روزنامه واشینگتنپست در گزارشی خبر داد که قطر در جریان جنگ ایران مذاکراتی پنهانی با جمهوری اسلامی انجام داده تا تاسیسات گازی خود را از حملات تهران در امان نگه دارد. قطر در واکنش، این گزارش را تکذیب و واشینگتنپست را به تلاش برای آسیب زدن به نقش میانجیگرانه دوحه متهم کرد.
واشینگتنپست در گزارش خود تاکید کرده که اقدامات پشتپرده قطر، تصویری از شیوههای پنهانی کشورهای خلیج فارس برای دور نگه داشتن خود از خسارات بزرگترین جنگ منطقه در ۲۰ سال گذشته به دست میدهد.
در این گزارش با اشاره به حمله موشکی جمهوری اسلامی به تاسیسات گازی راس لفان در قطر در اسفندماه سال گذشته، نوشته شده است این حمله بخشهایی از بزرگترین مجتمع تولید گاز طبیعی جهان را نابود کرد که نزدیک به یک پنجم گاز جهان را تامید میکند.
این حمله همچنین قراردادهای چندمیلیارد دلاری با چین و دیگر مشتریان را به خطر انداخت و چشمانداز پایان زودهنگام جنگ را با کشاندن قطر، یکی از میانجیهای کلیدی میان آمریکا و جمهوری اسلامی، به درون درگیری تیرهتر کرد.
بهنوشته واشینگتنپست این حمله اما یک پیامد پنهان دیگر نیز داشت. بهگفته مقامهای امنیتی خاورمیانه و مقامهای غربی مطلع از اطلاعات محرمانه، این حمله همچنین تلاشهای مخفیانه قطر برای خارج نگه داشتن مجتمع گازی خود، موسوم به «راس لفان»، از فهرست اهداف جمهوری اسلامی را ناکام گذاشت.
این مقامها که نامشان اعلام نشده به واشینگتنپست گفتند قطر که در پی حفاظت از مهمترین دارایی اقتصادی خود بود، در آغاز جنگ به تهران نزدیک شد و پیشنهادی ارائه کرد که به سود هر دو طرف بود: جمهوری اسلامی از حمله به راس لفان خودداری کند و در مقابل قطر به طور یکجانبه تولید گاز را متوقف کند؛ اقدامی که باعث جهش قیمت انرژی میشد و فشار اقتصادی بر آمریکا و اسرائیل برای کوتاهتر کردن جنگ وارد میکرد.
یکی از مقامهای ارشد امنیتی منطقه به این روزنامه گفت قطر چیزی در حد یک «توافق محرمانه» پیشنهاد کرد؛ توافقی که بر اساس آن دوحه متعهد میشد از نفوذ خود بر عرضه گاز برای تسریع پایان جنگ استفاده کند و در مقابل از جمهوری اسلامی تنها یک تعهد میخواست: «به ما حمله نخواهید کرد.»
یک مقام دیگر که به همان اطلاعات دسترسی داشته نیز به واشینگتنپست گفت پیام قطر به تهران این بود که: «شما بدون حمله به ما نیز به اهداف خود خواهید رسید.»
این مقامها از جمله چند نفری بودند که به شرط ناشناس ماندن درباره اطلاعات بهدستآمده از رهگیری ارتباطات و دیگر منابع اطلاعاتی با واشینگتنپست صحبت کردند.
به گفته این مقامها، قطر نتوانست تعهدی از جمهوری اسلامی دریافت کند. با این حال، روندی که پس از آن رخ داد نشان میداد که احتمال وجود یک تفاهم ضمنی دستکم بهطور موقت همچنان برقرار بوده است.
قطر در سومین روز جنگ، زمانی که جمهوری اسلامی صدها موشک و پهپاد مسلح را به سوی اهدافی در سراسر خلیج فارس شلیک کرد، مجتمع راس لفان را تعطیل کرد. در آن زمان، قطر دلیل این اقدام را «حملات نظامی علیه تاسیسات عملیاتی» اعلام کرد.
تصاویر ماهوارهای که بعدا از سوی واشینگتن پست بررسی شد، هیچ نشانه آشکاری از خسارت در راس لفان نشان نمیداد.
اظهارات مقامهای قطری نیز نگرانیها را در بازارهای جهانی انرژی تشدید کرد؛ از جمله هشدار وزیر انرژی قطر که گفته بود این جنگ «اقتصادهای جهان را به زانو در خواهد آورد.»
قطر در پاسخ به پرسشهای واشینگتن پست، هرگونه توافق محرمانه با جمهوری اسلامی را رد کرد و گفت تصمیم برای توقف تولید در راس لفان صرفا بهدلیل تهدید حملات و نگرانی برای کارکنان و زیرساختهایی اتخاذ شده بود که شریان حیاتی اقتصاد این کشور محسوب میشود.
دفتر رسانهای بینالمللی قطر در بیانیهای کتبی اعلام کرد: «هرگونه ادعا مبنی بر اینکه تصمیمات عملیاتی مربوط به تولید انرژی با ایران، به نفع ایران یا با هدف تاثیرگذاری بر روند جنگ اتخاذ شده یا تاکنون اتخاذ شده باشد، کاملا نادرست است.»
قطر همچنین این ادعا را تلاشی برای «تخریب تلاشهای جاری جهت میانجیگری برای پایان دادن به درگیری، آسیب زدن به اعتبار قطر و تضعیف شراکت راهبردی میان قطر و ایالات متحده» توصیف کرد.
