روزنامه اورشلیمپست در سرمقاله خود نوشت یادداشت تفاهم میان آمریکا و ایران، با وجود خسارتهای نظامی واردشده به جمهوری اسلامی، در عمل زمان، منابع مالی و فرصت لازم را برای بازسازی توان این حکومت و ادامه حمایت از گروههای نیابتیاش فراهم میکند.
اورشلیمپست در سرمقاله خود نوشت که تفاهم اخیر میان واشینگتن و تهران، برخلاف ادعای دولت دونالد ترامپ، میتواند به تقویت جمهوری اسلامی بینجامد و به این حکومت فرصت دهد تا پس از هفتهها حملات نظامی و فشار اقتصادی، توان خود را بازسازی کند. به نوشته این روزنامه، بسیاری از مخالفان حکومت ایران نیز با ناباوری به این توافق نگاه میکنند و آن را عاملی برای افزایش «فضای تنفس» جمهوری اسلامی میدانند.
در این سرمقاله به اظهارات جیدی ونس، معاون رییسجمهوری آمریکا، اشاره شده که در دفاع از یادداشت تفاهم، از منتقدان اسرائیلی پرسیده بود «پیشنهاد دقیق شما چیست؟» اورشلیمپست در پاسخ مینویسد اسرائیلیها طی دههها شاهد گسترش شبکه نیروهای نیابتی [حکومت] ایران در لبنان، سوریه، عراق، یمن و غزه بودهاند و تجربه توافقهای پیشین و لغو تحریمها، دلیل نگرانی آنها از پیامدهای این توافق است.
این روزنامه همچنین به نقل از یکی از ساکنان تهران نوشت که فضای عمومی در ایران سرشار از ناامیدی و احساس خیانت است و هر اظهارنظر تازه مقامهای آمریکایی درباره توافق، این احساس را تشدید میکند. به نوشته اورشلیمپست، نگرانی اصلی منتقدان این نیست که [حکومت] ایران بلافاصله خطرناکتر شود، بلکه این است که توافق دو ابزار حیاتی، یعنی زمان و پول، را در اختیار جمهوری اسلامی قرار میدهد.
به باور نویسنده، زمان به حکومت ایران امکان میدهد نفس تازه کند، ساختارهای خود را بازسازی و موقعیتش را تثبیت کند و منابع مالی نیز به ادامه حمایت از گروههای نیابتی، بهویژه حزبالله لبنان، کمک خواهد کرد. در همین زمینه، تام کاتن، سناتور جمهوریخواه آمریکا، هشدار داده است که لغو تحریمهای صادرات نفت ایران میتواند روزانه تا ۲۰۰ میلیون دلار درآمد در اختیار تهران قرار دهد؛ پولی که به اعتقاد او صرف خدمات عمومی نخواهد شد، بلکه به تقویت نهادهای امنیتی و نظامی جمهوری اسلامی اختصاص مییابد.
اورشلیمپست در ادامه مینویسد دونالد ترامپ با سیاست «فشار حداکثری» توانسته بود اقتصاد ایران را به شدت تضعیف کند و حتی برخی مقامهای امنیتی اسرائیل از احتمال فروپاشی اقتصادی جمهوری اسلامی سخن گفته بودند، اما توافق جدید این روند را متوقف کرده است. به نوشته این روزنامه، نگرانی از پیامدهای اقتصادی جنگ، از جمله افزایش قیمت سوخت و فشارهای سیاسی داخلی در آستانه انتخابات میاندورهای آمریکا، از عوامل اصلی گرایش دولت ترامپ به توافق بوده است.
سرمقاله در پایان هشدار میدهد که تجربه گذشته نشان داده است محاسبات کوتاهمدت اقتصادی در قبال جمهوری اسلامی، اغلب به چالشهای راهبردی بلندمدت منجر میشود. به باور نویسنده، جمهوری اسلامی اکنون در آستانه دستیابی به همان چیزی قرار دارد که بیش از هر چیز به آن نیاز دارد؛ زمان بیشتر، منابع مالی بیشتر و فرصتی تازه برای دوام آوردن در برابر مخالفان خود.
