مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، گفت طرحی محکم برای بازگشایی تنگه هرمز روی میز است و واشینگتن پیش از بررسی «گزینههای دیگر»، به دیپلماسی با تهران فرصت کامل خواهد داد؛ همزمان، وزارت خارجه جمهوری اسلامی اعلام کرد هنوز نمیتوان از توافق قریبالوقوع برای پایان جنگ سهماهه سخن گفت.
روبیو در دهلینو به خبرنگاران گفت آمریکا پیش از بررسی «گزینههای دیگر»، به دیپلماسی فرصت کامل خواهد داد.
این اظهارات پس از آن مطرح شد که دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، سوم خرداد اعلام کرد به نمایندگانش گفته است برای رسیدن به توافق با تهران عجله نکنند.
روبیو گفت: «طرح نسبتا محکمی روی میز وجود دارد؛ از جمله درباره توانایی آنها برای بازگشایی تنگه هرمز، باز نگه داشتن آن و ورود به مذاکراتی واقعی، جدی و زماندار درباره موضوع هستهای. امیدواریم بتوانیم آن را به نتیجه برسانیم.»
تهران: مذاکرات فعلا درباره پایان جنگ است، نه پرونده هستهای
اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی، چهارم خرداد گفت تهران در حال مذاکره برای پایان جنگ است و در حال حاضر گفتوگویی درباره مسائل هستهای انجام نمیشود.
او افزود چارچوبی کلی حاصل شده، اما هنوز نمیتوان گفت توافق میان جمهوری اسلامی و آمریکا قریبالوقوع است.
بقایی همچنین گفت یادداشت تفاهم احتمالی، جزییات مشخصی درباره نحوه مدیریت تنگه هرمز ندارد و تاکید کرد این آبراه به کشورهای ساحلی تعلق دارد.
ترامپ یک روز پیشتر در شبکه اجتماعی تروث سوشال نوشته بود محاصره دریایی کشتیهای ایرانی در تنگه هرمز «تا زمان دستیابی، تایید و امضای توافق، بهطور کامل برقرار خواهد ماند».
او همچنین نوشت: «هر دو طرف باید وقت کافی بگذارند و کار را درست انجام دهند.»
همزمان، قیمت نفت چهارم خرداد حدود پنج درصد کاهش یافت و به پایینترین سطح دو هفته گذشته رسید، زیرا امیدها نسبت به نزدیکتر شدن تهران و واشینگتن به توافق صلح افزایش یافته است.
اختلافها همچنان پابرجاست
ترامپ دوم خرداد از احتمال توافق قریبالوقوع سخن گفته و اعلام کرده بود واشینگتن و تهران «تا حد زیادی» درباره یادداشت تفاهم مربوط به توافق صلحی که به بازگشایی تنگه هرمز منجر میشود، مذاکره کردهاند.
بقایی چهارم خرداد گفت جمهوری اسلامی برای عبور از تنگه هرمز عوارض دریافت نخواهد کرد، اما افزود «طبیعی است خدماتی که ارائه میشود، هزینه داشته باشد».
پیش از آغاز جنگ، حدود یکپنجم صادرات جهانی نفت و گاز طبیعی مایع از تنگه هرمز عبور میکرد.
با این حال، دو طرف همچنان بر سر چند موضوع حساس اختلاف دارند؛ از جمله برنامه هستهای جمهوری اسلامی، جنگ اسرائیل و حزبالله در لبنان و درخواست تهران برای لغو تحریمها و آزادسازی دهها میلیارد دلار درآمد نفتی بلوکهشده در بانکهای خارجی.
اختلاف بر سر اورانیوم غنیشده
یک مقام ارشد دولت ترامپ که نامش فاش نشده، به خبرگزاری رویترز گفت جمهوری اسلامی «در اصل» با بازگشایی تنگه هرمز در ازای لغو محاصره دریایی آمریکا و همچنین کنار گذاشتن ذخایر اورانیوم با غنای بالا موافقت کرده است.
به گفته این مقام، واشینگتن معتقد است مجتبی خامنهای، رهبر زیرزمینی جمهوری اسلامی، چارچوب کلی این توافق را تایید کرده است.
او همچنین گزارشها را درباره مخالفت تهران با کنار گذاشتن ذخایر اورانیوم غنیشده رد کرد و گفت: «مساله بر سر چگونگی انجام آن است.»
یک مقام ارشد دیگر دولت آمریکا سوم خرداد گفت چارچوب پیشنهادی، ۶۰ روز به مذاکرهکنندگان فرصت میدهد تا به توافق نهایی برسند.