با وجود تکذیب رسمی گزارش از سوی قطر، این روزنامه تاکید کرده که اقدامات قطر برای ارتباط پشتپرده با جمهوری اسلامی که پیشتر گزارش نشده بود، تصویری از شیوههایی ارائه میدهد که بهگفته مقامهای امنیتی، کشورهای خلیج فارس برای محافظت از خود در میانه شدیدترین جنگ منطقه طی دهههای اخیر به کار گرفتهاند.
بهنوشته واشینگتنپست قطر امیرنشینی کوچک در خلیج فارس است که از بسیاری کشورهای دیگر آسیبپذیرتر است، اما همزمان ابزارهایی برای تاثیرگذاری بر هر دو طرف درگیری در اختیار دارد.
قطر در چارچوب نقش میانجی منطقهای خود، ارتباطات نزدیک با رهبران جمهوری اسلامی حفظ کرده است. این کشور به رهبران گروه حماس، که مورد حمایت تهران است، اجازه داده در دوحه حضور داشته باشند و همچنین در بزرگترین میدان گازی جهان با ایران شریک است.
در عین حال، قطر روابط عمیقی با ایالات متحده برقرار کرده است. پایگاه هوایی العدید بزرگترین پایگاه نظامی آمریکا در منطقه است. بخش زیادی از زیرساختهای انرژی قطر نیز بهطور مشترک با شرکت اکسونموبیل و دیگر شرکتهای آمریکایی اداره میشود.
پس از انتخاب مجدد دونالد ترامپ، دوحه یک فروند بوئینگ ۷۴۷ به ارزش ۴۰۰ میلیون دلار را به عنوان «هدیه» به او داد که اکنون برای تبدیل شدن به نسخه ارتقا یافته هواپیمای ریاستجمهوری آمریکا در حال بازسازی است.
بهنوشته واشینگتنپست تلاش قطر برای رسیدن به توافقی پنهانی با جمهور اسلامی همچنین نشان میدهد که کشورهای خلیج فارس از همان آغاز جنگ تا چه اندازه به نفوذ خود بر عرضه انرژی بهعنوان یک اهرم نگاه کردهاند هرچند این جمهوری اسلامی بود که با تسلط بر تنگه هرمز، بیشترین بهره را از این اهرم برد.
مقامهای آمریکایی به این روزنامه گفتند سازمان سیا و مقامهای ارشد دولت ترامپ از تماس قطر با تهران مطلع بودند؛ اقدامی که میتوانست به عنوان تضعیف اهداف آمریکا و اسرائیل در کارزار نظامیشان تلقی شود.
با این حال، هیچ نشانهای از بروز شکاف در روابط دوحه و واشینگتن دیده نشده است.
ترامپ ماه گذشته در شبکههای اجتماعی نوشت که پس از درخواست رهبران پادشاهیهای خلیج فارس، که نام امیر قطر شیخ تمیم بن حمد آل ثانی را در صدر آنها ذکر کرد، از ازسرگیری حملات علیه جمهوری اسلامی خودداری کرده است.
قطر حتی پس از واگذاری نقش میانجی اصلی به پاکستان، همچنان در مذاکرات صلح با جمهوری اسلامی مشارکت داشته و چهارشنبه شب نیز هیاتی را به تهران اعزام کرد و خبر توافق جمهوری اسلامی و آمریکا بر سر متن یادداشت تفاهم اولیه برای تمدید آتشبس و مذاکرات مرتبط با برنامه هستهای پس از مذاکرات و بازگشت این هیات منتشر شد.
تاسیسات راس لفان که مقامهای امنیتی میگویند قطر در پی محافظت از آن بوده، یک مجموعه صنعتی عظیم است که تقریبا دو برابر مساحت شهر واشینگتن را در بر میگیرد. گاز طبیعی تولیدشده در این تاسیسات گاز مورد نیاز برای طیفی متنوع از اجاقهای خانگی گرفته تا نیروگاههای برق در آسیا و اروپا را تامین میکند.
شرکت دولتی قطر انرژی که راس لفان را اداره میکند، سالها به عنوان مطمئنترین تامینکننده گاز طبیعی مایع (LNG) در جهان شناخته میشد؛ بهگونهای که بهگفته مقامهای قطری و تحلیلگران انرژی، هرگز پیش از این ارسال عمدهای را از دست نداده بود. اما این روند بیوقفه در دوم مارس پایان یافت و یکی از نخستین شوکهای جنگ را به بازارهای انرژی وارد کرد.
واشینگتنپست تاکید کرده است که تعطیلی راس لفان پیش از آن رخ داد که عربستان سعودی، کویت یا دیگر کشورهای خلیج فارس اقدامات مشابهی انجام دهند و پیش از آن بود که مشخص شود تنگه هرمز برای ماهها به روی نفتکشها بسته خواهد ماند.
بهگفته مقامهای امنیتی، تماس قطر با تهران از طریق رصد ارتباطات رهبران جمهوری اسلامی کشف شد. این مقامها به منظور حفاظت از منابع اطلاعاتی، از ذکر نام افراد دخیل در مذاکرات خودداری کردند.
چندین مقام گفتند اطلاعات موجود بهروشنی نشان میداد که دوحه آماده است صرفنظر از پیامدهای اقدامش برای منافع آمریکا و اسرائیل از راس لفان محافظت کند، حتی اگر چنین اقدامی به راهبرد بقای تهران مبتنی بر ایجاد آشفتگی اقتصادی کمک میکرد.