هاآرتص که از روزنامههای منتقد نتانیاهو است، در این یادداشت تحلیلی نوشت که رویدادهای اخیر نشان دادهاند جایگاه بینالمللی اسرائیل بیش از هر زمان دیگری تضعیف شده و حتی نزدیکترین متحد این کشور، یعنی ایالات متحده، اکنون اسرائیل را عامل بیثباتی در منطقه میبیند. نویسنده با اشاره به اظهارات جیدی ونس، معاون رییسجمهوری آمریکا، نوشت که سخنان او بازتاب نگاه بخشی از افکار عمومی جهان به اسرائیل است؛ کشوری که به گفته ونس، برای حل هر مشکلی به استفاده از نیروی نظامی متوسل میشود و بخش عمده توان دفاعی خود را مدیون کمکهای مالی و تسلیحاتی آمریکا است.
در این یادداشت آمده است که اگرچه بنیامین نتانیاهو از احتمال مقابله با [حکومت] ایران بدون حمایت آمریکا سخن گفته، اما اسرائیل نمیتواند سیاستی را ادامه دهد که حتی دولت دونالد ترامپ نیز با آن همراه نیست. به نوشته هاآرتص، سیاست خارجی دولت اسرائیل به جای پاسخ دادن به انتقادهای بینالمللی، در عمل به حذف و نادیده گرفتن آنها روی آورده است؛ در حالی که از نگاه بسیاری از کشورها، اسرائیل از زمان حمله هفتم اکتبر به یکی از عوامل اصلی بیثباتی منطقه تبدیل شده و سیاستهایش در کرانه باختری با تعریف آپارتاید همخوانی دارد.
هاآرتص همچنین یادداشت تفاهم اخیر میان آمریکا و [حکومت] ایران را توافقی نامطلوب برای اسرائیل توصیف کرد، اما تاکید کرد که نتانیاهو خود سهم عمدهای در شکلگیری این وضعیت داشته است. به نوشته این روزنامه، حتی بسیاری از مخالفان جنگ در آمریکا نیز این تفاهم را نوعی عقبنشینی واشینگتن در برابر تهران و نشانه شکست راهبردی دولت آمریکا میدانند.
در ادامه این تحلیل، نویسنده توافق هستهای سال ۲۰۱۵ را با تفاهم کنونی مقایسه کرده و نوشته است که توافق دوران باراک اوباما بر محدود کردن برنامه هستهای ایران و ایجاد سازوکار نظارتی متمرکز بود، نه تلاش برای محروم کردن ایران از تسلیحات متعارف مانند موشکهای بالستیک. به اعتقاد نویسنده، دولت آمریکا اکنون نیز نگران تلاشهای احتمالی نتانیاهو برای برهم زدن روند توافق است و نهادهای اطلاعاتی این کشور نسبت به چنین احتمالی هشدار دادهاند.
هاآرتص در پایان این پرسش را مطرح میکند که آیا مخالفان دولت اسرائیل بار دیگر از هر اقدام نظامی نتانیاهو حمایت خواهند کرد یا این بار در برابر آن خواهند ایستاد. نویسنده هشدار میدهد که احتمال آغاز یک عملیات نظامی جدید، از جمله در کرانه باختری، برای برهم زدن فضای سیاسی و امنیتی منتفی نیست و از احزاب مخالف میخواهد پیش از انتخابات، با صدور بیانیهای مشترک، مخالفت خود را با هرگونه «جنگ انتخابی» اعلام کنند تا به گفته او، از ادامه روند خودویرانگر دولت نتانیاهو جلوگیری شود.
وبسایت اسرائیلی واینت در تحلیلی مفصل نوشت که اگرچه عملیات نظامی مشترک اسرائیل و آمریکا علیه حکومت ایران ضربات سنگینی به برنامه هستهای، توان موشکی، صنایع دفاعی و سامانههای پدافندی جمهوری اسلامی وارد کرد، اما یادداشت تفاهمی که دولت دونالد ترامپ با تهران امضا کرد، بسیاری از این دستاوردها را از نظر راهبردی تضعیف کرد و [حکومت] ایران را در موقعیتی برتر قرار داد.
رون بنیشای، تحلیلگر نظامی واینت، عملیات «شیر خیزان» را نقطه اوج موفقیتهای نظامی اسرائیل در جنگ با [حکومت] ایران توصیف کرد، اما نوشت یادداشت تفاهمی که با میانجیگری آمریکا به امضا رسید و به عملیات «شیر غران» پایان داد، اسرائیل را به پایینترین جایگاه راهبردی خود در سالهای اخیر رساند. به نوشته او، [حکومت] ایران توانست شکست نظامی خود را به یک پیروزی سیاسی و روانی تبدیل کند، در حالی که آمریکا و اسرائیل بخشی از دستاوردهای نظامی خود را در عرصه دیپلماتیک از دست دادند.
