بهدنبال تشدید تنشها در خاورمیانه، کییف تلاش دارد همکاریهای دفاعی خود را با کشورهای حوزه خلیج فارس گسترش دهد؛ رویکردی که با سفرهای منطقهای مقامهای اوکراینی و توافقات جدید با کشورهای عربی وارد مرحله تازهای شده است.
ولودیمیر زلنسکی، رییسجمهوری اوکراین، شنبه هشتم فروردین از دیدار خود با محمد بن زاید آل نهیان، رییس امارات متحده عربی، خبر داد و اعلام کرد دو طرف برای همکاری در حوزههای امنیتی و دفاعی به توافق رسیدند.
زلنسکی در پیامرسان تلگرام با اشاره به این توافق نوشت: «تیمهای ما جزییات همکاری را نهایی خواهند کرد.»
خبرگزاری دولتی امارات نیز گزارش داد بن زاید و زلنسکی درباره «فرصتهای توسعه همکاریهای دوجانبه» در چارچوب توافق جامع اقتصادی میان دو کشور گفتوگو کردند.
بر اساس این گزارش، بررسی «تحولات امنیتی، افزایش تنشهای نظامی در منطقه و پیامدهای آن بر کشتیرانی بینالمللی و اقتصاد جهانی» از دیگر محورهای دیدار رهبران اوکراین و امارات متحده عربی بود.
خبرگزاری دولتی امارات جزییات بیشتری درباره این ملاقات و ابعاد همکاریهای جدید میان کییف و ابوظبی منتشر نکرد.
در تحولی دیگر، سخنگوی «قرارگاه خاتم الانبیا» اعلام کرد سپاه پاسداران انبار سامانههای ضدپهپادی اوکراین را در دبی هدف قرار داده است.
وزارت خارجه اوکراین این خبر را تکذیب کرد.
زلنسکی ۲۴ اسفند خبر داده بود واشینگتن چند بار با کییف درباره کمک به کشورهای خاورمیانه برای مقابله با حملات پهپادی جمهوری اسلامی تماس گرفته است.
او گفته بود هر یک از تیمهای اعزامی اوکراین به کشورهای حوزه خلیج فارس برای تقویت توان دفاعی در برابر پهپادهای حکومت ایران، از دهها متخصص تشکیل شدهاند.
سفر زلنسکی به قطر و عربستان سعودی
رییسجمهوری اوکراین هشتم فروردین در ادامه سفرهای منطقهای خود وارد قطر شد.
کمی بعد، وزارت دفاع قطر از انعقاد توافقنامه همکاریهای دفاعی میان دوحه و کییف خبر داد و اعلام کرد این توافق شامل «تبادل دانش در زمینه مقابله با موشکها و پهپادها» است.
زلنسکی پیش از این نیز به عربستان سعودی سفر کرده بود.
هفتم فروردین، آندری سیبیها، وزیر امور خارجه اوکراین، اعلام کرده بود کییف در آستانه امضای چند توافق امنیتی با کشورهای منطقه، از جمله با امارات و قطر، برای مقابله با حملات جمهوری اسلامی قرار دارد.
خبرگزاری رسمی عربستان سعودی هفتم فروردین گزارش داد یادداشت تفاهمی میان وزارتخانههای دفاع عربستان و اوکراین در جده به امضا رسیده است.
هدف از این توافق، ساماندهی «ترتیبات مرتبط با تامین تجهیزات دفاعی» عنوان شده است.
از زمان آغاز مناقشه کنونی، جمهوری اسلامی علاوه بر حملات موشکی به اسرائیل و پایگاههای آمریکا در منطقه، ۱۲ کشور از جمله عربستان سعودی، امارات، بحرین، کویت، اردن، قطر، عراق، عمان و جمهوری آذربایجان را هدف قرار داده است.
تهران اغلب این حملات را با استناد به فعالیت پایگاههای نظامی ایالات متحده در این کشورها توجیه میکند.
این در حالی است که تاسیسات غیرنظامی مانند فرودگاهها و هتلها، از جمله اهداف حملات حکومت ایران بودهاند.
