که قرار است مساله تقابل نگاه و مساله تغییر رعنا را روایت کند. دو خواهر دیالوگهای صمیمیای دارند و در عین حال رازهای خود را برملا میکنند. رعنا که پایش شکسته و در حال جدا شدن از عشقش شهاب است- که آشکارا نمادی است از سرخوردگی یک نسل- حالا قرار است معنای زندگیاش را در جای دیگری سراغ کند.
فیلم در روایتش صراحت دارد، اما در نهایت با اجرایی نه چندان شستهرفته، به اهدافش نمیرسد و نمیتواند جهان درگیرکننده و تکاندهندهای خلق کند. بخشی از این احتمالا به محدودیتهای فیلمبرداری و گروه کوچک چند نفره دخیل در فیلم بازمیگردد که در خفا و با دوربین موبایل این فیلم را ساختهاند.
کانون کارگردانان سینمای ایران یک سال پس از خروج نماینده خود از شورای پروانه ساخت در اعتراض به سانسور فیلمنامهها، اعلام کرد همچنان نمایندهای در این شورا ندارد و بر خواسته خود برای حذف سانسور فیلمنامهها و مرحله صدور پروانه ساخت تاکید کرد.
خبرگزاری ایسنا دوشنبه ۱۸ آبان گزارش داد با وجود خروج نمایندگان خانه سینما و معرفی نشدن جایگزین برای دو نماینده این نهاد، شورای پروانه ساخت همچنان به فعالیت خود ادامه میدهد و بهتازگی با ساخت پنج فیلم سینمایی موافقت کرده است.
کانون کارگردانان سینمای ایران در بیانیهای که در حساب اینستاگرام خود منتشر کرد، با انتقاد از تداوم سانسورها و محدودیتها اعلام کرد: «سینمای ایران، در نتیجه تداوم ممیزیها و محدودیتهای گوناگون، از جامعه خود عقب افتاده و فاصله گرفته است.»
این تشکل صنفی از این وضعیت ابراز تاسف کرد و ابراز امیدواری کرد روزی این فاصله از میان برداشته شود و سینمای ایران بتواند «آزادانه و بیواسطه، بازتابدهنده اندیشه، دغدغهها و واقعیتهای جامعه خود باشد».
کانون کارگردانان تاکید کرد: «تا رسیدن به آن روز، از تلاش برای تحقق این خواسته دست نخواهیم کشید.»
کمیسیون صنفی کانون نویسندگان ایران نیز ۱۴ آبان در گزارشی از تشدید سانسور و سختگیری در صدور مجوز انتشار کتاب خبر داد و اعلام کرد برخی مجوزهای صادرشده لغو شدهاند و فشار ناشران برای تغییر آثار پیش از دریافت مجوز، به گسترش خودسانسوری انجامیده است.
نوید محمدزاده، بازیگر و کارگردان ایرانی، ۱۱ آبان در پاسخ به پرسش خبرنگار ایراناینترنشنال گفت به دلیل سانسور، تمایلی به اکران عمومی نخستین فیلم خود در مقام کارگردان، «واقعا آدم خاصی نیستم»، در ایران ندارد.
اعتراض به سانسور فیلمنامهها
کانون کارگردانان در بیانیه تازه خود یادآوری کرد که سال گذشته «در راستای وظیفه ذاتی خود» خواستار حذف سانسور فیلمنامهها و مرحله صدور پروانه ساخت شده بود.
این کانون همچنین تاکید کرد همچنان به تعهد خود در همراهی با ۱۸ صنف خانه سینما و بیش از ۱۲۰ کارگردان-تهیهکننده سینما پایبند است.
کانون کارگردانان سینمای ایران ۲۸ مهر ۱۴۰۴ در نامهای به رییس سازمان سینمایی خواستار برچیده شدن شورای پروانه ساخت شده و هشدار داده بود در صورت ادامه روند سانسور فیلمنامهها، نمایندهاش دیگر در جلسات شورا شرکت نخواهد کرد.
