بهدنبال تشدید تنشها میان تهران و واشینگتن، قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا با انتشار بیانیهای اعلام کرد آمریکا در پی آن است که با همکاری برخی کشورهای منطقه بار دیگر «اقداماتی» را علیه جمهوری اسلامی آغاز کند.
بر اساس این بیانیه که یکشنبه ۲۹ شهریور منتشر شد، آمریکا «بار دیگر تصمیم گرفته است با چراغ سبز برخی کشورهای منطقه در نشستی مشترک در یکی از کشورهای اروپایی، اقداماتی علیه ایران اسلامی را از سر بگیرد».
این نهاد نظامی تهدید کرد در صورت «خطای» ایالات متحده، تمامی پایگاهها و منافع این کشور در منطقه «بدون هیچگونه محدودیت و ملاحظهای» هدف قرار خواهند گرفت.
قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا همچنین کشورهای منطقه را به در پیش گرفتن «سیاستی دوگانه» در قبال حکومت ایران متهم کرد و هشدار داد اگر این رویکرد ادامه یابد و این کشورها با «تجاوز» آمریکا همراه شوند، نیروهای مسلح جمهوری اسلامی «خویشتنداری» نخواهند کرد.
این بیانیه ساعاتی پس از آن منتشر شد که رسانهها گزارش دادند دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، اقامت آخر هفته خود در کمپ دیوید را کوتاه کرده و به کاخ سفید بازگشته است.
۲۴ شهریور، پایگاه خبری اکسیوس نوشت فرماندهان ارشد نظامی آمریکا، اسرائیل و هشت کشور عربی هفته پیش از آن در نشستی محرمانه در آلمان درباره جنگ ایران و تنشهای منطقهای گفتوگو کردند.
اندکی پس از انتشار این گزارش، فرماندهی مرکزی ایالات متحده، سنتکام، برگزاری این نشست را تایید کرد.
در هفتههای اخیر، حملات سپاه پاسداران به کشتیهای تجاری در تنگه هرمز و اقدامات گروههای نیابتی تهران، از جمله حوثیهای یمن، به تشدید تنشها در منطقه دامن زده است.
در سوی دیگر، آمریکا کارزار فشار اقتصادی بر جمهوری اسلامی را شدت بخشیده است و میکوشد شریانهای مالی حکومت ایران را محدود کند.
محسن رضایی کشتیها و شرکتهای آمریکایی را تهدید کرد
محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، یکی دیگر از مقامهای جمهوری اسلامی بود که آمریکا و کشورهای منطقه را تهدید کرد.
رضایی در مصاحبه با شبکه خبری الجزیره گفت در صورت ازسرگیری جنگ، کشتیهای آمریکایی «در هر نقطه از اقیانوس هند» هدف قرار خواهند گرفت.
او همچنین شرکتها و بنگاههای آمریکایی فعال در منطقه، از جمله شرکتهای حفاری، را به حمله تهدید کرد و افزود چنین اقدامی در واکنش به «حمله آمریکا به اقتصاد ایران» انجام خواهد شد.
رضایی هشدار داد اگر کشورهای همسایه در اعمال تحریمها و محاصره اقتصادی ایران با آمریکا همکاری کنند، «مجازات» خواهند شد و «ما کشتیهای آن کشور را در تنگه هرمز تنبیه خواهیم کرد».
در روزهای اخیر، گمانهزنیها درباره احتمال ازسرگیری جنگ ایران و گسترش دامنه درگیریها افزایش یافته است.
محمدباقر قالیباف، رییس مجلس شورای اسلامی، ۲۹ شهریور در جلسه مجازی مجلس گفت جنگ و مذاکره از یکدیگر جدا نیستند.
او اضافه کرد: «ما معتقدیم دوگانه جنگ یا مذاکره واقعی نیست، بلکه هم باید جنگید و هم مذاکره کرد. باید معقول و مقتدرانه جنگید و در زمان مناسب، با اقتدار و عقلانیت مذاکره کرد.»
جمهوری اسلامی با وجود بحران عمیق اقتصادی و افزایش فشارهای معیشتی بر مردم ایران، همچنان بر سیاست خارجی تنشآفرین خود، بهویژه رویارویی با آمریکا، تاکید میکند.
رییسجمهوری آمریکا شنبه شب، برخلاف برنامه قبلی که بازگشت او را برای یکشنبه ۲۹ شهریور پیشبینی کرده بود، به واشنگتن بازگشت. دولت آمریکا درباره علت این تغییر برنامه توضیحی نداد.