مسعود پزشکیان، رییس دولت جمهوری اسلامی، هشتم فروردین با انتشار پیامی تهدیدآمیز در ایکس، خطاب به کشورهای منطقه نوشت: «اگر بهدنبال توسعه و امنیت هستید، اجازه ندهید دشمنان ما جنگ را از کشورهای شما اداره کنند.»
دارل ایسا، عضو جمهوریخواه مجلس نمایندگان آمریکا، هفتم فروردین در مصاحبه با ایراناینترنشنال، بر تعهد واشینگتن به متحدانش در منطقه خلیج فارس تاکید کرد.
او افزود کشورهایی مانند امارات متحده عربی، قطر و عربستان سعودی از ایالات متحده درخواست تجهیزات دفاعی بیشتر، بهویژه سامانههای ضد موشکی، کردهاند و واشینگتن در تلاش برای پاسخ به این نیازهاست.
به گزارش پایگاه خبری تایمز اسرائیل، حوثیها بامداد شنبه هشتم فروردین یک موشک بالستیک به سوی جنوب اسرائیل شلیک کردند که در پی آن، آژیر هشدار در بئرشبع و مناطق اطراف به صدا درآمد.
این نخستین بار از زمان آغاز جنگ ایران است که حوثیها اسرائیل را هدف قرار میدهند.
این گروه نیابتی جمهوری اسلامی پس از برقراری آتشبس میان اسرائیل و حماس در مهر ۱۴۰۴، حملات خود علیه اسرائیل را متوقف کرده بود.
ارتش اسرائیل هشتم فروردین در بیانیهای حمله موشکی حوثیها را تایید کرد و از فعال شدن سامانههای دفاعی برای مقابله با آن خبر داد.
ارتش اسرائیل دقایقی بعد اعلام کرد شهروندان میتوانند با امنیت از پناهگاهها خارج شوند. به گزارش رسانههای اسرائیلی، در این حمله به کسی آسیب نرسید.
حوثیها مسئولیت این حمله را بر عهده گرفتند و اعلام کردند این عملیات در پاسخ به حملات اسرائیل به ایران، عراق، لبنان و سرزمینهای فلسطینی انجام گرفته است.
این گروه افزود حملات را تا زمان دستیابی به «اهداف» خود ادامه خواهد داد.
پیش از حوثیها نیز حزبالله لبنان و حشد شعبی عراق در حمایت از جمهوری اسلامی وارد درگیریها شده بودند.
یحیی سریع، سخنگوی حوثیهای یمن، شامگاه هفتم فروردین تهدید کرد: «انگشتان ما برای مداخله نظامی روی ماشه است.»
او گفت اگر طرف دیگری به کارزار نظامی آمریکا و اسرائیل علیه جمهوری اسلامی و «محور مقاومت» بپیوندد، یا از دریای سرخ برای انجام عملیات علیه حکومت ایران استفاده شود و روند تشدید تنشها ادامه پیدا کند، حوثیها نیز وارد این مناقشه خواهند شد.
«محور مقاومت» عنوانی است که مقامها و رسانههای جمهوری اسلامی برای گروههای مسلح مورد حمایت تهران در منطقه، نظیر حماس، جهاد اسلامی، حزبالله، حشد شعبی و حوثیها، استفاده میکنند.
سریع حملات اخیر به مواضع جمهوری اسلامی و گروههای نیابتی را «تجاوزی ناعادلانه، ظالمانه و غیرقابل توجیه» خواند و افزود این حملات «به ثبات و امنیت جهانی و منطقهای و اقتصاد جهانی آسیب میرسانند».
در هفتههای اخیر، اختلال در تردد شناورها در تنگه هرمز موجب برهم خوردن جریان انرژی جهانی و افزایش قیمت نفت شده است.
اظهارات سخنگوی حوثیها درباره پیامدهای اقتصادی و امنیتی جنگ ایران در حالی مطرح میشود که این گروه مسلح در جریان جنگ غزه، با ناامنسازی مسیرهای دریایی تاثیری مخرب بر اقتصاد جهانی بر جای گذاشت.