یک مقام امنیتی منطقهای به واشینگتنپست گفت انگیزه اصلی قطر ظاهرا «جلوگیری از خسارتی بود که احتمالا ۱۰ سال زمان برای جبران لازم داشت».
او افزود که این بخشی از الگوی گستردهتر مانورهای آرام همسایگان ایران بوده است.
او گفت عربستان، کویت و دیگر کشورها نیز بهدنبال راههایی برای مهار کارزار تلافیجویانه جمهوری اسلامی بودند، اما تلاش قطر صریحتر از دیگران تلقی میشد.
به گفته این مقام، شیوه ارتباط دوحه با تهران نمونهای بود از «نحوه عملکرد سیاست موازنهسازی در پشت صحنه میان کشورهای خلیج فارس و ارتباطات آنها با حکومت ایران.»
یک مقام قطری این اظهارات را رد کرد و در عین حال تایید کرد که دوحه «بهطور کلی از جمهوری اسلامی خواسته بود حمله نکند»، اما هرگونه تلاش برای دریافت حمایت ویژه از راس لفان یا تمایل به دستکاری بازار انرژی را انکار کرد.
او گفت چنین اقدامی «سابقهای بسیار خطرناک» ایجاد میکرد و این انتظار را به وجود میآورد که «هر زمان ایران خشمگین شود ما باید عملیات خود را متوقف کنیم. در این صورت ما به این موضوع مشروعیت میبخشیدیم که هر زمان ایران با یک مساله ژئوپلیتیک مواجه شود، به ما ضربه اقتصادی بزند.»
برخی مقامهای غربی و منطقهای معتقدند قطر مایل است وضعیت موجود در ایران حفظ شود، زیرا دوحه بهشکل نامتناسبی از دسترسی مشترک دو کشور به میدان گازی پارس جنوبی ــ گنبد شمالی سود برده و دلیل این امر تا حدی ناتوانی ایران برای بهرهبرداری از بخش خود در سالهای گذشته بهواسطه تحریمهای غربی بوده است.
این مقام قطری نیز این ادعا را رد کرد که دوحه بقای حکومت دینی ایران را به سود خود میداند.
او گفت: «برای ما، ایران همیشه یک تهدید بوده است، حتی پیش از انقلاب اسلامی. این جنگ یک سناریو کابوسوار است.»
واشینگتنپست سپس با استناد به گفتههای مقامهای فعلی و سابق آمریکایی و غربی، تاکید کرده است که قطر پس از تجربه محاصره از سوی همسایگان عرب خود در سالهای گذشته و همچنین حملات اسرائیل علیه رهبران حماس در دوحه، غریزهای قوی برای حفظ بقا پیدا کرده است؛ موضوعی که میتواند هرگونه تماس احتمالی با جمهوری اسلامی را توضیح دهد.
تیمی دیویس، سفیر آمریکا در قطر از سال ۲۰۲۲ تا سال گذشته، به این روزنامه گفت: «سال گذشته اسرائیل به آنها حمله کرد؛ امسال جمهوری اسلامی به آنها حمله میکند. قطر سالها مجبور بوده در حالت بقا زندگی کند، اما بهویژه از زمان جنگ غزه این وضعیت تشدید شده و اکنون نیز در همان شرایط قرار دارد.»
دیویس گفت بعید میداند قطر با یک معامله صریح و مستقیم به تهران نزدیک شده باشد، اما در عین حال تردیدی ندارد که دوحه میتوانسته توضیح دهد برنامههای اضطراری آن «ممکن است برای تهران مثبت باشد و به کوتاهتر شدن درگیری کمک کند.»
با این حال واشینگتنپست تاکید کرده است که اگر قطر واقعا موفق شده بود برای راس لفان مصونیت بگیرد، این مصونیت عمر کوتاهی داشت.
پس از موج حملات آمریکا و اسرائیل در نخستین روز جنگ در ۹ اسفند که به کشته شدن علی خامنهای و شمار زیادی از حلقه نزدیکان او و رهبری نظامی سیاسی جمهوری اسلامی انجامید، تهران در ۱۱ اسفند با شلیک انبوهی از موشکها و پهپادها به سوی همسایگان خلیج فارس واکنش نشان داد.
در حالی که راس لفان تعطیل شده بود، مقامهای قطری درباره آنچه در این مجتمع رخ داده بود پیامهای متناقضی ارسال کردند.
سعد الکعبی، وزیر انرژی قطر، در مصاحبهای که ۱۵ اسفند در روزنامه فایننشال تایمز منتشر شد، گفت: «هنوز میزان خسارت را نمیدانیم.»
او افزود: «هنوز مشخص نیست تعمیرات چقدر زمان خواهد برد ولی جنگ اقتصادهای جهان را زمینگیر خواهد کرد.»
محمد بن عبدالرحمن آل ثانی، نخستوزیر قطر، نیز در مصاحبهای جداگانه گفت راس لفان هدف «یک حمله بزرگ» قرار گرفته، اما «به شکلی معجزهآسا» خسارت اندکی دیده است.
او هشدار داد که پیامدها فراتر از عرضه گاز مایع طبیعی خواهد بود و تولید کودهای شیمیایی و دیگر محصولات را نیز مختل میکند و «امنیت غذایی بسیاری از کشورها» را تهدید خواهد کرد.
واشینگتنپست پس از بررسی بررسی تصاویر ماهوارهای نوشته است که در این دوره هیچ آسیب آشکاری در راس لفان یا دیگر نقاطی که قطر ادعا میکرد هدف حمله قرار گرفتهاند، مشاهده نمیشود.
