در حالی که دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، در تازهترین اظهاراتش درباره ایران گفت که «خبرهای نسبتا خوبی» دریافت کرده و همچنان احتمال توافق را مطرح کرد، سران جمهوری اسلامی و هواداران حکومت بر سر ادامه جنگ یا مذاکره با آمریکا دچار تنش شدهاند و به جان هم افتادهاند.
رییسجمهوری آمریکا شنبه ۲۹ فروردین در هواپیمای ایرفورس وان در گفتوگو با خبرنگاران اعلام کرد آمریکا به هر شکل ذخایر اورانیوم با غنای بالای جمهوری اسلامی را به دست میآورد.
ترامپ هشدار داد در صورت شکست مذاکرات، این اقدام «بسیار غیر دوستانهتر» انجام میشود؛ اما در هر صورت واشینگتن این مواد را بازخواهد گرداند.
او گفت خبرهای «نسبتا خوبی» درباره ایران دریافت کرده، اما جزییاتی ارائه نداد.
ساعاتی پیش از این اظهارات، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، در پستی در شبکه اجتماعی ایکس، از باز شدن تنگه هرمز خبر داد و گفت که متناسب با آتشبسی که در لبنان برقرار شده، عبور و مرور در تنگه هرمز در جریان است: «عبور و مرور همه کشتیهای تجاری از تنگه هرمز (از همان مسیری که جمهوری اسلامی تعیین کرده است) تا پایان دوره آتشبس موقت با آمریکا بهطور کامل آزاد شده است.»
ترامپ اما در تروثسوشال نوشت که تنگه هرمز کاملا باز است اما محاصره دریایی ایران همچنان برقرار خواهد ماند.
مجموعه این اظهارات، خشم طیفی از حاکمیت در جمهوری اسلامی و هواداران تندروی حکومت را برانگیخت و آنان را واداشت تا واکنش نشان دهند و در نهایت، ابراهیم ذوالفقاری، سخنگوی قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا اعلام کرد کنترل تنگه هرمز «به حالت قبل برگشت» و «تحت مدیریت و کنترل شدید نیروهای مسلح جمهوری اسلامی» قرار دارد.
همزمان، دادههای مراکز مستقل نشان میدهد تردد کشتیها در تنگه هرمز به طرز قابل ملاحظهای افزایش یافته است.
در واکنشی دیگر، رضا طلایینیک، سخنگوی وزارت دفاع جمهوری اسلامی، گفت که تنگه هرمز «فقط در وضعیت آتشبس به صورت محدود و مشروط باز است» و افزود: «وضعیت اعلامشده در تنگه هرمز موقتی بوده و در صورت فشار بر برادران و خواهران لبنانی، شرایط به وضعیت پیشین باز خواهد گشت.»
او ادامه داد: «اگر دشمن در دیپلماسی خدعهای به کار گیرد، در میدان رزم قاطع ورود خواهیم کرد.»
پیش از این موارد، علیرضا زاکانی، شهردار تهران، در حساب کاربری ایکس خود که بعد مسدود شد، خواستار پاسخ صریح و فوری به سخنان ترامپ شد.
او نوشت: «بعد از توییت عراقچی، شاهد هتاکی و بدمستی ترامپ بودیم. اگر دروغ است، با صدای بلند، بدون لکنت، قاطع و سریع جوابش را بدهید. اگر هم خدای نکرده واقعیت دارد، چیزی که دشمن زبون در میدان به دست نیاورده را نباید سر میز مذاکره به او هدیه کنیم.»
زاکانی تاکید کرد که قرار بود میز مذاکره «ادامه و مکمل میدان» باشد.
از سوی دیگر، خبرگزاری مهر، وابسته به سازمان تبلیغات اسلامی، با انتقاد از نحوه اعلام بازگشایی تنگه هرمز از سوی عراقچی، نوشت که پست بدون توضیحات تکمیلی او، «بهترین فرصت را برای ترامپ مهیا کرد تا فراتر از واقعیت، خود را برنده جنگ اعلام کند و جشن پیروزی بگیرد».
مهر در ادامه تاکید کرد مذاکرات مربوط به آتشبس تنها از سوی وزارت امور خارجه پیگیری نمیشود و افزود طبیعی است در چنین شرایطی لازم باشد همه اعضای تیم بهصورت یکپارچه درباره تصمیمهای اتخاذ شده، توضیح دهند.