همزمان، ائتلاف به رهبری عربستان سعودی اعلام کرد حوثیهای مورد حمایت حکومت ایران، سحرگاه شنبه ۲۸ شهریور یک موشک بالستیک به سوی ریاض شلیک کردهاند که رهگیری شده است. این اعلام پس از وقوع آتشسوزی در نزدیکی فرودگاه بینالمللی پایتخت عربستان صورت گرفت.
برخی ساکنان ریاض از شنیدن صدای انفجار و مشاهده ستون دود در نزدیکی فرودگاه خبر دادند. گزارشی از تلفات یا خسارت منتشر نشده است.
بر اساس متن گزارش، این نخستین بار است که از زمان تشدید درگیری عربستان سعودی با حوثیها و گشودهشدن جبههای تازه در جنگ ایران، ریاض هدف حمله قرار میگیرد.
عربستان سعودی همچنین اعلام کرد تلاش حوثیها برای حمله به زیرساختهای غیرنظامی در ینبع، طائف، بیش و فرسان خنثی شده است. شهر بندری ینبع در ساحل دریای سرخ، محل پایان یکی از خطوط لوله مهم نفت عربستان است.
حوثیها پیشتر بدون ارائه شواهد مدعی شده بودند مراکز حساس در ریاض و تاسیسات آرامکو در ینبع را هدف قرار داده و آتشسوزیهای گستردهای ایجاد کردهاند.
در پی این تحولات، وزارت خارجه آمریکا هشدار فراگیر سفر به خاورمیانه را تمدید کرد و از شهروندان آمریکایی خارج از منطقه خواست درباره سفر به خاورمیانه یا عبور از آن بهطور جدی تجدیدنظر کنند.
این وزارتخانه با اشاره به حملات حوثیها علیه عربستان سعودی، از جمله فرودگاههای غیرنظامی، هشدار داد که درگیری ممکن است بهسرعت تشدید شود. دستکم ۱۱ سفارتخانه آمریکا در منطقه نیز درباره احتمال اختلال در سفرها هشدار دادند.
در تحولی دیگر، محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی جمهوری اسلامی، در مصاحبه با الجزیره گفت تهران شروط خود برای پایان جنگ را از طریق قطر به واشینگتن منتقل کرده و منتظر پاسخ ترامپ است.
به گفته رضایی، این شروط شامل پایان جنگ در تمامی جبههها، آزادسازی داراییهای توقیفشده [حکومت] ایران و پایان محاصره دریایی بنادر ایران از سوی آمریکا است. او همچنین خواستار پایان درگیریهای یمن و عربستان شد. زمان انتقال این شروط مشخص نیست و مذاکرات پیشین تهران و واشینگتن نیز به شکست انجامیده بود.
در همین حال، برد کوپر، فرمانده ستاد فرماندهی مرکزی آمریکا، اعلام کرد ارتش این کشور طی دو ماه گذشته از عبور یک میلیارد بشکه نفت از تنگه هرمز پشتیبانی کرده است. او تاکید کرد حکومت ایران بهدلیل محاصره آمریکا در این مدت هیچ نفتی صادر نکرده است.
کوپر همچنین گفت مسیرهای اصلی کشتیرانی در تنگه هرمز از مین پاکسازی شدهاند و حجم نفت، گاز طبیعی و محمولههای عبوری در دو هفته گذشته به بالاترین سطح در شش ماه اخیر رسیده است.
با این حال، ناظران کشتیرانی میگویند تردد کشتیها همچنان بسیار کمتر از سطح پیش از جنگ است. بر اساس گزارشها، حکومت ایران نیز همزمان با تاکید بر کنترل خود بر تنگه هرمز، به حملات علیه کشتیها ادامه میدهد.
این تحولاتی در حالی رخ میدهد که حملات اسرائیل در غزه و لبنان نیز ادامه داشته است.
اگرچه از زمان آغاز جنگ ایران چند هشدار خطر در ریاض صادر شده بود، این نخستین هشدارها از زمان آغاز تشدید تنش با حوثیها از ماه گذشته به شمار میرود.
ویدئوها و تصاویر رویترز ستون عظیمی از دود سیاه را نشان میدهد که از این منطقه به هوا برخاسته است؛ در پیشزمینه تصاویر نیز بزرگراه فرودگاه، ساختمان اصلی ترمینال و دیگر تاسیسات دیده میشوند. در بخشی از ویدئو، شعلههای آتش از پشت سازههایی که به نظر میرسید مخازن سوخت باشند، به هوا زبانه میکشید.