یک مقام قطری گفت یک پهپاد به یک دیواره بتنی در راس لفان اصابت کرده بود، اما مهمات آن بهاندازهای کم بود که نه محل اصابت و نه خسارت ناشی از آن در تصاویر ماهوارهای قابل مشاهده نبود.
دفتر رسانهای قطر در بیانیه خود به واشینگتن پست که در آن تلاش برای توافق پنهانی با تهران تکذیب شده، هرگونه ادعا مبنی بر اینکه دوحه «خسارت واردشده به تاسیسات الانجی راس لفان را بزرگنمایی یا جعل کرده تا تعطیلی آن را توجیه کند» نیز بیاساس خوانده شده است.
در این بیانیه آمده است که تصمیم تعطیلی این مجموعه بر اساس «ارزیابیهای تهدید از سوی ارتش قطر» اتخاذ شد؛ ارزیابیهایی که «خطر واقعی برای جان انسانها در تاسیسات انرژی» را نشان میداد.
بیش از دو هفته بعد، در۲۷ اسفند، نگرانیهای قطر به واقعیت تبدیل شد؛ زمانی که جمهوری اسلامی پس از فلج شدن زیرساختهای گازی خود در اثر حملات هوایی اسرائیل، واکنشی شدید نشان داد و موجب شد ترامپ، بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، را مورد انتقاد قرار دهد.
اظهارات مقامهای قطری پس از این حمله بسیار دقیقتر از اظهاراتی بود که هنگام تعطیلی راس لفان مطرح شده بود.
سعد الکعبی گفت این حمله زیرساختهایی حیاتی را نابود کرده که نزدیک به ۲۰ درصد صادرات الانجی قطر را تشکیل میداد.
او افزود تعمیر این خسارتها بین سه تا پنج سال زمان خواهد برد و حمله موجب اختلال چندساله در ارسال محمولهها به چین، کره جنوبی و بلژیک خواهد شد.
الکعبی تاکید کرد:«این حملات فقط حمله به دولت قطر نبود، بلکه حملهای علیه امنیت و ثبات انرژی جهان بود.»
بهنوشته بلومبرگ، در حالی که بیش از ۱۰۰ روز از آغاز جنگ ایران میگذرد و تهران به طور فزایندهای تحت فشار قرار گرفته، در طول یک ماه گذشته، تقریبا هیچ نفت خام ایرانی از منطقه خارج نشده است.
نفتکشهای حامل نفت ایران در داخل خلیج فارس جمع شدهاند و حتی کشتیهای خارجی مرتبط با تجارت نفت ایران نیز با حملات نیروهای آمریکایی مواجه شدهاند.
این وضعیت، جمهوری اسلامی را از میلیاردها دلار درآمد نفتی محروم کرده است؛ جدا از درآمدهای قابل توجهی که از فروش فرآوردههای نفتی، گاز طبیعی، محصولات پتروشیمی و قیر به دست میآورد.
بهنوشته بلومبرگ، شاید زیانبارترین پیامد این وضعیت تاثیر آن بر تجارت دیرینه نفت ایران با چین باشد؛ رابطهای که طی سالها تحریم آمریکا دوام آورده بود، اما اکنون تحت فشار شدیدی قرار گرفته است.
بر اساس دادههای گردآوریشده از سوی بلومبرگ، صادرات نفت خام ایران به چین در ماه مه به حدود ۱۶۰ هزار بشکه در روز سقوط کرده است؛ در حالی که این رقم در ماه فوریه ۱.۸ میلیون بشکه در روز بود.
کاهش شدید محمولههای ارسالی، همراه با افت تقاضا در چین، در شرایطی که پالایشگاههای مستقل موسوم به «تیپات» با زیانهای مالی فزاینده دستوپنجه نرم میکنند، فروشندگان را مجبور کرده است برای حجم اندک نفتی که هنوز میتوانند عرضه کنند، تخفیفهای بیشتری ارائه دهند.
در همین حال، تولیدکنندگان نفت در ابوظبی، کویت و دیگر نقاط خاورمیانه موفق شدهاند برخی نفتکشها را از تنگه هرمز عبور دهند و به بازارهای جهانی برسانند؛ موضوعی که اهرم فشار تهران بر این آبراه حیاتی و همچنین موقعیت چانهزنی جمهوری اسلامی را تضعیف کرده است.
دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، پنجشنبه ۲۱ خرداد از نزدیکی دستیابی به توافقی با جمهوری اسلامی سخن گفت. با اینکه گمانهزنیهایی ودرباره احتمال امضای توافقی در حاشیه نشست هفته آینده رهبران گروه هفت مطرح شده، اما تهران هنوز آمادگی خود را برای چنین توافقی تایید نکرده است.
پیشرفتهای دیپلماتیک قبلی نیز نتوانستند به یک توافق نهایی منجر شوند و جمهوری اسلامی همچنان در موقعیت دشواری قرار دارد.
بهنوشته بلومبرگ در شرایطی که فشار بر بخش انرژی ایران هر روز بیشتر میشود، این پرسش مطرح است که آیا تهران شرایط آمریکا برای یک توافق صلح را خواهد پذیرفت، یا موج تازهای از حملات علیه متحدان آمریکا و کشتیها در تنگه هرمز را آغاز خواهد کرد و تنشها را در سراسر منطقه افزایش خواهد داد؟
در هر دو صورت، اقدام بعدی جمهوری اسلامی پیامدهای گستردهای برای بازار جهانی انرژی خواهد داشت.