این تشکل صنفی در همان زمان با ارسال نامهای به خانه سینما، نماینده خود را از شورای پروانه ساخت خارج کرد.
مطالبه کانون کارگردانان با حمایت انجمن تهیهکنندگان مستقل سینمای ایران و کانون فیلمنامهنویسان همراه شد و در ادامه، ۱۳ انجمن سینمایی دیگر نیز از «تجدیدنظر بنیانی در سازوکار ناکارآمد صدور پروانه ساخت و نظارت پیشینی» حمایت کردند.
خانه سینما نیز آبان ۱۴۰۴ با حمایت از حذف پروانه ساخت اعلام کرده بود این مطالبه از ماهها قبل در گفتوگو با مدیران سازمان سینمایی پیگیری میشد.
هیاترییسه خانه سینما «عبور از نظام ممیزی پیشینی و جایگزین کردن اعتماد به سینماگر ایرانی» را ضروری دانسته بود.
سیما بینا، خواننده، آهنگساز و پژوهشگر موسیقی نواحی ایران، شامگاه شنبه ۱۶ آبان (هفتم نوامبر) شانزدهمین جایزه بیتا برای هنرهای ایرانی را در دانشگاه استنفورد آمریکا دریافت کرد.
او سخنان خود را با یاد جانباختگان «انقلاب ملی ایران» آغاز کرد و از ادامه راهی گفت که نزدیک به هفت دهه پیش برای حفظ موسیقی و فرهنگ ایران آغاز کرده بود.
این مراسم به همت برنامه مطالعات ایرانشناسی دانشگاه استنفورد در سالن «مموریال» این دانشگاه برگزار شد؛ جایی که بیش از هزار و ۷۰۰ نفر برای دیدار با سیما بینا و تجلیل از یک عمر فعالیت هنری او گرد هم آمدند. استقبال گسترده از این برنامه باعث شد مراسم امسال، برخلاف دورههای پیشین که در سالنهای کوچکتری برگزار میشد، به سالن بزرگ مموریال منتقل شود.
ادای احترام به جانباختگان و مروری بر هفت دهه فعالیت هنری
سیما بینا پس از دریافت جایزه، سخنان خود را به یاد جانباختگان انقلاب ملی ایران آغاز کرد؛ جوانانی که از آنان با عنوان «جوانان قلعه پیر» یاد کرد.
او سپس به مرور خاطرات و فراز و نشیبهای نزدیک به هفت دهه فعالیت هنری خود پرداخت؛ از نخستین تجربههای خوانندگی تا سفر به مناطق مختلف ایران برای گردآوری و ثبت آوازها و نغمههایی که بخشی از میراث شفاهی مردم ایران را تشکیل میدهند.
بینا در سخنانش تاکید کرد که این مسیر همچنان ادامه دارد؛ راهی که برای او تنها خوانندگی نبوده، بلکه تلاشی برای حفظ صداها، زبانها و روایتهایی است که نسل به نسل در میان مردم ایران زنده ماندهاند.
عباس میلانی: این جایزه باید سالها پیش به سیما بینا اهدا میشد
عباس میلانی، مدیر برنامه مطالعات ایرانشناسی دانشگاه استنفورد، در گفتوگوی اختصاصی با ایران اینترنشنال گفت جایزه بیتا باید سالها پیش به سیما بینا اهدا میشد.
میلانی با اشاره به جایگاه کمنظیر این هنرمند در موسیقی ایران گفت کسی را به شایستگی او سراغ ندارد که هم در خوانندگی موسیقی دستگاهی و محلی ایران و هم در پژوهش و گردآوری نغمههای فولکلور چنین تلاش گستردهای کرده باشد.
او همچنین بر ایستادگی سیما بینا در برابر محدودیتهای جمهوری اسلامی تاکید کرد و گفت این هنرمند در برابر ممنوعیتهای تحمیلشده از سوی حکومت سر خم نکرد و یکتنه به راه خود ادامه داد.