این تحلیل میگوید عملیات نظامی، برنامه هستهای ایران را بین سه تا پنج سال به عقب انداخته است. به نوشته واینت، تاسیسات اصلی غنیسازی از کار افتاده، تاسیسات فردو با بمبافکنهای آمریکایی به شدت آسیب دیده، شماری از دانشمندان هستهای کشته شدهاند و حدود ۴۴۰ کیلوگرم اورانیوم ۶۰ درصدی در سایتهای نطنز، فردو و اصفهان زیر آوار مدفون شده است. با این حال، نویسنده تاکید میکند که اورانیوم غنیشده همچنان از بین نرفته و دانش فنی ایران نیز حفظ شده است؛ بنابراین تهدید هستهای به طور کامل برطرف نشده، بلکه تنها برای چند سال به تعویق افتاده است.
بنیشای معتقد است [حکومت] ایران در آینده نزدیک قادر نخواهد بود ظرف چند هفته یا چند ماه به سلاح هستهای دست یابد، زیرا علاوه بر مواد شکافتپذیر، برای تولید یک سلاح قابل اتکا به آزمایشهای هستهای، تولید چندین کلاهک و اطمینان از عملکرد آنها نیاز دارد؛ فرآیندی که به گفته او از دید نهادهای اطلاعاتی و آژانس بینالمللی انرژی اتمی پنهان نخواهد ماند. او میافزاید موساد، اطلاعات نظامی اسرائیل و نهادهای اطلاعاتی آمریکا همچنان برنامه هستهای ایران را به دقت زیر نظر دارند.
به نوشته واینت، عملیات نظامی همچنین بیش از نیمی از موشکهای بالستیک و پرتابگرهای ایران را نابود کرد و کارخانههای تولید موشک، مجتمعهای فولاد، صنایع پتروشیمی و مراکز تحقیق و توسعه مرتبط با برنامههای نظامی جمهوری اسلامی تقریباً به طور کامل منهدم شدند. نویسنده این بخش را مهمترین دستاورد راهبردی عملیات میداند، زیرا معتقد است بازسازی صنایع دفاعی ایران حتی در صورت لغو تحریمها و دسترسی تهران به منابع مالی، دستکم دو تا سه سال زمان خواهد برد.
با وجود این، تحلیلگر واینت هشدار میدهد که تهدید موشکی همچنان پابرجاست. به نوشته او، [حکومت] ایران هنوز بیش از هزار موشک بالستیک و چند هزار پهپاد انفجاری در اختیار دارد و هرچند دیگر قادر به اجرای طرح اولیه خود برای تولید هشت هزار موشک و اشباع سامانههای دفاعی اسرائیل نیست، اما همچنان میتواند اسرائیل، کشورهای منطقه و حتی اروپا را تهدید کند.
این گزارش همچنین از نابودی گسترده سامانههای پدافند هوایی ایران به عنوان یکی دیگر از موفقیتهای مهم اسرائیل یاد میکند. به گفته نویسنده، نیروی هوایی اسرائیل اکنون آزادی عمل قابل توجهی در آسمان ایران دارد و تهران میداند تقریباً همه زیرساختهای حیاتی نظامی، هستهای، صنعتی و اقتصادیاش در معرض حمله قرار دارند. با این حال، او هشدار میدهد که اگر ایران با کمک چین یا روسیه سامانههای پدافندی خود را بازسازی کند، این برتری ممکن است از میان برود.
بنیشای در ادامه به روند مذاکرات منتهی به تفاهم نیز میپردازد و تاکید میکند ایران با بستن تنگه هرمز و ایجاد فشار اقتصادی بر آمریکا و جهان، توانست ترامپ را به پذیرش توافقی سوق دهد که بیش از آنکه منافع اسرائیل را تامین کند، به بقای حکومت ایران کمک میکند. او مینویسد تهران از این توافق برای دریافت منابع مالی، بازسازی توان نظامی و محدود کردن آزادی عمل ارتش اسرائیل در ایران و لبنان استفاده خواهد کرد و همچنین موفق شده میان واشینگتن و تلآویو شکاف سیاسی ایجاد کند.