در همین حال، معاملهگران کالا در حال گسترش تلاشهای خود برای فروش نفت ونزوئلا به بازار آسیا هستند؛ زیرا تولید نفت این کشور افزایش یافته و جنگ ایران موجب اختلال در عرضههای رقیب از خاورمیانه شده است.
اکنون هند تقریبا به همان اندازهای نفت ونزوئلا وارد میکند که چین در گذشته وارد میکرد. از زمانی که دولت ترامپ کنترل فروش نفت کاراکاس را در دست گرفته، پکن هنوز هیچ خریدی از نفت ونزوئلا انجام نداده است.
نتانیاهو در این بیانیه که جمعه ۲۲ خرداد منتشر شد، گفت: «بیش از ۳۰ سال است که در خط مقدم مبارزه بینالمللی علیه برنامه هستهای ایران قرار داشتهام. اگر این مبارزه نبود، [حکومت] ایران مدتها پیش با هدف نابودی اسرائیل به بمب اتمی دست یافته بود.»
او ادامه داد: «تا زمانی که نخستوزیر اسرائیل هستم، ایران به سلاح هستهای دست نخواهد یافت.»
نتانیاهو همچنین از همسویی دیدگاه خود با دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، درباره جلوگیری از دستیابی تهران به بمب اتمی خبر داد و افزود دو طرف بر ضرورت ممانعت از هستهای شدن جمهوری اسلامی «توافق کامل» دارند.
پایگاه خبری واینت پیشتر گزارش داد روابط ترامپ و نتانیاهو در هفته اخیر با تنشهایی همراه بوده است.
بر اساس این گزارش، نتانیاهو در تماس تلفنی اخیر خود با ترامپ تاکید کرده است اسرائیل «قربانی» توافق احتمالی میان تهران و واشینگتن نخواهد شد.
نتانیاهو: جمهوری اسلامی به دنبال نابودی اسرائیل است
نخستوزیر اسرائیل در ادامه بیانیه خود هشدار داد جمهوری اسلامی همچنان به دنبال نابودی اسرائیل است.
در این بیانیه آمده است: «تا زمانی که من نخستوزیر اسرائیل باشم، این اتفاق نخواهد افتاد... من زندگی خود را وقف جلوگیری از تحقق این هدف کردهام.»
در سالهای اخیر، علی خامنهای، دیکتاتور پیشین ایران و سایر مقامهای جمهوری اسلامی بارها از قصد خود برای «نابودی اسرائیل» سخن گفتهاند.
مجتبی خامنهای، رهبر جدید جمهوری اسلامی، نیز پنجم خرداد در پیامی تهدید کرد اسرائیل به «مراحل پایانی عمر» خود نزدیک شده است.
در واکنش به این تهدید، گیدئون سعار، وزیر امور خارجه اسرائیل، به کشته شدن علی خامنهای اشاره کرد و بهطعنه در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «آشنا به نظر میرسد. به یاد دارم فردی با نام خانوادگی مشابه نیز قبلا چنین حرفهایی به زبان میآورد.»
در روزهای اخیر، گمانهزنیها درباره توافق احتمالی واشینگتن و تهران و واکنش اسرائیل به آن بالا گرفته است.
۱۸ خرداد، جی دی ونس، معاون ترامپ، اعلام کرد توافق با تهران بر سر پرونده هستهای در راستای منافع آمریکا خواهد بود و واشینگتن صرفنظر از مواضع اسرائیل، روند مذاکرات را ادامه خواهد داد.
در نهایت، ترامپ 21 خرداد از پیشرفت چشمگیر در مذاکرات خبر داد و گفت: «ما به یک توافق عالی برای پایان جنگ ایران دست یافتهایم.»
سرنوشت ذخایر اورانیوم غنیشده جمهوری اسلامی از مهمترین موانع دستیابی دو طرف به توافق به شمار میرود.
ایرنا، خبرگزاری دولت جمهوری اسلامی، ۲۲ خرداد نوشت پس از امضای تفاهمنامه احتمالی، جمهوری اسلامی در بازهای ۶۰ روزه «صرفا در چارچوب اصول بنیادین مورد نظر نظام»، بر سر پرونده هستهای مذاکره خواهد کرد.
ایرنا افزود مسائلی مانند «حق غنیسازی» و «باقی ماندن مواد غنیشده نزد جمهوری اسلامی» در جریان مذاکرات برای توافق نهایی مورد تاکید قرار خواهد گرفت.
پایگاه خبری اکسیوس ۲۲ خرداد به نقل از یک مقام ارشد آمریکایی گزارش داد ترامپ در چارچوب تلاشها برای حلوفصل اختلافات هستهای، با طرحی موافقت کرده است که بر اساس آن، ذخایر اورانیوم با غنای بالای جمهوری اسلامی میتواند در داخل کشور و تحت نظارت بازرسان سازمان ملل، رقیقسازی شود.
واینت جمعه ۲۲ خرداد نوشت روابط ترامپ و نتانیاهو در هفته اخیر با تنشهایی همراه بوده است. موضوعی که به تلاشهای رییسجمهوری آمریکا برای مهار واکنش اسرائیل به اقدامها و تهدیدهای جمهوری اسلامی و حزبالله لبنان بازمیگردد.
بر اساس این گزارش، نتانیاهو در نشست کابینه اسرائیل در ۱۸ خرداد، جزییاتی از گفتوگوی تلفنی «پرتنش» خود با ترامپ را برای وزیران تشریح کرد.