سیما بینا از جمله زنانی است که پس از انقلاب ۱۳۵۷، با وجود محدودیتهای شدید بر آوازخوانی زنان، فعالیت هنری و پژوهشی خود را متوقف نکرد. او علاوه بر اجرای موسیقی محلی، به آموزش زنان و ثبت ترانههایی پرداخت که بسیاری از آنها پیشتر تنها به شکل شفاهی منتقل میشدند.
جایزه بیتا؛ پاسداشت هنر و آزادی آفرینش
جایزه بیتا برای هنرهای ایرانی از سال ۲۰۰۸ با حمایت مالی بیتا دریاباری، نیکوکار و حامی فرهنگ و هنر ایرانی، در دانشگاه استنفورد بنیان گذاشته شد.
دریاباری با تاسیس صندوقی به نام خود برای حمایت از زبان و ادبیات فارسی در استنفورد، زمینه گسترش آموزش و پژوهش درباره فرهنگ ایران و برگزاری سالانه این جایزه را فراهم کرد.
بر اساس تعریف رسمی دانشگاه استنفورد، جایزه بیتا به هنرمندانی تعلق میگیرد که در طول زندگی حرفهای خود دستاوردهایی برجسته در هنر و فرهنگ ایران داشته و در دفاع از حق هنرمندان برای آفرینش آزادانه نیز نقش موثری ایفا کردهاند.
سیمین بهبهانی، محمدرضا شجریان، بهرام بیضایی، شهرنوش پارسیپور، احسان یارشاطر، کیهان کلهر و شهرام ناظری از جمله دریافتکنندگان پیشین این جایزه بودهاند.
از نمایش فیلم زندگی سیما بینا تا اجرای زنده موسیقی نواحی
بخش دیگری از مراسم به نمایش فیلم کوتاهی ساخته باربد گلشیری اختصاص داشت که زندگی و مسیر هنری سیما بینا را روایت میکرد.
این فیلم مروری بود بر فعالیت هنرمندی که از کودکی با موسیقی آشنا شد و بعدها بخش بزرگی از زندگی خود را صرف جستوجو، گردآوری و معرفی موسیقی مناطق مختلف ایران کرد.
بینا که در سال ۱۳۲۴ در خراسان متولد شد، از کودکی خوانندگی را آغاز کرد و در ادامه، در کنار موسیقی دستگاهی ایران، به پژوهش درباره موسیقی نواحی پرداخت. سفرهای متعدد او به شهرها و روستاهای ایران، به ثبت و حفظ ترانهها، لالاییها و آوازهایی انجامید که بخشی از حافظه فرهنگی مردم ایراناند.
در پایان مراسم، سیما بینا با همراهی مهرداد اعرابی، مزدک علیپور و آرش بحرالعلومی، چند قطعه شاخص از موسیقی محلی ایران را به احترام حاضران اجرا کرد؛ اجرایی که پایانبخش شب تجلیل از این هنرمند بود.
تقدیر از سیما بینا در استنفورد، فراتر از اهدای یک جایزه هنری، یادآور تلاش زنی بود که در سالهای ممنوعیت و محدودیت، از حفظ میراث موسیقایی ایران دست نکشید؛ میراثی که از لالایی مادران تا آوازهای عشق، کار و سوگ را در بر میگیرد و او نزدیک به هفت دهه برای انتقال آن به نسلهای بعد کوشیده است.
سیما بینا: خود را متعلق به همه اقوام ایران میدانم
سیما بینا در گفتوگویی اختصاصی با ایران اینترنشنال، با اشاره به مسیر طولانی فعالیت هنری خود گفت امروز خود را متعلق به همه اقوام ایران میداند؛ مردمانی که نغمهها، آوازها و فرهنگشان بخش جداییناپذیری از زندگی و آثار او شدهاند.
او همچنین از دریافت جایزه بیتا ابراز خرسندی کرد و گفت خوشحال است که این قدردانی، بار دیگر او را در کانون توجه مردمی قرار میدهد که خود را وامدار آنان و میراث فرهنگیشان میداند.