در بخش دیگری از این تحلیل، نویسنده به وضعیت داخلی ایران پرداخته و مینویسد موساد همچنان سقوط حکومت جمهوری اسلامی را محتمل میداند. به گفته او، بحران آب، برق، تورم، بیکاری و مشکلات اقتصادی میتواند در دو تا سه سال آینده حکومت را با فشارهای داخلی بیشتری روبهرو کند، اما اگر آمریکا تحریمها را لغو و داراییهای مسدودشده ایران را آزاد کند، این روند ممکن است متوقف شود.
واینت همچنین وضعیت گروههای نیابتی حکومت ایران را بررسی کرده و نوشته است که جمهوری اسلامی در جریان جنگ دریافت حزبالله، حوثیها و گروههای مسلح عراقی آنگونه که انتظار میرفت از تهران حمایت نکردند. با این حال، در مراحل بعدی درگیری، حزبالله بار دیگر به درخواست [حکومت] ایران حملات خود علیه اسرائیل را از سر گرفت و همین امر، به گفته نویسنده، بهانهای شد تا ترامپ آزادی عمل اسرائیل در لبنان را نیز محدود کند.
به نوشته این تحلیل، اگرچه حزبالله بخش بزرگی از توان موشکی و هزاران نیروی خود را از دست داده و با مخالفت فزاینده در داخل لبنان روبهرو است، اما همچنان قادر است با راکت، موشکهای ضدتانک، پهپادها و عملیات چریکی زندگی در شمال اسرائیل را مختل کند. نویسنده تاکید میکند که خلع سلاح کامل حزبالله تنها با عملیات گسترده زمینی در لبنان امکانپذیر است، اما ارتش اسرائیل در حال حاضر توان انسانی و لجستیکی لازم برای چنین جنگی را ندارد.
بنیشای در پایان جمعبندی میکند که اگرچه وضعیت امنیتی اسرائیل نسبت به پیش از آغاز جنگ بهتر شده و تهدیدهای حکومت ایران و حزبالله تا حدی به عقب رانده شدهاند، اما این تهدیدها از میان نرفتهاند. او مینویسد اسرائیل در عرصه نظامی به موفقیتهای مهمی دست یافته، اما فاقد راهبرد سیاسی و دیپلماتیک برای تبدیل این موفقیتها به دستاوردهای پایدار است. به اعتقاد نویسنده، بعید است جنگ با [حکومت] ایران در آینده نزدیک از سر گرفته شود، زیرا هم آمریکا تا پایان سال ۲۰۲۶ تمایلی به بازگشت به درگیری ندارد و هم جمهوری اسلامی برای دستیابی به لغو تحریمها، فعلاً از تشدید تنش با واشینگتن پرهیز خواهد کرد. با این حال، او نتیجه میگیرد که هرچند شهروندان اسرائیل امروز نسبت به قبل امنیت بیشتری دارند، اما این کشور از منظر راهبردی در یکی از دشوارترین مقاطع تاریخ خود قرار گرفته است.
بندرور یمینی، نویسنده این یادداشت، با انتقاد از رویکرد ترامپ در قبال ایران، نوشت که رییسجمهوری آمریکا عملاً کنترل اوضاع را به تهران سپرده است. او مدعی شد [حکومت] ایران، در حالی که هنوز توافق به طور کامل اجرایی نشده، با تهدید به بستن تنگه هرمز و شلیک موشکهای بالستیک به اسرائیل، مفاد تفاهم را نقض کرده و همزمان از حزبالله برای افزایش فشار بر اسرائیل و ایجاد شکاف میان واشینگتن و تلآویو بهره میبرد.
به نوشته واینت، تهران با استفاده از حزبالله، اسرائیل را در برابر یک دوراهی قرار داده است؛ به گونهای که پاسخ نظامی اسرائیل به حملات حزبالله، همان نتیجهای است که [حکومت] ایران به دنبال آن است و در مقابل، خودداری از واکنش نیز میتواند به افزایش جسارت [حکومت] ایران و حزبالله منجر شود.
نویسنده معتقد است اسرائیل باید پیش از هر اقدام نظامی، از ظرفیتهای دیپلماتیک برای برجسته کردن نقض آتشبس از سوی حزبالله استفاده کند تا افکار عمومی جهانی مسئولیت تنشها را متوجه این گروه بداند.