به گزارش واینت، ترامپ در این تماس که پس از حمله موشکی جمهوری اسلامی به اسرائیل در حمایت از حزبالله انجام گرفت، نتانیاهو را برای خودداری از پاسخ گسترده تحت فشار قرار داد و پرسید آیا حمله حکومت ایران به اسرائیل تلفات جانی داشته است؟
نتانیاهو در پاسخ گفت: «خیر، اما حاضر نیستم معادلهای را بپذیرم که طبق آن، باید تنها زمانی واکنش نشان دهیم که افرادی کشته شوند. اگر به خاک اسرائیل حمله شود، پاسخ خواهم داد و دست به حمله متقابل خواهم زد.»
بر پایه این روایت، نتانیاهو همچنین به ترامپ گفت تمایل او برای دستیابی به توافق با تهران را درک میکند، اما معتقد است چنین توافقی شکل نخواهد گرفت و اسرائیل نیز اجازه نخواهد داد که «قربانی» آن شود.
۲۱ خرداد، ترامپ از پیشرفت چشمگیر در مذاکرات تهران و واشینگتن خبر داد و افزود: «ما به یک توافق عالی برای پایان جنگ ایران دست یافتهایم.»
رییسجمهوری آمریکا همچنین اعلام کرد احتمال میرود توافق میان دو طرف «ظرف چند روز آینده» نهایی شود.
نتانیاهو: ما تابع آمریکاییها نیستیم، متحد آنها هستیم
واینت در ادامه گزارش داد نتانیاهو در جلسه اخیر کابینه اسرائیل به انتقادها در خصوص وابستگی بیش از حد این کشور به ایالات متحده پاسخ داد.
نتانیاهو خطاب به وزیران اسرائیلی گفت: «ما تابع آمریکاییها نیستیم؛ متحد آنها هستیم. وقتی شریکی دارید، مانند یک شریک عمل میکنید. ما علیه آنها اقدام نمیکنیم، بلکه با آنها همکاری میکنیم.»
به گزارش واینت، ایال زمیر، رییس ستاد کل ارتش اسرائیل، نیز در این نشست تاکید کرد اسرائیل در صورت لزوم قادر است به تنهایی علیه جمهوری اسلامی اقدام کند.
زمیر افزود: «توان لازم را داریم تا به تنهایی کارزاری گسترده را علیه ایران پیش ببریم. البته ترجیح میدهیم این کار را همراه با شریک خود انجام دهیم.»
او ادامه همکاری با ارتش آمریکا را «یک هدف راهبردی مستقل» توصیف کرد و گفت: «بسیار محتمل است که شاهد یک کارزار مشترک دیگر علیه ایران باشیم. روابطی که میان ما و ارتش آمریکا شکل گرفته، بیسابقه است و باید حفظ شود.»
واینت ۲۱ خرداد گزارش داده بود مقامهای اسرائیلی نسبت به نتیجهبخش بودن تلاشهای دیپلماتیک کاخ سفید بدبین هستند و خود را برای احتمال آغاز مجدد نبرد با جمهوری اسلامی آماده میکنند.
این پایگاه خبری جمعه ۲۲ خرداد نوشت طبق یادداشت تفاهم احتمالی میان تهران و واشینگتن، حکومت ایران تعهدات مشخصی را در قبال برنامه هستهای خود خواهد پذیرفت؛ از جمله اینکه هرگز در پی دستیابی به سلاح هستهای نباشد و بنبست موجود بر سر ذخایر اورانیوم خود را از میان بردارد.
یک منبع دیپلماتیک به اکسیوس گفت این یادداشت تفاهم «تمام جزییات مربوط به مسائل هستهای را در بر میگیرد» و «همه خواستههای ایالات متحده را برآورده میکند».
با این حال، اکسیوس گزارش داد هرگونه اقدام در خصوص برنامه هستهای جمهوری اسلامی به دستیابی به توافقی دیگر وابسته است.
این رسانه افزود با توجه به پیچیدگی مذاکرات بر سر یادداشت تفاهم اولیه، چشمانداز رسیدن به یک توافق جامعتر مبهم به نظر میرسد.
بر اساس این گزارش، این یادداشت تفاهم آتشبس را به مدت ۶۰ روز، از جمله در لبنان، تمدید میکند و در این مدت، مذاکرات هستهای برگزار خواهد شد.
پایگاه خبری بلومبرگ ۲۲ خرداد به نقل از منابع آگاه نوشت رسیدن تهران و واشینگتن به توافق در آستانه برگزاری نشست سران گروه ۷ محتمل است.
یک مقام گروه ۷ در مصاحبه با بلومبرگ هشدار داد هرچند نشانهها از نزدیک شدن آمریکا و جمهوری اسلامی به توافق حکایت دارند، اما در گذشته نیز پیشرفتهای دیپلماتیک مشابهی رخ داده بود که در نهایت به نتیجه عملی نرسید.
نشست سران گروه ۷ قرار است از ۲۵ تا ۲۷ خرداد در منطقه اِویان فرانسه برگزار شود.
سرنوشت ذخایر اورانیوم غنیشده جمهوری اسلامی از مهمترین موانع دستیابی دو طرف به توافقی برای پایان دادن به جنگ بوده است.
ترامپ ۲۵ اردیبهشت هشدار داد اگر جمهوری اسلامی اورانیوم غنیشده را تحویل ندهد، آمریکا در «مقطعی مناسب» وارد ایران خواهد شد.