مدت کوتاهی پس از آغاز مناقشه حماس و اسرائیل در مهر ۱۴۰۲، حوثیها حملات خود را به کشتیهای بینالمللی در دریای سرخ، تنگه بابالمندب و خلیج عدن آغاز کردند و امنیت دریانوردی را در منطقه به خطر انداختند.
این گروه مورد حمایت جمهوری اسلامی همچنین در بحبوحه جنگ غزه، دهها موشک و پهپاد به سوی اسرائیل شلیک کرد که این حملات با واکنش تلافیجویانه اسرائیل همراه شد.
در یک نمونه، اسرائیل شهریور سال گذشته، ساختمانی را در صنعا هدف قرار داد که در نتیجه آن، احمد غالب الرهوی، نخستوزیر، و چند وزیر حوثیها کشته شدند.
پس از برقراری آتشبس در جنگ غزه، حوثیها به حملات خود در آبهای منطقه پایان دادند، اما همواره تهدید کرده بودند در صورت لزوم آمادهاند اقدامات بیثباتکننده خود را از سر بگیرند.
به گزارش رویترز، مقامهای ابوظبی بامداد شنبه ۸ فروردین اعلام کردند دو آتشسوزی در نزدیکی منطقه صنعتی «کِیزاد» (Khalifa Economic Zones Abu Dhabi) رخ داده است. این آتشسوزیها در پی سقوط بقایای یک موشک بالستیک که توسط پدافند رهگیری شده بود، ایجاد شدهاند.
ساعتی بعد خبرگزاری رویترز گزارش داد که پنج نفر در ابوظبی پس از سقوط بقایای موشک رهگیری شده در نزدیکی مناطق اقتصادی خلیفه زخمی شدند.
همزمان، تلویزیون دولتی سوریه گزارش داد که در دمشق و مناطق اطراف آن صدای انفجار شنیده شده است. این انفجارها در حالی رخ داده که سامانههای پدافندی اسرائیل در حال رهگیری موشکهای ایرانی در حریم هوایی سوریه بودند.
در بحرین نیز وزارت کشور این کشور اعلام کرد نیروهای دفاع مدنی موفق شدهاند آتشسوزی در یک تاسیسات را که هدف حمله جمهوری اسلامی قرار گرفته بود، مهار کنند.
در تحولی دیگر، یک مقام آمریکایی به رویترز گفت در حمله نظامی جمهوری اسلامی به پایگاه هوایی «پرنس سلطان» در عربستان سعودی، ۱۲ نظامی آمریکایی زخمی شدهاند که حال دو نفر از آنها وخیم گزارش شده است. با احتساب این موارد، شمار نظامیان آمریکایی زخمیشده از زمان آغاز جنگ در ۹ اسفند به بیش از ۳۰۰ نفر رسیده و ۱۳ نفر نیز جان خود را از دست دادهاند.
در جبهه شمالی اسرائیل، ارتش این کشور اعلام کرد پس از حمله موشکی حکومت ایران، آژیرهای هشدار در مناطق مختلف از جمله بلندیهای جولان به صدا درآمد. با این حال، به گفته مقامهای اسرائیلی، این موشکها رهگیری شده و گزارشی از تلفات یا مجروحان منتشر نشده است.
همچنین در جنوب اسرائیل، یک موشک بالستیک که به سمت شهر بئرشبع و مناطق اطراف آن شلیک شده بود، توسط سامانههای دفاعی رهگیری شد و هیچگونه تلفات جانی گزارش نشد.
موشکپراکنیهای جمهوری اسلامی در ساعات گذشته در حالی روی داد که تهران و دیگر شهرهای ایران نیز هدف حملات هوایی ارتش اسرائیل قرار دارند.
خبرگزاری فرانسه در گزارشی بر اساس گفتوگو با چند شهروند ایرانی، تصویری از زندگی روزمره در بحبوحه جنگ ارائه کرده که در آن، تداوم زندگی در کنار ترس، محدودیت و بیثباتی توصیف شده است.