منابع ایرانی نیز به رویترز گفتهاند در مراحل بعدی میتوان «فرمولهای عملی» برای حل اختلاف درباره ذخایر اورانیوم با غنای بالا پیدا کرد؛ از جمله رقیقسازی این مواد تحت نظارت آژانس بینالمللی انرژی اتمی.
آتشبسی شکننده
جمهوری اسلامی سالهاست اتهامهای آمریکا و اسرائیل را درباره تلاش برای دستیابی به سلاح هستهای رد کرده و تاکید دارد غنیسازی اورانیوم برای اهداف غیرنظامی، حق تهران است؛ هرچند سطح غنیسازی در ایران بسیار فراتر از میزان مورد نیاز برای تولید برق است.
رویترز نوشت ترامپ که محبوبیتش تحت تاثیر افزایش قیمت انرژی در آمریکا کاهش یافته و همزمان با فشارهایی در کنگره برای محدود کردن اختیارات جنگی روبهروست، بارها از احتمال توافق برای پایان جنگی سخن گفته که آمریکا و اسرائیل از ۹ اسفند ۱۴۰۴ علیه جمهوری اسلامی آغاز کردند.
از ۱۹ فروردین، آتشبسی شکننده برقرار مانده است.
ترامپ سوم خرداد در واکنش به منتقدان سیاستش درباره ایران نوشت: «اگر با ایران توافق کنم، توافقی خوب و درست خواهد بود ...؛ پس به بازندههایی گوش ندهید که درباره چیزی انتقاد میکنند که از آن سر در نمیآورند.»
هر توافقی که به تقویت آتشبس کنونی منجر شود، میتواند به بازارها آرامش بدهد، اما بحران جهانی انرژی را فورا پایان نخواهد داد. بحرانی که قیمت سوخت، کود و مواد غذایی را افزایش داده است.
ترامپ یکشنبه سوم خرداد در پیام خود از «حمایت و همکاری» کشورهای خاورمیانه در روند مذاکرات اخیر تهران و واشینگتن قدردانی کرد و گفت این همکاری میتواند با پیوستن کشورهای منطقه به «پیمان تاریخی ابراهیم» تقویت شود.
او بدون ارائه جزییات بیشتر افزود: «چهبسا شاید جمهوری اسلامی نیز بخواهد [به پیمان ابراهیم] بپیوندد.»
پیمان ابراهیم در سال ۲۰۲۰ با میانجیگری آمریکا میان اسرائیل و چند کشور منطقه شکل گرفت. امارات متحده عربی، بحرین و مراکش در همان سال به این توافق پیوستند، سودان در سال ۲۰۲۲ و قزاقستان نیز در سال ۲۰۲۵ به آن ملحق شدند.
این در حالی است که تهران همواره از مخالفان سرسخت عادیسازی روابط اسرائیل با کشورهای منطقه بوده است.
علی خامنهای، دیکتاتور پیشین ایران، مهرماه ۱۴۰۲ عادیسازی روابط اسرائیل و کشورهای منطقه را به «شرطبندی روی اسب بازنده» تشبیه کرده و آن را قماری «محکوم به باخت» خوانده بود.
حمایت لیندزی گراهام از طرح «درخشان» ترامپ
لیندزی گراهام، سناتور برجسته جمهوریخواه و از متحدان ترامپ، سوم خرداد در شبکه اجتماعی ایکس نوشت اگر در نتیجه مذاکرات مربوط به پایان جنگ ایران، کشورهای عرب و مسلمان به پیمان ابراهیم بپیوندند، این توافق میتواند به «یکی از مهمترین توافقها در تاریخ خاورمیانه» تبدیل شود.
او طرح پیشنهادی ترامپ را «درخشان» توصیف کرد و افزود عادیسازی روابط عربستان سعودی، قطر و پاکستان با اسرائیل، «تغییری فراتر از تصور برای منطقه و حتی جهان» خواهد بود.
گراهام از کشورهای منطقه خواست برای شکلگیری «یک خاورمیانه جدید»، از خود «شجاعت» نشان دهند و به طرحی ملحق شوند که «عملا به مناقشه عربی-اسرائیلی پایان خواهد داد».
او به کشورهای منطقه هشدار داد عدم مشارکت آنها در این روند، «یک اشتباه محاسباتی بزرگ» خواهد بود، «پیامدهای جدی برای روابط آینده ما خواهد داشت و طرح صلح کنونی را غیرقابل قبول خواهد کرد».
گراهام در پایان خطاب به ترامپ نوشت: «در مسیر دستیابی به یک توافق خوب با ایران، بر مواضع خود محکم بایستید. و به همان اندازه مهم است که در اصرار بر پیوستن عربستان سعودی و دیگر کشورها به پیمان ابراهیم بهعنوان بخشی از این مذاکرات، قاطع باقی بمانید.»