کانال ۱۲ اسرائیل پیشتر در ۱۷ اردیبهشت گزارش داده بود خروج ذخایر اورانیوم از ایران یکی از شروط اصلی رییسجمهوری آمریکا در مذاکرات است و بدون تحقق آن، توافقی در کار نخواهد بود.
بازگشایی تنگه هرمز در برابر معافیت موقت از تحریمها
اکسیوس در ادامه به نقل از یک مقام آمریکایی و دیپلماتی از یکی از کشورهای میانجی در مذاکرات گزارش داد یادداشت تفاهم احتمالی خواهان آن است که تنگه هرمز فورا و بدون دریافت عوارض عبور بازگشایی شود و حجم تردد کشتیها در این گذرگاه ظرف ۳۰ روز به سطح پیش از جنگ بازگردد.
در مقابل، ارتش ایالات متحده محاصره بنادر جنوبی ایران را لغو خواهد کرد.
به گفته مقامهای آمریکایی، پس از بازگشایی تنگه هرمز، واشینگتن بهصورت موقت حکومت ایران را از تحریمها معاف خواهد کرد تا بتواند به مدت ۶۰ روز نفت خود را صادر کند. اقدامی که میتواند درآمد قابل توجهی برای جمهوری اسلامی به همراه داشته باشد.
بر اساس این گزارش، در صورتی که تهران به تعهدات اولیه پایبند بماند و در مذاکرات بعدی «حسن نیت» نشان دهد، دامنه لغو تحریمها گسترش خواهد یافت.
یک منبع دیپلماتیک به اکسیوس گفت: «هیچ تاریخ مشخصی برای رفع تحریمها تعیین نشده است و این موضوع به نحوه اجرای توافق بستگی خواهد داشت.»
بازارهای جهانی سهام پس از اظهارات ترامپ مبنی بر احتمال نهایی شدن توافق تهران و واشینگتن در آیندهای نزدیک، شاهد رشد چشمگیری بودند.
فعالان بازار این تحولات را نشانه کاهش تنشهای ژئوپلیتیک و افزایش احتمال بازگشایی تنگه هرمز ارزیابی کردهاند.
تنگه هرمز گذرگاه باریکی میان ایران و عمان است که حدود یکپنجم نفت خام و گاز طبیعی مایع جهان از آن عبور میکند.
جمهوری اسلامی از زمان آغاز جنگ اخیر، تردد کشتیها را در این آبراه راهبردی مختل کرده است. اقدامی که به افزایش بهای جهانی انرژی انجامیده و به نگرانیها درباره امنیت کشتیرانی در منطقه دامن زده است.
سرنوشت مبهم داراییهای مسدودشده تهران
اکسیوس در ادامه گزارش داد هنوز مشخص نیست یادداشت تفاهم احتمالی شامل جزییات روشنی درباره سرنوشت میلیاردها دلار از داراییهای مسدودشده جمهوری اسلامی در خارج از کشور خواهد بود یا نه.
به نوشته این رسانه، تهران خواستار دسترسی فوری به بخشی از این منابع مالی پس از امضای هر توافق اولیه است، اما واشینگتن تاکید دارد آزادسازی این داراییها باید بهصورت مرحلهای و متناسب با میزان پایبندی جمهوری اسلامی به تعهداتش انجام شود.
یک منبع آمریکایی خارج از دولت ترامپ نسبت به احتمال گنجانده شدن موضوع داراییهای بلوکهشده حکومت ایران در یک توافق محرمانه جانبی ابراز نگرانی کرد.
با این حال، یک مقام آمریکایی در گفتوگو با اکسیوس، این احتمال را رد کرد.
اکسیوس افزود ایالات متحده، جمهوری اسلامی و قطر، در روزهای اخیر درباره سازوکاری گفتوگو کردهاند که بر اساس آن، تهران بتواند برای خرید کالاهای بشردوستانه به بخشی از داراییهای مسدودشده خود در قطر دسترسی پیدا کند.
۱۴ خرداد، روزنامه اورشلیمپست نوشت پافشاری جمهوری اسلامی بر آزادسازی داراییهای مسدودشدهاش به یکی از مهمترین موانع در مسیر مذاکرات تهران و واشینگتن تبدیل شده است.
بر اساس این گزارش، ترامپ صبح پنجشنبه در پیامی در شبکه اجتماعی تروثسوشال هشدار داده بود که قصد دارد «امشب ایران را بسیار سخت» هدف قرار دهد. اما ساعاتی بعد، مجموعهای از تماسهای دیپلماتیک در سطح عالی انجام شد که در نهایت به تغییر موضع او انجامید.
دو مقام دولت آمریکا و یک دیپلمات آگاه از این تماسها گفتهاند که امیر قطر، شیخ تمیم بن حمد آل ثانی، رییس امارات متحده عربی، محمد بن زاید آل نهیان، و فرمانده ارتش پاکستان، عاصم منیر، در تماس با ترامپ تاکید کردند که توافقی اولیه میان تهران و واشینگتن در دسترس است و میتواند راه را برای مذاکرات گستردهتر هموار کند.
به گفته یکی از مقامهای دولت آمریکا، این کشورها به دلیل نفوذی که بر تهران و رهبر جمهوری اسلامی دارند، توانستند ترامپ را متقاعد کنند که از گزینه نظامی فاصله بگیرد. ترامپ نیز بعدتر اعلام کرد که احتمال دارد توافقی میان دو طرف حتی تا پایان هفته جاری امضا شود.