در بخش دیگری از این یادداشت، به برگزاری مذاکرات در اقامتگاه بورگناشتوک سوئیس اشاره شده و نقش قطر در میزبانی این گفتوگوها مورد انتقاد قرار گرفته است. نویسنده تاکید کرده که با توجه به مالکیت محل مذاکرات توسط «صندوق ثروت ملی قطر»، این کشور به اطلاعات مذاکرات دسترسی خواهد داشت و این موضوع در نهایت به سود [حکومت] ایران تمام میشود.
نویسنده همچنین استدلالهای دولت ترامپ درباره ضرورت توافق برای جلوگیری از افزایش قیمت نفت و بحران اقتصادی جهانی را رد کرده و نوشته است که آمریکا به اندازهای در این توافق سرمایهگذاری سیاسی کرده که حتی در صورت بستن تنگه هرمز یا حمله موشکی [حکومت] ایران به اسرائیل نیز از آن عقبنشینی نخواهد کرد. به اعتقاد او، تفاهم کنونی نه تنها موجب مهار حکومت ایران نشده، بلکه موقعیت راهبردی تهران را تقویت کرده است.
بندرور یمینی در پایان هشدار داده است که حتی اگر بحران کنونی پایان یابد، اسرائیل ناچار خواهد بود برای بازسازی جایگاه خود در روابط با ایالات متحده تلاش کند؛ زیرا در غیر این صورت، چالشهای آینده به مراتب بزرگتر از مشکلات امروز خواهند بود.
او شنبه ۳۰ خرداد گفت سازمان صداوسیما پیگیریهای لازم را در این خصوص در دستور کار قرار میدهد.
معاونت سیاسی صدا و سیمای جمهوری اسلامی همچنین اعلام کرد در همین رابطه یک مدیرکل این سازمان استعفا کرده و «برخوردهای انضباطی لازم» در این خصوص به عمل خواهد آمد.
محمود نبویان در این برنامه تلویزیونی گفته بود که مجتبی خامنهای ۱۱ شرط درباره مذاکرات مشخص کرده بود که گرفتن غرامت از آمریکا، حق غنیسازی، رفع تحریمها، آزادی اموال مسدودشده و اعمال حاکمیت در تنگه هرمز از جمله آنها بوده است. او همچنین گفته که مجتبی خامنهای خواسته بود اخذ عوارض از تنگه هرمز از همین حالا آغاز شود.
نبویان با خواندن متونی که نامههای بهکلی سری مجتبی خامنهای خوانده شده، اضافه کرد که پس از مذاکرات اسلامآباد، مجتبی خامنهای برای تیم مذاکرهکننده نوشته است: «آنچه در مذاکرات پاکستان رقم خورده با آنچه قرار بود بشود و شرط مشروعیت مذاکرات بوده، تفاوت کلی دارد و مذاکرات باید متوقف شود.»
نبویان تاکید کرد که مجتبی خامنهای گفته بود در مورد موضوع هستهای مذاکره نکنید؛ یا باید به پیروزی برسید که یعنی دشمن حق شما را به رسمیت بشناسد، یا اینکه مساله هستهای برای همیشه از دستورکار مذاکرات خارج شود.
در پی این اظهارات، برخی رسانههای نزدیک به مسعود پزشکیان ومحمدباقر قالیباف اعلام کردند که نبویان بخشی از نامههای «بهکلی سری» مربوط به مجتبی خامنهای را قرائت کرده و «نقلقولهایی ناقص و تقطیعشده» منسوب به رهبر جمهوری اسلامی را خوانده است.
سایت انتخاب در این رابطه نوشت: «مشخص نیست نبویان چگونه به نامههای محرمانه دسترسی پیدا کرده و البته برنامه مربوطه در صداوسیما قطع شده است.»
پس از سخنان نبویان، سعید آجرلو، از اعضای رسانهای تیم مذاکرهکننده جمهوری اسلامی، گفت که نبویان مطالب قدیمی را بهصورت «تحریفشده» بیان کرده و عمدا متن را ناقص خوانده است تا از پاسخگویی درباره ادعاهای خود پیرامون متن یادداشت تفاهم فرار کند.