شامگاه دوم خرداد، ترامپ پس از گفتوگو با رهبران منطقه اعلام کرد تنها «نهاییسازی متن» توافق با تهران باقی مانده است.
این در حالی است که شهروندان در پیامهای خود به ایراناینترنشنال، از احتمال توافق میان جمهوری اسلامی و آمریکا ابراز ناامیدی کردند و آن را «خیانت» در حق مردم ایران و «پایمال کردن خون» جاویدنامان انقلاب ملی دانستند.
بر اساس این گزارش، افشای این استقرار نظامی زمانی رخ داد که عبدالفتاح السیسی، رییسجمهوری مصر، در سفر اخیر خود به امارات در کنار محمد بن زاید آل نهیان از جنگندههای «رافال» مصری مستقر در این کشور بازدید کرد. سیسی در این دیدار گفت: «هر آنچه به امارات آسیب بزند، به مصر آسیب زده است.»
فایننشالتایمز نوشت قاهره جزئیاتی از این ماموریت نظامی منتشر نکرده، اما اعزام نیرو ظاهراً با هدف کاهش تنشها با امارات متحده عربی صورت گرفته؛ کشوری که پیشتر از دولتهای عربی به دلیل کمک نکردن کافی در دفاع مقابل حملات حکومت ایران انتقاد کرده بود.
امارات متحده عربی که هدف اصلی حملات تلافیجویانه جمهوری اسلامی در جریان جنگ بوده، طی سالهای اخیر نقش حیاتی در حمایت اقتصادی از مصر ایفا کرده است. این کشور در سال ۲۰۲۳ با یک سرمایهگذاری ۳۵ میلیارد دلاری، به تثبیت اقتصاد بحرانزده مصر کمک کرد و همچنین حوالههای مالی صدها هزار مصری شاغل در امارات متحده عربی، منبع مهم ارز خارجی برای قاهره محسوب میشود.
به نوشته فایننشالتایمز، در ابوظبی این برداشت شکل گرفته که جنگ اخیر نشان داد کدام متحدان در شرایط بحرانی قابل اتکا هستند. انور قرقاش، مشاور دیپلماتیک رییس امارات متحده عربی، در ماه مارس از کشورهایی که در برابر «تجاوز ایران» واکنش کافی نشان ندادند انتقاد کرده بود.
این روزنامه همچنین نوشت جنگ اخیر، شکافهای تازهای در میان کشورهای منطقه ایجاد کرده و ائتلافهای خاورمیانه را در حال بازتعریف قرار داده است. به باور برخی تحلیلگران، محور جدیدی میان عربستان سعودی، مصر، ترکیه و پاکستان در حال شکلگیری است؛ کشورهایی که نسبت به نقش اسرائیل در بیثباتی منطقه نگرانی دارند و برای پایان دادن به جنگ آمریکا و اسرائیل علیه حکومت ایران تلاشهای دیپلماتیک انجام دادهاند.
اما امارات متحده عربی نسبت به این روند بدبین بوده و نگران است هرگونه توافق، جمهوری اسلامی را در موقعیتی قویتر حفظ کند. مایکل وحید حنا، تحلیلگر گروه بینالمللی بحران، به فایننشالتایمز گفت از نگاه ابوظبی، مشارکت مصر در میانجیگری ممکن است به معنای ایجاد نوعی همترازی سیاسی میان جمهوری اسلامی ایران و امارات متحده عربی تلقی شده باشد؛ موضوعی که برای امارات قابل پذیرش نیست. به گفته او، امارات احساس کرده میانجیها حمایت کافی از مواضع این کشور نشان ندادهاند.
فایننشالتایمز همچنین گزارش داد مصر به دقت رفتار امارات متحده عربی با پاکستان را دنبال کرده است. ابوظبی در ماه آوریل از اسلامآباد خواست بازپرداخت فوری وام ۳.۵ میلیارد دلاری را انجام دهد؛ اقدامی که برخی آن را ناشی از نارضایتی امارات از نقش پاکستان در میانجیگری میان حکومت ایران و آمریکا دانستند.
به نوشته این روزنامه، اعزام جنگندههای مصری تا حدی تنشها میان قاهره و ابوظبی را کاهش داده است. عبدالخالق عبدالله، پژوهشگر اماراتی، این اقدام را «غافلگیری خوشایند» توصیف کرد و گفت: «ما تصور میکردیم مصر مردد است و کمک چندانی نمیکند. اکنون با ایرانی بسیار تهاجمی روبهرو هستیم و این اقدام میتواند پیام مهمی برای تهران داشته باشد.»