سازمان دفاع مدنی عربستان در طول شب از طریق تلفن همراه هشدارهایی درباره احتمال خطر حملات هوایی در ریاض و شهر الخرج در شرق پایتخت ارسال کرد و سپس صبح شنبه پایان وضعیت هشدار را اعلام کرد.
یک خبرنگار رویترز در منطقه العلیا در ریاض پیش از اعلام پایان وضعیت هشدار، صدای انفجارهایی را شنید.
ساعاتی پس از شنیده شدن صدای انفجار، حوثیهای تحت حمایت جمهوری اسلامی، مسئولیت دو عملیات را علیه آنچه «اهداف حساس» در ریاض و تاسیسات شرکت آرامکو در شهر ینبع عربستان سعودی خواندند، بر عهده گرفتند.
شبهنظامیان حوثی گفتند حملات به عربستان سعودی را تا زمان توقف حملات این کشور و پایان محاصره یمن ادامه میدهند.
نیروهای مسلح حوثیها شنبه ۲۸ شهریور در بیانیهای اعلام کردند این دو عملیات در پاسخ به حملات هوایی عربستان سعودی و اتهام این کشور درباره هدف قرار گرفتن مکه از سوی حوثیها انجام شد.
هشدار حوثیها
حوثیها که پرجمعیتترین مناطق یمن و بخش بزرگی از شمال این کشور را در کنترل دارند، از حدود دو ماه پیش که محاصره دریایی علیه ریاض اعلام کردند، حملاتی را علیه عربستان سعودی انجام دادهاند.
این حملات شهرهای عربستان، زیرساختهای انرژی و کشتیرانی را هدف گرفته و تهدیدهای تازهای برای عرضه جهانی نفت ایجاد کرده است. این وضعیت همچنین مسیر اصلی جایگزین در دریای سرخ برای صادرات کشورهای خلیج فارس را، در حالی که تردد از طریق تنگه هرمز همچنان با محاصره روبهرو است، در معرض خطر قرار داده است.
یحیی سریع، سخنگوی نظامی حوثیها، جمعه از خنثی شدن «تلاشهای جنایتکارانه» در صنعا خبر داد و با مسئول شناختن عربستان تهدید کرده بود که به این اقدام پاسخ داده خواهد شد.
شبهنظامیان مورد حمایت جمهوری اسلامی در هفتههای اخیر در یک پیشروی برقآسا سراسر ساحل یمن در دریای سرخ را تصرف کردهاند.
شورای امنیت سازمان ملل متحد جمعه در بیانیهای اعلام کرد که «ادامه حملات حوثیها علیه پادشاهی عربستان سعودی، از جمله حملاتی را که به زیرساختهای غیرنظامی و انرژی آسیب رسانده و به زخمی شدن غیرنظامیان، از جمله زنان و کودکان منجر شده است، به شدیدترین وجه محکوم میکند.»
شورای امنیت در همین بیانیه همچنین «تشدید اقدامات نظامی حوثیها در یمن» را محکوم کرد.
در همین حال، گزارشهایی از حضور مستشاران نظامی و ارسال تجهیزات نظامی جمهوری اسلامی در مناطقی که بهتازگی در نزدیکی تنگه بالالمندب به تصرف حوثیها درآمدهاند، منتشر شده است.
اسکاینیوز عربی بهنقل از منابع نظامی یمنی گزارش داد همزمان با گسترش حضور حوثیها در مناطق راهبردی مشرف به جنوب دریای سرخ، چهار «کارشناس» سپاه پاسداران از بندر و فرودگاه مُخا و منطقه بابالمندب بازدید کردهاند.
این منابع شنبه ۲۸ شهریور گفتند حوثیها پس از تصرف مناطقی در ساحل غربی یمن، نصب رادار بر ارتفاعات مشرف به جنوب دریای سرخ و تثبیت مواضع نظامی خود در این مناطق و جزیره زُقَر را آغاز کردهاند.
به گفته آنها، نیروهایی از سپاه پاسداران در سفرهایی جداگانه و پس از تسلط حوثیها بر این مناطق، از مُخا و بابالمندب دیدن کردند و با فرماندهان واحد موشکی این گروه دیدار داشتند.
اسکاینیوز عربی زمان دقیق سفرها یا جزییاتی درباره نوع رادارهای نصبشده ارائه نکرد و سپاه پاسداران و حوثیها نیز تاکنون به این گزارش واکنش نشان ندادهاند.
پیش از آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل با جمهوری اسلامی در ۹ اسفند ۱۴۰۴، بیش از ۸۰ درصد تجارت سالانه ایران، معادل حدود ۱۸۰ میلیون تن کالا، از بنادر جنوبی انجام میشد.