زندگی در سایه انفجار و شهرهای نیمهخالی
به گفته برخی ساکنان تهران، اگرچه دسترسی به کالاهای اساسی همچنان برقرار است، اما فضای عمومی شهر تغییر کرده است. شایان، یکی از ساکنان پایتخت، به این خبرگزاری گفت: «کافهها باز هستند، بیرون میرویم، سوخت، آب و برق وجود دارد، اما یک حس درماندگی در همه ما هست.» او افزود: «مغازهها و رستورانها تا ساعت ۹ شب باز هستند، اما شهر خالی به نظر میرسد؛ بیشتر مردم رفتهاند.»
یکی دیگر از ساکنان تهران که به دلیل نگرانیهای امنیتی نخواست نامش فاش شود، گفت صداهای انفجار و موشکها به بخشی از زندگی روزمره تبدیل شدهاند: «این وضعیت کمکم برای همه عادیتر میشود.» با این حال، او تاکید کرد که نگرانی اصلی مردم احتمال هدف قرار گرفتن زیرساختهای نفت و گاز است؛ موضوعی که به گفته او «تقریباً همه ایرانیان بر سر آن اتفاق نظر دارند.»
فشار اقتصادی و کاهش شدید درآمدها
در کنار ناامنی، فشار اقتصادی نیز بهشدت افزایش یافته است. گلنار، که از طریق یک فروشگاه آنلاین کسب درآمد میکرد، گفت در دو ماه گذشته هیچ درآمدی نداشته است. او افزود: «ما حتی اجاره هم نمیدهیم، اما دیگر نمیتوانیم به تفریح یا رفتن به رستوران فکر کنیم. فقط از عهده هزینههای ضروری زندگی برمیآییم.»
این روایتها نشان میدهد که حتی خانوادههایی با درآمد نسبی نیز با محدودیتهای شدید اقتصادی مواجه شدهاند و سطح زندگی به حداقلهای ضروری کاهش یافته است.
زندگی در مناطق دیگر؛ انتظار و بیثباتی
در جزیره قشم، که پیشتر مقصد گردشگران داخلی بود، صادق، یکی از ساکنان، گفت بسیاری از افرادی که به این منطقه آمدهاند، در انتظار روشن شدن وضعیت جنگ ماندهاند. او گفت: «هتلها و کافهها نیمهخالی هستند» و افزود که تامین سوخت در این منطقه گاهی با اختلال همراه است.
در همین حال، برخی شهروندان از کاهش نسبی شدت حملات در روزهای اخیر خبر دادهاند، اما این موضوع لزوماً به افزایش امید منجر نشده است. یکی از ساکنان سنندج گفت: «فهمیدم جمهوری اسلامی آنطور که تصور میکردیم سقوط نخواهد کرد.»
ترس از سرکوب؛ حضور گسترده نیروهای امنیتی
با وجود جنگ، بسیاری از شهروندان تاکید کردهاند که نگرانی اصلی آنها نه فقط حملات نظامی، بلکه تشدید کنترل و سرکوب داخلی است. کاوه، هنرمند ۳۸ ساله در تهران، گفت: «ممکن است در یک روز چندین ایست بازرسی را پشت سر بگذارید. خودروها و تلفنها بررسی میشوند- حتی فایلهای مخفی، عکسها، اپلیکیشنها و حتی یادداشتهای شخصی.»
به گفته او، این سطح از نظارت و کنترل، فضای عمومی را بهشدت امنیتی کرده و نگرانی از بازداشت یا پیگرد را افزایش داده است.
نگرانی از پیامدهای یک توافق احتمالی
برخی شهروندان همچنین نسبت به پیامدهای سیاسی احتمالی جنگ ابراز نگرانی کردهاند. کاوه گفت در دیداری با دیگر مخالفان حکومت، این نگرانی مطرح شده که در صورت توافق میان آمریکا و جمهوری اسلامی، فشارها بر مخالفان افزایش یابد. او افزود: «اگر چنین اتفاقی بیفتد، ما نابود میشویم. مجبور میشویم دو یا سه سال ایران را ترک کنیم، وگرنه به سراغمان خواهند آمد.»