همزمان عزتالله ضرغامی، عضو شورای عالی فضای مجازی، در پی اعلام بازگشایی تنگه هرمز و اظهارات ترامپ درباره پذیرش ممنوعیت غنیسازی از سوی جمهوری اسلامی، با انتشار پستی در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «یک مسلمان نیست یک خرده به مردم بگوید چه خبر است و دارد چه میشود؟»
وزیر پیشین میراث فرهنگی و گردشگری نوشت: «مراقب روایات یاسآور دشمن و شکلگیری دوقطبیها هستید؟»
دوقطبی شکل گرفته است؟
با وجود این هشدار ضرغامی، بهنظر میرسد دوقطبی مورد نظر او همین حالا نیز علاوه بر طبقه حاکم، در میان هواداران جمهوری اسلامی هم شکل گرفته است و دو طرف رویاروی هم ایستادهاند.
در همین راستا، محمدمهدی بابایی که کانال تلگرامی پرمخاطبی دارد و «اخبار جنگ» را بر پایه روایت جمهوری اسلامی مینویسد، در تلگرام خود نوشت: «مردم انقلابی خیابونارو ول نکنید ... به حرف رهبر انقلاب گوش کنید. خیابون نباید رها شه. احتمالا بهزودی شعار نه به جنگ یه سری قراره بدن.»
او در پست دیگری نوشت: «واقعا الان هیچکس نمیدونه مملکت چه خبره. حتی صبح شهادت رهبر شهید (اشاره به علی خامنهای، دیکتاتور کشتهشده ایران) هم انقدر شلم شولبا نبوده. رهبر شهید فرمودن شبه کودتا ... خب چی شدن کودتاچیا؟ بیاید اصلا من رو بگیرید بگید رییس کودتا باباییه. باز حداقل مشخص شه چی بوده کی بوده و به کجا وصل ....»
از سوی دیگر، خوانندگان تلگرام خبرگزاری فارس، وابسته به سپاه پاسداران، پای پست مرتبط با اعلام عراقچی درباره باز شدن تنگه هرمز، به انتقاد تند از او پرداختند و به این رویکرد جمهوری اسلامی تاختند.
در یک نمونه، کابری نوشت: «فاتحه جمهوری اسلامی خوانده شد. دیگر به همه شهدای جهان اسلام خیانت کردید. درباره حرفهای رهبری فکر میکنم. فتنه مسئولان .... حتی به شهدای میناب هم فکر نکردید. خون رهبری هم هیچ. شما به عذاب سخت الهی گرفتار خواهید شد. این واقعیت تلخ را باید قبول کنم: این بار هم ملت را مسخره کردید. خداوند از شما نمیگذرد.»
کانال تلگرام رسانه اصولگرای تندروی رجانیوز نیز ویدیویی از صحبتهای مهدی سلحشور، مداح، در بروجرد منتشر کرد که گفت: «اگر کسی در مقابل دشمن ترسی در دلش جا داده باشد، گورش را گم کند تا کسی در میدان باشد که مانند رزمندگان جگر داشته باشد.»
مرتضی محمودی، نماینده مجلس، نیز در حساب ایکس خود نوشت: «اگر بهانه جنگ نبود حتما آقای عراقچی را به خاطر پیام توئیتریاش استیضاح میکردیم. این بار چندم است که وزیر امور خارجه ایران در بزنگاه های حساس جنگ، با اظهار نظر عجیب و بیموقع، نقش آرامشبخش بازارهای جهانی نفت و انرژی را ایفا میکند.»
او در ادامه پست خود نوشت «پ.ن: جهت اطلاع مسئول تیم مذاکره کننده ایران» که به محمدباقر قالیباف، رییس مجلس شورای اسلامی، اشاره دارد.
همزمان با این فعل و انفعالات، خبرگزاری تسنیم، وابسته به سپاه پاسداران، اعلام کرد مقامهای جمهوری اسلامی، «تا این لحظه» با حضور در دور بعدی مذاکرات موافقت نکردهاند.
تسنیم نوشت این موضوع از طریق واسطه پاکستانی به مقامات آمریکایی اطلاع داده شده است.
به گزارش این خبرگزاری، «ادامه محاصره دریایی ایران و همچنین زیادهخواهیهای آمریکاییها در مذاکره که در پیامهای رد و بدل شده اخیر نیز ادامه دارد»، دلیل این اتفاق بوده است.
از سوی دیگر، ترامپ درباره علت تناقض سخنان او که گفته است «مقامهای حکومت ایران با همه خواستههای آمریکا موافقت کردند» با اظهارات عمومی مقامهای جمهوری اسلامی، در پاسخ به یک خبرنگار گفت: «آنها مجبورند چیز متفاوتی بگویند، چون افرادی دارند که باید راضی نگه دارند. من فقط دارم واقعیت را همانطور که هست بیان میکنم.»
