یایویی کوساما، هنرمند ژاپنی که با نقطه‌های رنگی، کدوهای خالدار و اتاق‌های آینه بی‌نهایت، به یکی از شناخته‌شده‌ترین چهره‌های هنر معاصر تبدیل شد، در ۹۷ سالگی درگذشت. استودیوی او پنجم شهریور اعلام کرد کوساما دو هفته پیش در توکیو درگذشت. او تا روزهای پایانی زندگی به نقاشی ادامه داد.
کوساما در بیش از هفت دهه فعالیت هنری، تجربه‌های شخصی، اضطراب‌ها، توهم‌های بصری و ترس‌های دوران کودکی خود را به یکی از متمایزترین زبان‌های هنر معاصر تبدیل کرد؛ جهانی از نقطه‌های رنگی، شبکه‌های بی‌پایان، آینه‌ها و کدوهایی که مرز میان انسان و محیط را از بین می‌برند.
کودکی و آغاز جهان نقطه‌ها
کوساما در سال ۱۹۲۹ در شهر ماتسوموتوی ژاپن به دنیا آمد. خانواده‌اش در تجارت بذر و گیاه فعالیت داشتند، اما دوران کودکی او با تنش‌های خانوادگی همراه بود.
او بعدها گفت از حدود ۱۰ سالگی دچار توهم‌های بصری می‌شد؛ گل‌هایی که با او حرف می‌زدند، نورها و نقطه‌هایی که تمام محیط اطرافش را فرا می‌گرفتند و اشیایی که در برابر چشمانش بی‌نهایت تکثیر می‌شدند.
کوساما به جای فرار از این تصاویر، شروع به کشیدن آن‌ها کرد و همین تجربه بعدها به هسته اصلی آثارش تبدیل شد.
کالوین تامکینز، نویسنده و منتقد باسابقه هنر، فعالیت کوساما را نمونه‌ای از «قدرت درمانگر هنر» می‌دانست؛ هنرمندی که فرایند آفرینش را به ابزاری برای مهار جهانی تبدیل کرد که در ذهنش پیوسته تکثیر می‌شد.
نیویورک و «تورهای بی‌نهایت»
کوساما در سال ۱۹۵۸ به نیویورک رفت؛ شهری که در آن زمان مرکز یکی از مهم‌ترین تحولات هنر مدرن جهان بود.
مجموعه «تورهای بی‌نهایت» از نخستین آثاری بود که جایگاه او را تثبیت کرد. این تابلوها از هزاران حرکت کوچک و تکرارشونده قلم تشکیل شده بودند که تمام سطح بوم را مانند شبکه‌ای بدون ابتدا و انتها می‌پوشاندند.
اهمیت این آثار در سادگی ظاهری آن‌ها نبود، بلکه در ایده‌ای بود که بعدها تقریبا تمام فعالیت هنری کوساما را شکل داد: تکرار تا جایی که مرز میان یک شی و محیط اطراف آن از بین برود و فرد در جهانی بی‌انتها محو شود.
این مفهوم را خود کوساما «محو شدن» می‌نامید؛ تجربه‌ای که هم از توهم‌های دوران کودکی او سرچشمه می‌گرفت و هم بعدها به یکی از محورهای اصلی آثارش تبدیل شد.
وقتی هنر از بوم بیرون آمد
در دهه ۱۹۶۰، آثار کوساما از سطح نقاشی خارج شدند. او شروع به پوشاندن صندلی‌ها، کفش‌ها، لباس‌ها و وسایل روزمره با صدها فرم پارچه‌ای تکرارشونده کرد؛ مجموعه‌ای که بعدها با عنوان «انباشت‌ها» شناخته شد.
بخشی از این آثار با اضطراب او درباره بدن و جنسیت ارتباط داشتند. کوساما چیزی را که از آن می‌ترسید، بارها تکثیر می‌کرد تا قدرت تهدیدکننده‌اش را از بین ببرد.
اما یکی از تعیین‌کننده‌ترین لحظات فعالیت او در سال ۱۹۶۵ فرا رسید؛ زمانی که نخستین «اتاق آینه بی‌نهایت» را ساخت.
دیوارهای این فضا با آینه پوشیده شده بودند و اشیا بارها و بارها در آن‌ها انعکاس پیدا می‌کردند. خود بازدیدکننده نیز وارد تصویر می‌شد و همراه با اثر تا بی‌نهایت تکثیر می‌شد.
دهه‌ها پیش از آن‌که نمایشگاه‌های تعاملی و غوطه‌ورکننده به پدیده‌ای جهانی تبدیل شوند، کوساما فضایی ساخته بود که در آن مرز میان اثر هنری، فضای نمایش و تماشاگر از میان می‌رفت.
آدریان سیرل، منتقد هنری بریتانیایی، درباره آثار کوساما به دوگانگی مهمی اشاره کرده است: «پشت ظاهر شاد، رنگارنگ و گاه بازیگوش آثار او، نوعی اضطراب و حتی تهدید وجود دارد. همین تضاد است که بهترین آثار کوساما را از یک تجربه صرفا تزیینی جدا می‌کند.»
«باغ نرگس» و تمسخر بازار هنر
یکی از مشهورترین آثار اعتراضی کوساما در سال ۱۹۶۶ و هم‌زمان با دوسالانه ونیز شکل گرفت.
او حدود هزار و ۵۰۰ گوی آینه‌ای را روی زمین قرار داد و نام اثر را «باغ نرگس» گذاشت. بازدیدکنندگان در هر گوی تصویر خود را می‌دیدند و کوساما تلاش می‌کرد آن‌ها را دانه‌ای دو دلار بفروشد؛ تا زمانی که مسئولان نمایشگاه مانع ادامه فروش شدند.