ناامیدی و فرسایش روانی
در کنار فشارهای اقتصادی و امنیتی، برخی شهروندان از فرسایش شدید روانی نیز سخن گفتهاند. آنسیه، دندانپزشک در تهران، گفت: «ما بین سه قدرت دیوانه گیر افتادهایم و جنگ ترسناک است. میدانم دیگر هرگز همان آدم قبلی نخواهم بود.»
کتایون، مربی یوگا که اخیراً ایران را ترک کرده، نیز گفت: «زندگی غیرممکن شده بود.» او به سرکوبهای پیشین و تجربه حملات هوایی اشاره کرد و افزود که سالها در ترس زندگی کرده است.
محدودیت اطلاعات و قطع ارتباط با جهان
در همین حال، محدودیت شدید اینترنت و خودداری مقامها از صدور ویزا برای خبرنگاران خارجی، دسترسی به اطلاعات مستقل از داخل ایران را دشوار کرده است. تصاویر منتشرشده توسط خبرگزاریهای بینالمللی نیز محدود بوده و گزارشها عمدتاً بر اساس روایتهای فردی شهروندان تهیه شدهاند.
این روایتها نشان میدهد که در حالی که زندگی روزمره در ایران بهطور کامل متوقف نشده، اما جنگ، فشار اقتصادی و بهویژه نگرانی از سرکوب، فضای عمومی کشور را بهشدت تحت تاثیر قرار داده است.
او تاکید کرد اگر حملات آمریکا انجام نمیشد، ایران ظرف «دو تا چهار هفته» به بمب اتمی دست مییافت و از آن علیه آمریکا، اسرائیل و دیگر کشورها استفاده میکرد.
رییسجمهوری آمریکا، در این سخنرانی با تکرار سخنان پیشیناش درباره تضعیف شدید توان نظامی جمهوری اسلامی، گفت مقامهای تهران «التماس میکنند تا توافق کنند» و همزمان مدعی شد آنچه در ایران جریان دارد، عملاً به معنای «تغییر حکومت» است.
ترامپ جمهوری اسلامی را حکومتی «بیمار و منحرف» توصیف کرد و گفت: «ما با کشوری روبهرو هستیم که بیمار و منحرف است، و سلاح هستهای دارد یا میخواهد داشته باشد. آنها خیلی به آن نزدیک شده بودند. یادتان باشد، فقط دو هفته فاصله داشتند، دو هفته.» او افزود اگر آمریکا به تاسیسات ایران حمله نمیکرد، «ظرف دو تا چهار هفته سلاح هستهای میداشتند و از آن علیه شما، علیه اسرائیل و علیه دیگران استفاده میکردند.»
او با دفاع از حملات آمریکا در جریان جنگ ۱۲ روزه گفت: «من گفتم ما باید مسیر را برای مدتی تغییر دهیم، آنها را از کار بیندازیم و بعد به زندگی عادی برگردیم. همین کار را هم کردیم. این کار را با خشونت انجام دادیم، با قدرت انجام دادیم، و با احترام جهان.» ترامپ در ادامه با اشاره به عملیات نظامی جاری افزود که این عملیات به متحدان آمریکا کمک کرده، اما در عین حال نشان داده که برخی متحدان «اصلاً حضور نداشتند» و گفت: «ما به آنها نیازی نداشتیم، اما اگر نیاز داشتیم هم نبودند، و این برایشان بسیار پرهزینه خواهد بود.»
جمهوری اسلامی و مذاکره از موضع ضعف
ترامپ در بخش دیگری از سخنانش با اشاره به مذاکرات جاری با جمهوری اسلامی گفت: «آنها در حال مذاکره هستند. التماس میکنند تا توافق کنند.» او بار دیگر بر لزوم بازگشایی تنگه هرمز از سوی تهران تاکید کرد و گفت ایالات متحده در حال پایان دادن به تهدیدی است که به گفته او، جمهوری اسلامی از طریق «تروریسم، تجاوز و باجگیری هستهای» ایجاد کرده است.