او گفت صداوسیما نباید به محلی برای سیاسیکاری تبدیل شود. نبویان پس از آنکه ادعاهایش درباره «مستعمره شدن ایران» و «واگذاری تنگه هرمز» نادرست از آب درآمد، به سراغ انتشار متنهای محرمانه و قدیمی رفت؛ آن هم بهصورت تقطیعشده. لازم است نهادهای ذیربط به این موضوع ورود کنند.
محمود نبویان و شمار دیگری از چهرههای نزدیک به جبهه پایداری، در روزهای اخیر بهتندی از یادداشت تفاهم و روند توافق میان جمهوری اسلامی و آمریکا انتقاد و محمدباقر قالیباف، مسعود پزشکیان و عباس عراقچی را به خیانت متهم و آنها را تهدید کردهاند.
مهدی طباطبایی، معاون ارتباطات و اطلاع رسانی دفتر رییسجمهور، در شبکه اجتماعی ایکس در واکنش به تهدید به قتل مسعود پزشکیان، رییس دولت در جمهوری اسلامی، از سوی یک مداح به نام محمدعلی بخشی، او را «فرد گستاخ» نامید.
او خواستار «برخورد قاطع و قانونی مسئولان ذیربط با عناصر مشکوک، خودسر و متجاسری» شد که به دومین مقام کشور «چنین بیپروا» اهانت میکنند.
بخشی در یک سخنرانی در شهرری تهران گفت: «آقای رییسجمهور اگر شروطی که رهبری گفتند محقق نشه، ما میدانیم و تیغ و حلقوم شما. پدرت رو درمیآریم.»
ساعاتی پیش از انتشار بیانیه صدا وسیما در محکومیت اقدام محمود نبویان، شورایعالی امنیت ملی جمهوری اسلامی در دستورالعملی جدید، رسانهها را از القای آنچه «دوگانه میدان- دیپلماسی» نامید بر حذر داشت و تاکید کرد رسانهها باید از هرگونه روایتسازی مبتنی بر تعارض میان این دو حوزه خودداری کنند.
در دستورالعمل شورایعالی امنیت ملی که ایراناینترنشنال به نسخهای از آن دست یافته، آمده است: «با توجه به مسدود شدن مجدد تنگه هرمز در واکنش به تداوم نقض آتشبس و تجاوزات رژیم صهیونیستی در جنوب لبنان و در عین حال حضور همزمان هیات مذاکرهکننده کشورمان در گفتوگوهای ژنو، رسانهها در پوشش اخبار و تحلیلها از القای دوگانه «میدان/ دیپلماسی» بهطور جدی پرهیز نمایند.»
مهمترین ویژگی مشترک این پیامها، استمرار همان نگاهی است که طی سه دهه رهبری علی خامنهای بر سیاست خارجی جمهوری اسلامی سایه انداخته بود؛ یعنی تقدم «محور مقاومت» بر منافع ملی ایران.
در این مجموعه پیامها، «جبهه مقاومت» صرفا یکی از موضوعات سیاست خارجی نیست؛ بلکه به یکی از ارکان هویت نظام تبدیل شده است؛ هویتی که حتی در پیامهایی که ظاهرا درباره ارتش، حج، نوروز، خلیج فارس یا سالگرد درگذشت شخصیتهای سیاسی هستند نیز خود را نشان میدهد.
مقاومت؛ جزء جداییناپذیر انقلاب
صریحترین بیان این نگاه در نخستین پیام پس از آغاز رهبری مجتبی خامنهای دیده میشود؛ جایی که مینویسد: «ما، کشورهای جبهه مقاومت را بهترین دوستان خود میدانیم و امر مقاومت و جبهه مقاومت، جزئی جداییناپذیر از ارزشهای انقلاب اسلامی است.»
این جمله تنها اعلام حمایت از متحدان منطقهای نیست. در اینجا «جبهه مقاومت» نه یک ابزار سیاست خارجی، بلکه بخشی از هویت انقلاب اسلامی معرفی میشود. به بیان دیگر، از همان آغاز روشن میشود که رهبر جدید، بقای جمهوری اسلامی را با بقای این شبکه منطقهای گره زده است.