اکنون تهران میکوشد با استفاده از هفت مرز زمینی، بخشی از این ظرفیت از دست رفته را جبران کند.
ایراناینترنشنال ۲۲ شهریور گزارش کرد وقتی دو بندر «رجایی» و «امام» در پی محاصره دریایی عملا از مدار خارج شدهاند، چارهای جز حملونقل زمینی برای جمهوری اسلامی باقی نمانده است.
فایننشالتایمز نوشت در گذرگاه گوربولاغ، مقابل مرز بازرگان، صف کامیونها به هفت کیلومتر رسیده است. روزانه حدود ۵۰۰ کامیون از ترکیه وارد ایران میشوند و تردد بار نسبت به سال گذشته ۳۰ درصد افزایش یافته است.
ارزش تجارت دو کشور در نیمه نخست سال با افزایش ۱۹ درصدی به سه میلیارد و ۲۰۰ میلیون دلار رسید.
واردات ایران از مسیر گوربولاغ نیز در پنج ماه منتهی به ۲۱ مرداد، ۲۵۰ درصد افزایش یافت.
تهران از مسیرهای زمینی، کالاهای مصرفی، خوراک دام و مواد اولیه دارویی وارد و آلومینیوم، قیر و مصالح ساختمانی صادر میکند.
ازدحام مرزی و تشریفات گمرکی، زمان و هزینه حملونقل را بالا برده است.
ظرفیت محدود مسیرهای جایگزین
رانندگان ماشینهای سنگین به فایننشالتایمز گفتند انتظار برای عبور از برخی مرزها به چند هفته میرسد.
یک راننده تُرک احتمال داد در مسیر بازگشت ۲۴ روز معطل بماند و یک راننده ایرانی گفت خردادماه در گذرگاه دوغارون افغانستان ۲۳ روز منتظر بوده است.
پاکستان ظرفیت ترانزیتی محدودی دارد و گذرگاههای عراق نیز با خطر تعطیلی روبهرو هستند.
مقامهای جمهوری اسلامی میگویند ۱۳ گذرگاه ریلی، از جمله مسیرهای چین و روسیه، فعالاند. بنادر دریای خزر هم به جاده و راهآهن متصلاند، اما کاهش سطح آب، ظرفیتشان را محدود کرده است.
کارشناسان میگویند حتی دو برابر شدن تجارت زمینی و بنادر خزر نمیتواند کاهش مبادلات دریایی در جنوب ایران را جبران کند.
هزینههای بیشتر و فشار تحریمها
مجیدرضا حریری، رییس اتاق بازرگانی ایران و چین، برآورد کرده است انتقال تجارت ایران با چین از دریا به خشکی، سالانه ۱۸ میلیارد دلار هزینه اضافی ایجاد میکند.
این فشار در شرایطی به مصرفکنندگان منتقل میشود که نرخ تورم در ایران به حدود ۹۰ درصد رسیده است.
بر اساس آمار گمرک، صادرات غیرنفتی ایران در پنج ماه منتهی به ۳۱ مرداد با کاهش ۲۸ درصدی به ۱۵ میلیارد دلار و واردات با افت ۲۶ درصدی، به ۱۷ میلیارد دلار رسید.
همزمان، هشدار واشینگتن درباره تحریم طرفهای تجاری ایران، فشار را افزایش داده است.
آمریکا ۲۷ شرکت هواپیمایی ایرانی و سه شرکت هوانوردی و لجستیکی ترکیه را تحریم کرده و آنکارا بر رعایت مقررات تاکید کرده است.
یک عضو اتاق بازرگانی ایران به فایننشالتایمز گفت با وجود گسترش مسیرهای زمینی، راهحل پایداری جز بازگشایی مسیرهای تجاری جنوب از طریق خلیج فارس وجود ندارد.
بررسی دقیقتر، اندکی پیش از عملیات، نشان داد چتبات مورد استفاده تحلیلگر، ماهیت محموله کشتی را اشتباه تشخیص داده است.
بر اساس این گزارش، ماجرا به بهار امسال بازمیگردد؛ زمانی که گزارشی در بخشهای مختلف ارتش آمریکا توزیع شد که مدعی بود یک کشتی چینی در خاورمیانه، قطعات مورد استفاده در یک برنامه تسلیحات هستهای را حمل میکند.
چهار منبع آگاه به سیانان گفتند ارتش آمریکا برای رهگیری این کشتی وارد عمل شد. به گفته دو منبع، نیروهای مسلح آمریکایی آماده ورود به کشتی بودند و دو منبع نیز تایید کردند هواپیماهای نظامی به پرواز درآمده بودند.