رییسجمهوری ایالات متحده همچنین گفت عملیات آمریکا موسوم به «خشم حماسی»، «توانمندیهای [حکومت] ایران را در هم میشکند؛ چیزی که هیچکس تا به حال نمونهاش را ندیده است.» ترامپ با تاکید بر برتری نظامی آمریکا افزود: «ما قدرتمندترین ارتش جهان را داریم» و «ما سلاحهایی داریم که هیچکس، به جز تعداد معدودی از ما، حتی از آنها خبر هم ندارد.»
«فکر میکنم همین حالا هم تغییر حکومت رخ داده است»
ترامپ در بخشی از سخنانش، از آنچه عملاً تغییر حکومت در ایران خواند، سخن گفت. او گفت: «وقتی تصمیم بگیریم که خارج شویم - میدانید، تغییر رژیم - فکر میکنم عملاً رژیم را تغییر دادهایم. این رژیم هر دو روز یکبار با ضربه شدیدی مواجه میشود. همه از اعلام اینکه چه کسی رهبر [اشاره به روسا و فرماندهان نهادهایی که هدف قرار میگیرند] است میترسند. حتی ما هم نمیدانیم رهبر دقیقاً چه کسی است. بنابراین فکر میکنم همین حالا هم تغییر رژیم رخ داده است، اما [بالاخره] در مقطعی ما خارج خواهیم شد.»
او افزود با از میان رفتن تهدید هستهای ایران، «دیگر آن ابر تاریک بالای سرمان نخواهد بود - ابر یک ایران بیمارِ دارای سلاح هستهای.» به گفته ترامپ، این تهدید نهتنها اسرائیل و کشورهای عربی منطقه، بلکه آمریکا را نیز هدف قرار داده بود.
ترامپ همچنین به توان موشکی حکومت ایران اشاره کرد و گفت: «همین چند روز پیش یک موشک را ۲۷۰۰ مایل پرتاب کردند - کسی حتی نمیدانست چنین تواناییای دارند. این نشان میدهد ما چیزهای زیادی یاد گرفتیم.»
حمله به ناتو و رسانهها
رییسجمهوری آمریکا در ادامه از ناتو نیز انتقاد کرد و گفت این ائتلاف «اشتباه بزرگی» مرتکب شد که حتی مقدار کمی تجهیزات نظامی ارسال نکرد و حاضر نشد آنچه آمریکا «برای جهان» در مقابله با [تهدید] ایران انجام میدهد، به رسمیت بشناسد. او گفت: «چرا باید ما برای آنها باشیم وقتی آنها برای ما نیستند؟»
با این حال، ترامپ تاکید کرد که این جنگ را «خیلی پرریسک» نمیدانسته، هرچند اذعان کرد که «جنگ همیشه ریسک دارد» و «اتفاقات غیرمنتظره رخ میدهد.»
او همچنین رسانههای منتقد را هدف حمله قرار داد و گفت اگر روزنامه نیویورکتایمز را بخوانید، «فکر میکنید ما عملکرد ضعیفی داریم - این واقعاً نزدیک به خیانت است، صادقانه بگویم.» ترامپ افزود: «خوشبختانه رسانههای دیگری هستند که منصف و صادقاند.»
تاکید بر نابودی توان نظامی جمهوری اسلامی
ترامپ در توصیف نتایج عملیات آمریکا علیه حکومت ایران، بار دیگر بر دستاوردهای نظامی تاکید کرد و گفت: «به یاد داشته باشید، آنها دیگر نیروی دریایی ندارند. در سه روز، ۱۵۹ کشتیشان را به کف دریا فرستادیم. نیروی هواییشان کاملاً نابود شده است. موشکهای کمی برایشان باقی مانده، پهپادهایشان به حداقل رسیده، کارخانههایشان از بین رفته و رهبرانشان هم از بین رفتهاند.»