به گزارش واشینگتنپست، تحلیل تصاویر ماهوارهای و دادههای دریایی نشان میدهد در روزهای اخیر دستکم پنج نفتکش خالی وارد بنادر ایران در خلیج فارس شده و بارگیری میلیونها بشکه نفت را آغاز کردهاند. همزمان، پنج نفتکش دیگر که در نزدیکی بندر چابهار مستقر بودند و در مجموع حدود ۹ میلیون بشکه نفت حمل میکردند، از منطقه خارج شدهاند، اما مقصد فعلی آنها مشخص نیست.
این گزارش که بر پایه تحلیل دادهها و گفتوگو با منابع آگاه تهیه شده، تصویری جزئی از فعالیتهای دریایی در داخل محدوده محاصره ارائه میدهد. در این بررسی، ۱۰ کشتی شناسایی شدهاند که در فعالیتهایی مشارکت دارند که بهنظر میرسد مشمول این محاصره باشند. دادهها نشان میدهد نفت از تاسیسات ایران همچنان به کشتیها منتقل میشود، هرچند این کشتیها هنوز در محدوده عملیاتی محاصره باقی ماندهاند.
در جزیره خارک - مرکز اصلی صادرات نفت ایران - سه نفتکش به نامهای «هیلدا ۱»، «سیلویا ۱» و «امبر» در مجموع حدود ۵ میلیون بشکه نفت خام بارگیری کردهاند. کارشناسان میگویند این کشتیها عملاً بهعنوان مخازن شناور عمل میکنند تا از انباشت بیش از حد نفت در تاسیسات جلوگیری شود.
در بندر ماهشهر نیز یک نفتکش دیگر در حال بارگیری سوخت سنگین مشاهده شده و در بندر عسلویه، یک کشتی با پرچم پاناما و مالکیت چینی در حال بارگیری فرآوردههای نفتی بوده است.
در مقابل، دادههای رهگیری نشان میدهد برخی نفتکشها از تنگه هرمز وارد خلیج فارس شدهاند، اما هنوز پهلو نگرفتهاند. کارشناسان هشدار میدهند که این دادهها میتواند دستکاری شود و کشتیها با ارسال مختصات نادرست، موقعیت واقعی خود را پنهان کنند.
در همین حال، مقامهای آمریکایی تاکید دارند که از زمان آغاز محاصره، هیچ کشتیای موفق به خروج از محدوده نشده است. به گفته آنها، تا صبح جمعه دستکم ۱۹ کشتی مسیر خود را تغییر داده و از مواجهه با محاصره صرفنظر کردهاند.
صبح شنبه نیز فرماندهی مرکزی ایالات متحده، سنتکام، با انتشار تصویری از ناو موشکانداز مایکل مورفی در دریای عرب نوشت: «نیروهای آمریکایی محاصره دریایی کشتیهایی را که سعی در ورود یا خروج از بنادر ایران دارند، اجرا میکنند.»
سنتکام در این پست تازه اشاره کرد از زمان آغاز محاصره، ۲۱ کشتی از دستور نیروهای آمریکایی برای بازگشت به ایران پیروی کردهاند.
این محاصره که با مشارکت حدود ۱۰ هزار نیروی نظامی، ناوشکنها، جنگندهها و پهپادها اجرا میشود، بهطور خاص بنادر و سواحل ایران را هدف قرار داده است. مقامهای آمریکایی تاکید کردهاند که این اقدام به معنای بستن تنگه هرمز نیست، بلکه تمرکز آن بر کنترل تردد کشتیهایی است که به بنادر ایران وارد یا از آنها خارج میشوند.
ژنرال دن کین، رییس ستاد مشترک ارتش آمریکا، گفته است نیروهای آمریکایی هر کشتی مرتبط با ایران یا هر شناوری را که تلاش کند از این محاصره عبور کند، حتی در آبهای بینالمللی تعقیب خواهند کرد.
یک مقام آمریکایی نیز با اشاره به استقرار ناوشکنها در دریای عمان گفته است: «ما از جغرافیا به نفع خود استفاده میکنیم.» به گفته او، اجرای محاصره در این منطقه امکان مانور سریعتر برای نیروهای آمریکایی را فراهم میکند.
در همین حال، حکومت ایران اعلام کرده که تنگه هرمز را بازگشایی کرده است، اما ترامپ تاکید کرده که با وجود باز بودن این آبراه، محاصره دریایی تا زمان دستیابی به توافق کامل با تهران ادامه خواهد داشت.