با این حال، مقامها درست پیش از عملیات برنامهریزیشده، گزارش را دقیقتر بررسی کردند و متوجه خطا شدند. یکی از منابع، گزارش اطلاعاتی را «کاملا نادرست» توصیف کرد و گفت این اشتباه «نزدیک بود جنگی به راه بیندازد». سیانان نتوانسته است مشخص کند محموله واقعی کشتی چه بوده است.
به نوشته این شبکه، تحلیلگر تهیهکننده گزارش از یک چتبات خواسته بود اطلاعات مربوط به فهرست محموله کشتی را بررسی کند. منشا این اطلاعات، فرماندهی عملیات ویژه آمریکا در منطقه اقیانوس آرام، مستقر در هاوایی، بود.
چتبات با ترکیب اطلاعات منابع آشکار و اطلاعات محرمانه حاصل از شنود و رهگیری سیگنالها، درباره محموله کشتی به نتیجهای نادرست رسید. تحلیلگر سپس بار دیگر از هوش مصنوعی استفاده کرد تا یافتهها را در قالب یک گزارش اطلاعاتی استاندارد تنظیم و توزیع کند؛ قالبی که مقامهای نظامی به آن اعتماد دارند. مشخص نیست ابزار مورد استفاده، یک چتبات تجاری بوده یا محصولی متعلق به دولت آمریکا.
فرماندهی عملیات ویژه آمریکا در منطقه اقیانوس آرام و پنتاگون به درخواست سیانان برای اظهارنظر پاسخ ندادند.
این ماجرا در حالی رخ داده که ارتش و جامعه اطلاعاتی آمریکا بهسرعت در حال گسترش استفاده از هوش مصنوعی، از تحلیل اطلاعات و انتخاب اهداف حملات تا مدیریت بودجه، پشتیبانی و زنجیرههای تامین هستند. مقامهای آمریکایی استدلال میکنند این فناوری سرعت تصمیمگیری در میدان نبرد را افزایش میدهد و عقبماندن در استفاده از آن میتواند در رویارویی احتمالی با چین یا دیگر دشمنان، آمریکا را در موقعیت ضعیفتری قرار دهد.
پیت هگست، وزیر جنگ آمریکا، در ژانویه سال جاری راهبردی برای شتاببخشیدن به استفاده نظامی از هوش مصنوعی معرفی کرد. هدف اعلامشده این راهبرد، قراردادن مدلهای پیشرفته آمریکایی در اختیار سه میلیون نیروی نظامی و غیرنظامی وزارتخانه، در تمامی سطوح طبقهبندی اطلاعات، است.
با این حال، چند مقام آگاه به سیانان گفتهاند بخشهای مختلف دولت از ابزارها، دستورالعملها و استانداردهای ایمنی متفاوتی استفاده میکنند و معیار یکپارچهای برای راستیآزمایی اطلاعات تولیدشده با این سامانهها وجود ندارد. در نتیجه، میزان قابلیت اعتماد و توانایی ابزارهای مورد استفاده نیز یکسان نیست.
یکی از منابع آشنا با سیاستهای ارتش هشدار داد که همزمان با افزایش استفاده از هوش مصنوعی در انتخاب اهداف، دستورالعمل روشنی وجود ندارد که توضیح دهد حضور انسان در چرخه تصمیمگیری چگونه باید از تلفات غیرنظامیان یا آتش خودی جلوگیری کند. منبع دیگری نیز گفت تولید اطلاعات ساختگی یا نادرست، موسوم به «توهم» هوش مصنوعی، در جامعه اطلاعاتی به این مورد محدود نبوده است.
برخی مقامهای باسابقه اطلاعاتی معتقدند فشار برای تولید و توزیع سریعتر گزارشها، احتمال خطا را افزایش داده است. به گفته چند منبع، تحلیلگران جوان که با این ابزارها آشنایی بیشتری دارند، ممکن است بیشتر بدون ارزیابی انتقادی به خروجی آنها اعتماد کنند.
ماجرای کشتی چینی، به نوشته سیانان، خطری فوری را برجسته میکند: تصمیمگیری انسانها بر پایه اطلاعات نادرست تولیدشده با هوش مصنوعی؛ تصمیمهایی که در محیط نظامی میتوانند پیامدهای مرگبار داشته باشند. یکی از منابع این نگرانی را چنین بیان کرد: «هوش مصنوعی به شما امکان میدهد سریعتر به یک ایده بد برسید.»