او ادامه داد: «همه رهبرانشان کشته شدهاند. هیچکس حتی افراد باقیمانده را نمیشناسد.»
ترامپ همچنین جمهوری اسلامی را «قلدر خاورمیانه برای ۴۷ سال» خواند و گفت: «ایران دیگر قلدر نیست. آنها در حال فرار هستند.» او افزود: «ما خاورمیانه را نجات دادیم. ما فقط اسرائیل را نجات ندادیم، بلکه کل خاورمیانه را نجات دادیم.»
اشاره به عربستان و توافق ابراهیم
ترامپ در بخش دیگری از سخنرانی خود، از چشمانداز عادیسازی روابط عربستان سعودی و اسرائیل پس از پایان جنگ در ایران سخن گفت. او در مراسمی در میامی که به نوشته آسوشیتدپرس، از سوی صندوق ثروت ملی عربستان سعودی حمایت مالی میشد، گفت: «حالا وقت آن رسیده است. ما آنها را بیرون کردهایم و آنها به طور کامل بیرون رانده شدهاند. ما باید وارد توافق ابراهیم شویم.»
او در عین حال گفت آمریکا مصمم است «بهترین فناوری، درخشانترین ذهنها، بزرگترین کسبوکارها و قویترین مشارکتهای اقتصادی و امنیتی را در جهان» داشته باشد.
سخنان ترامپ در میامی در حالی مطرح شد که او همزمان از ادامه فشار نظامی بر جمهوری اسلامی، پیشبرد مذاکرات با تهران و بازآرایی توازنهای منطقهای پس از جنگ سخن گفت؛ رویکردی که از یک سو بر نمایش قاطعیت نظامی و از سوی دیگر بر وادار کردن حکومت ایران به توافق از موضع تسلیم استوار بود.
در واکنش به عملیات «خشم حماسی»، جمهوری اسلامی به اهرمهای نامتقارن روی آورد و کوشید تا با مختل کردن کشتیرانی در تنگه هرمز و افزایش قیمت جهانی نفت ایالات متحده را به عقبنشینی وادارد. وزارت خزانهداری آمریکا با پیشبینی نوسان بازار، با معافیت نفت ایران و روسیه کوشید تا ضمن حفظ فشار مالی بر تهران، بازار نفت را تثبیت کند. چارچوب این معافیت طوری تنظیم شده بود که نفت تحریمی را بهجای چین به سوی هند هدایت میکرد.
آزمون روسیه
وزارت خزانهداری آمریکا در ۵ مارس معافیتی صادر کرد که به پالایشگاههای هندی اجازه میداد محمولههای نفت خام روسیه را که پیشتر تولید و در مسیر دریا بودند خریداری کنند.
در ۱۲ و ۱۳ مارس، چارچوب این معافیت عمومی اعلام شد، اما کماکان چهار پالایشگاه هندی، تنها خریداران نفت روسیه مجاز باقی ماندند. سیاست معافیت نفتی، فقط شامل محمولههای در حال حمل بود، و تغییری در تحریمهای پایهای ایجاد نمیکرد.
میعاد ملکی، مقام پیشین وزارت خزانهداری آمریکا، مجوز عمومی U را چنین توصیف کرد: «این مجوز معامله کالایی را مجاز میکند و درباره پرداخت هیچ نمیگوید.» این مجوز ، فروش نفت را ممکن میکند اما دسترسی بانکی یا کانال رسمی پرداخت ایجاد نمیکند؛ تمایزی که امکان تجارت فیزیکی نفت را فراهم و در عین حال فشار مالی را حفظ میکند.
گسترش به ایران
اجرای الگوی معافیت در ۲۰ مارس برای حدود ۱۷۰ میلیون بشکه نفت خام ایران که در آبهای آزاد انبار شده بود، همان سیاست را تکرار کرد و بار دیگر هند تنها خریدار عمده باقی ماند.