او در جمع خبرنگاران در دفتر بیضی کاخ سفید گفت: «ما به یک توافق عالی برای پایان جنگ در ایران دست یافتهایم و اکنون فقط باید اسناد نهایی شود. احتمالاً ظرف چند روز آینده این روند تکمیل خواهد شد.»
با این حال، موضع تهران محتاطانهتر بود. اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی، اعلام کرد که اگرچه بخشهای قابل توجهی از متن مذاکرات نهایی شده است، اما [حکومت] ایران از «خطوط قرمز» خود عقبنشینی نخواهد کرد. او تاکید کرد که جمهوری اسلامی هنوز به نتیجه نهایی درباره توافق نرسیده است.
توافق اولیه؛ هرمز پیش از پرونده هستهای
بر اساس اطلاعات منتشرشده، آنچه تاکنون میان طرفین مورد توافق قرار گرفته، بیشتر به بازگشایی تنگه هرمز و پایان محدودیتهای اعمالشده بر این آبراه راهبردی مربوط میشود و نه حلوفصل کامل پرونده هستهای ایران.
یک مقام اسرائیلی و فردی مطلع از روند مذاکرات گفتهاند که توافق فعلی صرفاً چارچوبی برای بازگشایی تنگه هرمز و کاهش تنشهای فوری است. مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، نیز هفته گذشته در کنگره گفته بود که مذاکرات تفصیلی درباره برنامه هستهای ایران زمان بیشتری نیاز دارد و بازگشایی تنگه هرمز تنها نخستین مرحله از روند گفتوگوهاست.
بر این اساس، مذاکرات دشوارتر درباره سطح غنیسازی، تاسیسات هستهای و سایر موضوعات حساس در مراحل بعدی دنبال خواهد شد.
ابهام درباره موافقت رهبر جمهوری اسلامی
یکی از موضوعات مهمی که همچنان نامشخص باقی مانده، موافقت نهایی مجتبی خامنهای با توافق است. مقامهای آمریکایی مدعی شدهاند که او در روزهای نخست جنگ دچار جراحات قابل توجهی شده و برای جلوگیری از حملات احتمالی آمریکا و اسرائیل در مکانی زیرزمینی و بدون دسترسی به تجهیزات ارتباطی مستقر شده است.
به گفته این مقامها، همین موضوع باعث شده روند دریافت نظر نهایی او درباره پیشنهادهای ارائهشده چند روز طول بکشد.
با این حال، بسیاری از دیپلماتهای منطقهای نسبت به حصول توافق نهایی تردید دارند. یک دیپلمات عرب در این باره گفت: «وقتی توافق را ببینم، آن را باور میکنم.»
مذاکرات درباره داراییهای مسدودشده ایران
همزمان، منابع آگاه از گفتوگوها اعلام کردهاند که یکی از محورهای اصلی مذاکرات، دسترسی [حکومت] ایران به منابع مالی مسدودشده خود در قطر و سایر کشورها بوده است؛ منابعی که ارزش آنها بیش از ۱۶ میلیارد دلار برآورد میشود.
به گفته یک مقام اروپایی و فردی مطلع از مذاکرات، دو طرف درباره سازوکارهایی گفتوگو کردهاند که امکان استفاده محدود ایران از این منابع را بدون نقض رسمی تحریمهای آمریکا فراهم کند.
اگرچه مارکو روبیو اعلام کرده واشینگتن در ازای بازگشایی تنگه هرمز هیچ تخفیف تحریمی فوری ارائه نخواهد کرد، اما امکان دسترسی [حکومت] ایران به بخشی از این داراییها برای خرید کالاهای مشخص میتواند پاسخی به مطالبه تهران برای دریافت امتیازات اقتصادی در ابتدای مذاکرات باشد.
این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که اقتصاد ایران با تورم بالا، کاهش ارزش پول ملی و مشکلات جدی در تامین خدمات عمومی مواجه است و دسترسی به منابع مالی میتواند برای دولت ایران یک دستاورد ملموس در برابر افکار عمومی محسوب شود.
نگرانی اسرائیل از توافق در حال شکلگیری
هرگونه توافق میان تهران و واشینگتن احتمالاً با مخالفت بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، روبهرو خواهد شد. نتانیاهو پیشتر از ترامپ خواسته بود در واکنش به مواضع ایران در پرونده هستهای، گزینه نظامی را در دستور کار قرار دهد.
ترامپ و نتانیاهو پنجشنبه درباره روند مذاکرات گفتوگو کردند. پس از این تماس، دفتر نخستوزیری اسرائیل در بیانیهای اعلام کرد که نتانیاهو از تعهد ترامپ برای گنجاندن موضوعاتی چون حذف ذخایر اورانیوم غنیشده، برچیدن زیرساختهای غنیسازی، محدودیت در تولید موشک و پایان حمایت حکومت ایران از نیروهای نیابتی منطقهای در توافق نهایی استقبال کرده است.
با این حال، گزارشها نشان میدهد که هیچیک از این موضوعات هنوز به طور قطعی حلوفصل نشدهاند و مذاکرات درباره آنها در مراحل بعدی ادامه خواهد یافت.
در مجموع، اگرچه اعلام ترامپ نشانهای از کاهش تنش و احتمال دستیابی به یک توافق اولیه میان حکومت ایران و آمریکا تلقی میشود، اما اختلافات اساسی درباره برنامه هستهای ایران، تحریمها، داراییهای مسدودشده و نقش منطقهای تهران همچنان پابرجاست و مسیر رسیدن به یک توافق جامع را پیچیده و نامطمئن نگه داشته است.