همین پیام با نام بردن از یمن، حزبالله لبنان و مقاومت عراق، نشان میدهد که شبکه نیروهای نیابتی همچنان جایگاه ویژهای در نگاه رهبری دارد: «یمن شجاع و مومن، دست از دفاع از مردم مظلوم غزه برنداشت…»، «حزبالله فداکار علیرغم همه موانع به یاری جمهوری اسلامی آمده است…»؛ یا «مقاومت عراق هم دلیرانه همین خط را در پیش گرفته است.»
نکته قابل توجه آن است که این پیام حتی در پایان نیز هنگام دعا برای رهبر پیشین، از او میخواهد همچنان «به فکر پیشرفت این ملت و همه ملتهای جبهه مقاومت» باشد؛ عبارتی که ملت ایران را در کنار مجموعهای از گروههای وابسته به پروژه منطقهای جمهوری اسلامی قرار میدهد و میان آنها هیچ تمایزی قائل نمیشود.
ملت ایران؛ یکی از اجزای پروژه منطقهای
یکی از ویژگیهای مشترک این پیامها، قرار گرفتن ایران در کنار شبکهای از بازیگران منطقهای است؛ تاکیدی بر این موضوع که جمهوری اسلامی خود را بیش از آنکه دولت-ملت ایران بداند، رهبر یک جبهه فراملی تعریف میکند.
در پیام مجتبی خامنهای بهمناسبت چهلم علی خامنهای آمده است: «در این جهت همه جبهه مقاومت را به طور یکپارچه در نظر داریم.»
این جمله از منظر راهبردی اهمیت ویژهای دارد. موضوع تنها دفاع از ایران نیست؛ بلکه «تمام جبهه مقاومت» بهعنوان یک واحد سیاسی و نظامی موضوع تصمیمگیری معرفی میشود. بدین ترتیب، امنیت و منافع ایران در دل امنیت کل این شبکه تعریف میشود، نه بالعکس.
حج؛ از عبادت تا بسیج سیاسی محور مقاومت
شاید آشکارترین نمونه اولویت داشتن محور مقاومت بر سایر مسائل را بتوان در پیام حج مجتبی خامنهای مشاهده کرد.
در این پیام، مناسکی که در سنت اسلامی عمدتا بر عبادت، وحدت و معنویت تاکید دارند، به بستری برای بازتولید گفتمان مقاومت تبدیل میشوند.
در این متن آمده است: «جوانان مجاهد جبهه مقاومت را از ایران تا لبنان و فلسطین و عراق و سوریه، از آفریقا و یمن تا افغانستان و پاکستان…»
در اینجا گستره جغرافیایی مقاومت از مرزهای ایران بسیار فراتر میرود و شبکهای وسیع از نیروهای همسو را در بر میگیرد. همان نگرشی که رهبر پیشین جمهوری اسلامی از آن بهعنوان «عمق استراتژیک» یاد میکرد و به آن میبالید!
پیام حتی پا را فراتر گذاشته و «طوفان الاقصی» را در کنار نابودی داعش و مقابله با اسرائیل، بخشی از دستاوردهای همین جبهه معرفی میکند.
او همچنین مینویسد: «با همراهی مجاهدان جبهه مقاومت خصوصاً لبنان عزیز…» و در پایان دعا میکند: «شهدای راه خدا خصوصا شهیدان جبهه مقاومت…».
در هیچ بخش این پیام، مشکلات اقتصادی ایران، بحران معیشت، مهاجرت گسترده، کمبود آب یا فروپاشی زیرساختها موضوع دعا یا نگرانی قرار نمیگیرد؛ اما جبهه مقاومت بارها موضوع ستایش و دعاست.
مقاومت؛ حتی در توافق با آمریکا
شاید معنادارترین بخش این مجموعه پیامها، آخرین پیام مجتبی خامنهای درباره تفاهمنامه میان جمهوری اسلامی و آمریکا باشد.
در حالی که انتظار میرود چنین پیامی بر حقوق مردم ایران، رفع تحریمها یا بهبود وضعیت اقتصادی تمرکز داشته باشد، تنها اشاره مستقیم راهبردی چنین است: «پاسداشت حقوق ملت ایران و جبهه مقاومت…»
حتی در لحظهای که سخن از توافق با آمریکا است، مشروعیت توافق نه صرفا بر مبنای منافع ایران، بلکه بر اساس تعهد به حفظ «جبهه مقاومت» تعریف میشود.
این نکته نشان میدهد که حتی دیپلماسی نیز تا جایی پذیرفتنی است که به ساختار منطقهای جمهوری اسلامی آسیبی وارد نکند.