شرکت صنایع رلاینس، بزرگترین شرکت بورسی هند، ۵ میلیون بشکه نفت خام ایران را خریداری کرد. بنا بر گزارشها، همان پالایشگاههای هندی، شامل IOC، BPCL و HPCL، نیز برنامه دارند خرید نفت ایران را از سر بگیرند.
همایون فلکشاهی، رییس تحلیل نفت خام در شرکت کپلر، گفت: «برخلاف نفت روسیه، نفت خام ایران اغلب تا رسیدن به مراکز تخلیه آسیایی مانند سنگاپور یا مالزی بدون مشتری میماند.» او افزود: «اکنون که هند به عنوان رقیب وارد شده، به احتمال زیاد قیمت نفت برای چین افزایش خواهد یافت.» به گفته او، آزادسازی این محمولهها که پیشتر تولید شده اما در انتظار خریدار بودند، اثر فوری بر عرضه داشت.
در عمل، مشارکت هند انحصار تقریبی چین بر نفت تحریمی ایران را برهم زد و بدون لغو رسمی تحریمها، اهرم قیمتگذاری را تغییر داد.
پیش از سال ۲۰۱۹، پالایشگران هندی روزانه حدود ۴۵۰ هزار بشکه نفت خام ایران را بر اساس قراردادهایی با شرکت ملی نفت ایران وارد میکردند و همچنان زیرساخت فنی و آشنایی تجاری لازم را برای افزایش سریع واردات در بازههای کوتاه معافیت دارند؛ مزیتی که به واشینگتن امکان میدهد هر زمان که بخواهد فشار عرضه را تنظیم کند و از یک پایگاه خریداران آماده بهره بگیرد.
اوجگیری راهبردی هند
پذیرش هند در «پکس سیلیکا»، چارچوب همکاریای که به رهبری آمریکا، کاهش وابستگی به چین در تولید نیمهرساناها و هوش مصنوعی را دنبال میکند، در ۲۰ فوریه رسمی شد. جیکوب هلبرگ، معاون وزیر، گفت: «پکس سیلیکا واقعا درباره چین نیست، درباره آمریکا است. ما میخواهیم زنجیرههای تامین خود را امن کنیم و هند را شریک خود برای کاهش ریسک و تنوعبخشی میدانیم.»
نارندرا مودی، نخستوزیر هند، سپس در ۲۵ و ۲۶ فوریه به اسرائیل سفر کرد و دو کشور روابط خود را به سطح «شراکت راهبردی ویژه» ارتقا دادند. دو روز بعد، عملیات «خشم حماسی» آغاز شد.
نظم نوین جهانی
در آغاز دوره دوم ریاستجمهوری دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، واشینگتن در پی بازآرایی نظم جهانی بود. انتظار میرفت هند به وزنه تعادلی در برابر چین تبدیل شود و به ایران نیز فرصت داد تا در صفآرایی علیه آمریکا تجدید نظر کند، اما در ابتدا هیچیک از این اهداف محقق نشد. نقش هند به مثابه جایگزین چین محدود باقی ماند، مذاکرات با ایران فروپاشید و جنگی ۱۲ روزه درگرفت. اختلافات تجاری و جنگ تعرفهای نیز روند بازسازی را پیچیدهتر کرد.
اما اکنون، حمایت تاکتیکی واشینگتن از زیرساخت انرژی هند میتواند پیامدهایی فراتر از مدیریت موقت عرضه نفت داشته باشد. پکس سیلیکا زنجیرههای صنعتی را بازتنظیم میکند و چارچوب معافیت، جریان انرژی تحریمی را هدایت میکند. این دو در کنار هم، هند را به اهرم مهمی در رقابت آمریکا با چین تبدیل خواهد کرد.
این روند میتواند نشانه تلاش دوم و ساختارمندتری برای بازآرایی نظم جهانی باشد. با حضور هند، متغیر تعیینکننده این خواهد بود که آیا نتیجه عملیات «خشم حماسی» میتواند ایران را وادار به ترک همکاری با پکن و مسکو کند یا نه. همسویی احتمالی تهران و واشینگتن میتواند نقطه عطفی در تثبیت این نظم نوین باشد.