در عین حال، نزدیکی بیشتر امارات متحده عربی به اسرائیل پس از حملات جمهوری اسلامی ایران، واکنش منفی بخشی از افکار عمومی مصر را برانگیخته است. کاربران مصری شبکههای اجتماعی بارها از روابط امارات و اسرائیل انتقاد کردهاند؛ موضوعی که به نوشته فایننشال تایمز، در ابوظبی با نارضایتی دنبال شده است.
این گزارش همچنین به اختلافهای دیرینه دو کشور درباره مسائل منطقهای اشاره میکند؛ از جمله جنگ داخلی سودان، که مصر از ارتش سودان و امارات متحده عربی متهم به حمایت از نیروهای رقیب است، و نیز روابط نزدیک ابوظبی با اتیوپی بر سر پروژه سد بزرگ نیل؛ موضوعی که قاهره آن را تهدیدی برای امنیت آبی خود میداند.
فایننشالتایمز نوشت اگرچه مصر و امارات همچنان متحد باقی ماندهاند، اما جنگ ایران شکافهای پنهان میان دو کشور را آشکار کرده و نشان داده است که فشارهای امنیتی منطقهای میتواند اتحادهای سنتی جهان عرب را بازتعریف کند.
اورزولا فون در لاین، رییس کمیسیون اروپا، از نشانههای پیشرفت در مذاکرات میان آمریکا و جمهوری اسلامی استقبال کرده و گفته است اروپا از دستیابی به توافقی حمایت میکند که به کاهش واقعی تنشها، بازگشایی تنگه هرمز و تضمین آزادی کامل کشتیرانی بدون دریافت عوارض منجر شود.
فون در لاین در پیامی در شبکه ایکس نوشت: «از پیشرفت در مسیر توافق میان آمریکا و ایران استقبال میکنم. ما به توافقی نیاز داریم که واقعاً تنشها را کاهش دهد، تنگه هرمز را بازگشایی کند و آزادی کامل ناوبری را تضمین کند. نباید به ایران اجازه داده شود به سلاح هستهای دست پیدا کند.» او همچنین تاکید کرد تهران باید اقدامات بیثباتکننده منطقهای، از جمله حمایت از نیروهای نیابتی و حملات به کشورهای همسایه را متوقف کند.
رییس کمیسیون اروپا افزود اتحادیه اروپا برای بهرهبرداری از فرصت کنونی جهت دستیابی به یک راهحل دیپلماتیک پایدار، همکاری با شرکای بینالمللی را ادامه خواهد داد و همزمان برای کاهش اثرات بحران بر زنجیرههای تامین جهانی و قیمت انرژی تلاش میکند.
اظهارات فون در لاین پس از آن مطرح شد که دونالد ترامپ اعلام کرد واشینگتن و تهران «تا حد زیادی» درباره یک یادداشت تفاهم برای توافق صلح مذاکره کردهاند؛ توافقی که میتواند به بازگشایی تنگه هرمز منجر شود.
در بریتانیا نیز کییر استارمر، نخستوزیر این کشور، از «پیشرفت در مسیر توافق» برای پایان دادن به جنگ ایران استقبال کرد. استارمر در پیامی نوشت: «ما با شرکای بینالمللی خود همکاری خواهیم کرد تا از این فرصت برای دستیابی به یک راهحل دیپلماتیک بلندمدت استفاده کنیم.»
این مواضع در حالی مطرح میشود که مقامهای آمریکایی گفتهاند احتمال دارد جزئیات توافق احتمالی میان [حکومت] ایران و آمریکا طی ساعات یا روزهای آینده اعلام شود؛ هرچند هنوز اختلافهایی بر سر برنامه هستهای ایران، وضعیت تنگه هرمز و دامنه کاهش تحریمها باقی مانده است.
در همین حال، منابع سیاسی اسرائیل نیز نگرانی خود را نسبت به پیامدهای توافق احتمالی ابراز کردهاند. یک مقام ارشد سیاسی اسرائیل به یینون ماگال، خبرنگار کانال۱۴ این کشور گفته است تلآویو به واشینگتن اطلاع داده که «صرفنظر از دستیابی یا عدم دستیابی به توافق، آزادی عمل عملیاتی خود را در همه جبههها، از جمله لبنان، حفظ خواهد کرد.»
این اظهارات نشان میدهد با وجود افزایش امیدها به پیشرفت دیپلماتیک، اختلافها بر سر نحوه مهار برنامه هستهای ایران، نقش منطقهای تهران و آینده درگیریهای نیابتی همچنان از چالشهای اصلی مسیر توافق باقی مانده است.