محور مقاومت؛ نه ابزار، بلکه هدف
در بسیاری از دولتها، ائتلافهای منطقهای وسیلهای برای تامین منافع ملی هستند؛ اما در این پیامها رابطه معکوس است.
در پیام روز خلیج فارس آمده است: «سیاستهای مقاومت و راهبرد ایران قوی… طلیعه نظم جدید منطقه و جهان خواهد بود.»
در اینجا «نظم جدید منطقه» هدف اصلی معرفی میشود. ایران وسیله تحقق این نظم است، نه اینکه این نظم در خدمت رفاه و امنیت ایرانیان باشد.
همین نگاه در پیامهای متعدد دیگری نیز تکرار میشود؛ جایی که مبارزه با آمریکا و اسرائیل، اخراج آمریکا از منطقه، یا پیروزی جبهه مقاومت، بهعنوان افق اصلی سیاست جمهوری اسلامی ترسیم میشود.
غیبت مسائل واقعی ایران
نکتهای که به همان اندازه مهم است، آن چیزی است که در این پیامها حضور ندارد.
در مجموعه این پیامها تقریبا هیچ اشارهای به بحرانهای اصلی جامعه ایران نشده است؛ نه از فقر و سقوط قدرت خرید سخنی هست، نه از تورم مزمن، بحران آب و محیط زیست، مهاجرت نخبگان، بیکاری جوانان، فساد ساختاری، فروپاشی نظام بازنشستگی، بحران آموزش و درمان، یا محدودیتهای حقوق شهروندی.
در مقابل، «محور مقاومت»، مبارزه با آمریکا و اسرائیل، جبهه استکبار، مجاهدان و شهدای مقاومت، نظم جدید منطقه و آینده جهان، بارها و بارها در متنها تکرار میشوند.
این نسبت، خود گویاتر از هر تحلیلی است.
منافع ملی یا پروژه ایدئولوژیک؟
دولتها معمولا سیاست خارجی خود را برای تامین امنیت و رفاه شهروندان طراحی میکنند، اما در این مجموعه پیامها، جهت رابطه معکوس است.
مردم ایران در مقام نیروی انسانی، اقتصادی و نظامی معرفی میشوند که باید از پروژهای فراملی حمایت کنند؛ پروژهای که از لبنان و فلسطین تا عراق، سوریه، یمن، افغانستان و حتی آفریقا امتداد یافته است.
به بیان دیگر، این پیامها نشان میدهند که «محور مقاومت» ابزار دفاع از ایران نیست، بلکه خود هدف است؛ هدفی که سیاست داخلی، اقتصاد، دیپلماسی و حتی مناسبتهای مذهبی باید در خدمت آن قرار گیرند.
مرور ۱۱ پیام نخست رهبر سوم جمهوری اسلامی نشان میدهد که با وجود تفاوت موضوعات و مناسبتها، یک محور ثابت در همه آنها وجود دارد: تداوم اولویت دادن به «جبهه مقاومت» بهعنوان مهمترین پروژه سیاسی جمهوری اسلامی.
اگرچه شدت این حضور از پیامی به پیام دیگر متفاوت است، اما در مجموع، مقاومت نه یک سیاست مقطعی، بلکه بنیان فکری این گفتمان است. از نخستین پیام پس از رهبری تا پیام درباره توافق با آمریکا، از پیام حج تا پیام خلیج فارس، همواره این شبکه منطقهای در مرکز تصمیمگیری قرار دارد.
پیامد چنین رویکردی آن است که منافع ملی ایران نه معیار سیاست، بلکه تابع بقای پروژهای ایدئولوژیک و فراملی میشود؛ پروژهای که طی دهههای گذشته هزینههای سنگین اقتصادی، امنیتی و دیپلماتیک بر کشور تحمیل کرده و اکنون، بر اساس همین پیامها، نشانهای از بازنگری در آن دیده نمیشود.
برعکس، همه شواهد حکایت از آن دارد که رهبر جدید نیز همان مسیر را با تاکیدی دوباره ادامه خواهد داد؛ مسیری که در آن «محور مقاومت» اصل است و مردم ایران، بار دیگر، در معرض آن قرار میگیرند که هزینههای این اولویت ایدئولوژیک را بپردازند.