گزارش واشینگتنپست نشان میدهد که با وجود فشار نظامی آمریکا، صادرات نفت ایران همچنان در حال جریان است - هرچند در چارچوبی محدودتر و پیچیدهتر- و همین موضوع نشاندهنده چالشهای عملی در اجرای کامل یک محاصره دریایی در یکی از حیاتیترین گذرگاههای انرژی جهان است.
در تازهترین موضعگیریها، محمدباقر قالیباف، رییس مجلس شورای اسلامی که ریاست هیات ایرانی در مذاکرات اخیر با دولت آمریکا در اسلامآباد را برعهده داشت، هشدار داده است که در صورت تداوم محاصره بنادر ایران، تنگه هرمز «باز نخواهد ماند». او همچنین تاکید کرده که عبور و مرور کشتیها صرفاً در «مسیر تعیینشده» و با «مجوز جمهوری اسلامی» انجام خواهد شد و وضعیت این آبراه را «میدان» تعیین میکند، نه «شبکههای اجتماعی».
این موضعگیری در حالی مطرح میشود که دونالد ترامپ بازگشایی تنگه هرمز را «روزی عالی و درخشان برای جهان» توصیف کرده و آن را نتیجه فشارهای آمریکا دانسته است. ترامپ در عین حال تاکید کرده که محاصره دریایی ایران همچنان ادامه خواهد داشت تا زمانی که توافق نهایی با تهران بهطور کامل امضا شود.
در سطح رسمی، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی صبح جمعه اعلام کرده بود که «در پی اعلام آتشبس در لبنان» عبور کشتیهای تجاری در طول دوره آتشبس [بین آمریکا و جمهوری اسلامی] «بهطور کامل آزاد» است، اما این آزادی مشروط به حرکت در مسیرهای از پیش تعیینشده از سوی ایران است. سخنگوی وزارت خارجه حکومت ایران نیز تاکید کرده که این اقدام در چارچوب تفاهم آتشبس انجام شده و موضوع تازهای نیست.
اسماعیل بقایی در مصاحبه با تلویزیون حکومت در ایران با بیان اینکه ما در واقع چیز جدیدی نداریم و اشارات آقای عراقچی معطوف به آن چیزی است که در توافق آتش بس ۱۹ فروردین اعلام شد، گفت: «به زبان ساده دشمن در مورد اجرای آتش بس در لبنان که یکی از شروط ایجاد آتش بس بین ایران و آمریکا بود، دبه کرده بود و و ما نیز متقابلاً اقداماتی که لازم بود انجام دادیم.»
بقائی ادامه داد: «با توجه به اینکه آتش بس شامل لبنان نیز شده است و شرط ما محقق شده ما نیز به آنچه که در توافق آتش بس در مورد تعهدات ایران مطرح شده بود عمل کردیم، بنابراین این موضوع چیز جدیدی نیست و همانی است که در توافق ۱۹ فروردین بر آن تاکید شد مبنی بر اینکه شناورهای تجاری با هماهنگی ایران از تنگه عبور کنند.»
سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی با اشاره به اینکه ایران «نگهبان تنگه هرمز» است، گفته است که تهران در اجرای تدابیر لازم برای حفظ حقوق خود «هیچ مماشاتی» نخواهد داشت. او همچنین هشدار داده که در صورت ادامه محاصره دریایی، [حکومت] ایران «اقدامات لازم» را انجام خواهد داد و این محاصره را «نقض آتشبس» دانسته است.
همزمان، مقامهای ایرانی اظهارات واشینگتن درباره برخی توافقات را رد کردهاند. از جمله، شبکه خبری سیانان به نقل از یک مقام ارشد جمهوری اسلامی گفت: «ادعاهای دونالد ترامپ درباره امتیازدهی تهران در موضوع اورانیوم واقعیات موازی» است.
این مقام جمهوری اسلامی که سیانان به نام او اشاره نکرد، سخنان رییسجمهوری آمریکا مبنی بر این که تهران پذیرفته است تا ذخایر اورانیوم با غنای بالای خود را به آمریکا ارسال کند، رد کرد. او این موضوع را «غیرقابل طرح» دانست.
رییسجمهوری آمریکا، جمعه ۲۸ فروردین اعلام کرد که ایالات متحده تمام اورانیوم غنیشده ایران را دریافت خواهد کرد و در قبال آن هیچ پولی به هیچ وجه جابهجا نخواهد شد. او همچنین گفت تنگه هرمز دیگر هرگز بسته نمیشود و موضوع لبنان هیچ جایی در توافق با جمهوری اسلامی ندارد.