این اثر هم‌زمان درباره خودشیفتگی و انتقادی از بازار هنر بود: تماشاگر می‌توانست تصویر خودش را به عنوان یک اثر هنری خریداری کند.
طنز تاریخی آن‌جاست که چند دهه بعد، آثار خود کوساما با قیمت‌های میلیون دلاری در همان بازار جهانی هنر معامله شدند.
بدن، سیاست و اعتراض
در اواخر دهه ۱۹۶۰، کوساما فعالیت خود را از گالری‌ها به خیابان‌های نیویورک برد.
او اجراهایی علیه جنگ ویتنام برگزار کرد و بدن شرکت‌کنندگان را با نقطه‌های رنگی می‌پوشاند. نقطه‌ها دیگر فقط امضای بصری او نبودند و به ابزاری برای بیان اعتراض سیاسی، آزادی بدن و مخالفت با ساختارهای اجتماعی نیز تبدیل شده بودند.
کوساما بارها گفته بود به عنوان یک زن ژاپنی مهاجر در فضای عمدتا مردانه هنر نیویورک نادیده گرفته شده و برخی از ایده‌هایش بعدها در آثار هنرمندان مشهورتر دیده شدند.
بازنگری‌های تاریخی چند دهه اخیر نیز نشان داده‌اند بسیاری از تجربه‌های او در زمینه هنر چیدمان، اجرا و استفاده از محیط، پیش از آن صورت گرفته بودند که این شیوه‌ها به جریان اصلی هنر معاصر تبدیل شوند.
بازگشت به ژاپن
کوساما در سال ۱۹۷۳ به ژاپن بازگشت و از سال ۱۹۷۷ به انتخاب خود در یک مرکز روان‌پزشکی در توکیو زندگی کرد.
استودیوی او در نزدیکی همان مرکز قرار داشت و تقریبا هر روز برای کار به آن‌جا می‌رفت.
این برنامه برای نزدیک به نیم قرن ادامه یافت: بیمارستان، استودیو، نقاشی و بازگشت به بیمارستان.
او علاوه بر نقاشی و مجسمه‌سازی، رمان، شعر و داستان نیز نوشت و برخلاف تصور عمومی، سال‌های زندگی در مرکز روان‌پزشکی نه دوران کناره‌گیری او، بلکه یکی از طولانی‌ترین دوره‌های فعالیت هنری‌اش بود.
کدوها و شهرت جهانی
کدوهای خالدار کوساما در کنار نقطه‌ها و آینه‌ها به یکی دیگر از نمادهای هنر او تبدیل شدند.
او می‌گفت از کودکی به شکل کدو علاقه داشته و در آن نوعی سادگی، استحکام و آرامش می‌دیده است. کدوهای زرد با نقطه‌های سیاه او بعدها در موزه‌ها و فضاهای عمومی سراسر جهان ظاهر شدند.
از دهه ۱۹۹۰، شهرت کوساما به‌شدت افزایش یافت. بزرگ‌ترین موزه‌های جهان نمایشگاه‌های مرور آثارش را برگزار کردند و اتاق‌های آینه‌ای او به یکی از محبوب‌ترین تجربه‌های هنری جهان تبدیل شدند.
ظهور شبکه‌های اجتماعی این شهرت را چند برابر کرد، اما هم‌زمان پرسشی را نیز پیش کشید: آیا برخی آثار متاخر کوساما بیش از آن‌که تجربه‌ای هنری باشند، به صحنه‌ای برای عکاسی و سرگرمی تبدیل شده‌اند؟
این یکی از مهم‌ترین نقدهایی بود که در سال‌های پایانی فعالیت او مطرح شد. برخی منتقدان معتقد بودند تولید گسترده کدوها، نقطه‌ها و اتاق‌های آینه‌ای، مرز میان هنر، سرگرمی و تجارت را کم‌رنگ کرده است.
با این حال، حتی منتقدان آثار متاخر او نیز معمولا اهمیت تجربه‌های رادیکال دهه‌های ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ کوساما را انکار نمی‌کردند.
جایگاه تاریخی او هم بیش از هر چیز بر همان آثار استوار است؛ زمانی که هنوز نقطه‌های کوساما به یکی از شناخته‌شده‌ترین تصاویر فرهنگ عمومی تبدیل نشده بودند.
رنجی که به هنر تبدیل شد
اهمیت کوساما فقط در ساختن تصاویری زیبا و قابل تشخیص نبود. او تجربه‌ای بسیار شخصی و در مواردی دردناک را به زبانی تبدیل کرد که میلیون‌ها نفر در سراسر جهان توانستند با آن ارتباط برقرار کنند.
توهم به نقطه تبدیل شد، اضطراب به شبکه، ترس به مجسمه و تنهایی به اتاقی پر از آینه و نور.
تناقض نیز همیشه بخشی از جهان او باقی ماند: هنرمندی که درباره محو شدن «خود» سخن می‌گفت، به یکی از مشهورترین چهره‌های هنر جهان تبدیل شد؛ کسی که بازار هنر را به سخره گرفته بود، خود به یکی از گران‌ترین هنرمندان معاصر بدل شد.
کوساما تمام عمر درباره بی‌نهایت کار کرد.
زندگی او اکنون پایان یافته است، اما جهانی که ساخت ادامه دارد؛ نقطه‌هایی که از بوم بیرون آمدند، دیوارها و آینه‌ها را پوشاندند و سرانجام به بخشی از حافظه هنر معاصر تبدیل شدند.
شاید مناسب‌ترین تصویر از پایان زندگی او همان باشد که استودیویش پنجم شهریور در هنگام اعلام مرگش ارائه کرد: یایویی کوساما تا روزهای آخر زندگی، قلم‌مو را زمین نگذاشت.