در فضای داخلی ایران نیز برخی چهرهها بازگشایی محدود تنگه را نتیجه «عقبنشینی آمریکا» دانستهاند. در مقابل، واشینگتن همچنان این اقدام را بخشی از فشارهای خود برای پیشبرد مذاکرات توصیف میکند.
این اختلاف روایتها نشان میدهد که اگرچه تنگه هرمز در حال حاضر، بنابر اعلام عمومی، برای کشتیرانی باز است، اما این وضعیت شکننده و مشروط است. تهران تاکید دارد که کنترل عملی تنگه را در اختیار دارد و میتواند در صورت تغییر شرایط آن را محدود کند، در حالی که آمریکا بازگشایی آن را نشانه موفقیت راهبرد فشار خود میداند.
به نوشته گاردین، لحن پیروزمندانه ترامپ پس از حدود شش هفته درگیری با [حکومت] ایران - که به گفته بسیاری از تحلیلگران مطابق برنامه پیش نرفته - یادآور ادعای جورج دبلیو بوش در سال ۲۰۰۳ است؛ زمانی که او پس از حمله به عراق از پایان موفقیتآمیز ماموریت سخن گفته بود.
ترامپ در آستانه ازسرگیری مذاکرات صلح در اسلامآباد و در مجموعهای از پیامها در شبکه تروث سوشال، اعلام کرده که «همه نقاط اختلاف اصلی» پیشاپیش حل شدهاند و این وضعیت را «روزی بزرگ و درخشان برای جهان» توصیف کرده است.
یکی از محورهای اصلی ادعاهای او، بازگشایی تنگه هرمز است؛ گذرگاهی حیاتی که حدود ۲۰ درصد از انرژی جهان از آن عبور میکند و [حکومت] ایران در واکنش به حملات، آن را مسدود کرده بود. ترامپ مدعی شده [حکومت] ایران در حال جمعآوری مینهای دریایی است و حتی پذیرفته دیگر از بستن این تنگه بهعنوان ابزار نظامی استفاده نکند.
با این حال، گاردین این ادعاها را نشانهای ضعیف از پیروزی ارزیابی میکند، زیرا این آبراه پیش از آغاز جنگ نیز باز بود و [حکومت] ایران اکنون توان خود را برای ایجاد اختلال در اقتصاد جهانی به نمایش گذاشته است.
در بخش دیگری از این تحلیل، به اظهارات ترامپ درباره لبنان اشاره شده است. او گفته که لبنان بخشی از توافق نیست، اما همزمان تاکید کرده که اسرائیل «از سوی آمریکا از حمله به لبنان منع شده است» - موضعی که از سوی تهران تایید نشده، هرچند عباس عراقچی باز بودن تنگه هرمز برای کشتیرانی تجاری را تایید کرده است.
ترامپ همچنین به موضوع برنامه هستهای ایران اشاره کرده و گفته است آمریکا به «غبار هستهای» [اورانیوم غنیشده که در پی حملات جنگ ۱۲ روزه زیر آوار مدفون شد] دست خواهد یافت و هیچ پرداخت مالی در این زمینه انجام نخواهد شد. او در گفتوگو با رویترز گفت که [حکومت] ایران با تعلیق نامحدود برنامه هستهای خود موافقت کرده و برای بازیابی اورانیوم غنیشده همکاری خواهد کرد.
اما این موضوع نیز به گفته گاردین با تردید جدی روبهروست، زیرا برنامه هستهای ایران طی بیش از دو دهه موضوع مذاکرات پیچیده بوده و توافق سال ۲۰۱۵ با دولت باراک اوباما نیز پس از سالها گفتوگو حاصل شد.
در همین حال، به نوشته گاردین برخلاف پیشبینیهای اولیه، نظام جمهوری اسلامی نهتنها فرو نپاشیده، بلکه همچنان پابرجاست و برای بقا تلاش میکند و این در شرایطی است که بسیاری از مقامهای ارشد آن هدف حملات قرار گرفتهاند.
گاردین در جمعبندی مینویسد که با توجه به این شرایط، ادعای دستیابی به یک توافق سریع یا پایان قریبالوقوع جنگ با تردیدهای جدی مواجه است. بهویژه آنکه [حکومت] ایران همچنان توان اعمال فشار بر اقتصاد جهانی را دارد.
در نهایت، این تحلیل این پرسش را مطرح میکند که آیا دو طرف واقعاً به آشتی نزدیک شدهاند یا خیر؛ و هشدار میدهد که استفاده از عباراتی مانند «صلح در زمان ما» - با توجه به سابقه تاریخی آن - میتواند بیش از حد خوشبینانه باشد.
