ونس که پیش از این در جلسات خصوصی با آغاز جنگ با جمهوری اسلامی مخالفت کرده بود، اکنون رهبری هیات مذاکرهکننده آمریکایی را برای پایان دادن به این جنگ بر عهده گرفته است. این مذاکرات اولین آزمون بزرگ در این حوزه برای ونس محسوب میشود.
ونس بالاترین مقام رسمی آمریکایی است که پس از انقلاب ۱۳۵۷ با مقامات جمهوری اسلامی دیدار میکند.
نیویورکتایمز، جمعه ۲۱ فروردین، در گزارشی تحلیلی به بررسی نقش کلیدی و نوظهور «جیدی ونس»، معاون رییسجمهوری آمریکا، در یکی از پیچیدهترین پروندههای سیاست خارجی ایالات متحده پرداخته است.
ماموریت سخت در اسلامآباد
تنها چند هفته پس از آنکه ونس به دونالد ترامپ درباره پیامدهای مخرب یک جنگ تمامعیار هشدار داده بود، حالا ماموریت یافته است تا راهی برای خروج از این بحران بیابد.
او در سفری راهبردی، به همراه «استیو ویتکاف» و «جرد کوشنر» راهی پاکستان شده است. مذاکرات با مقامات جمهوری اسلامی که به احتمل زیاد در فضایی آکنده از تنش برگزار خواهد شد، بالاترین سطح از گفتوگوهای دیپلماتیک میان واشینگتن و تهران از سال ۱۹۷۹ تاکنون به شمار میرود.
اقتصاد آمریکا در گرو تنگه هرمز
موفقیت در این مذاکرات برای آینده سیاسی ترامپ و ونس جنبه حیاتی دارد.
پیش از شعلهور شدن آتش جنگ، قرار بود معاون رییسجمهوری تمام توان خود را بر مسائل داخلی و رقابتهای انتخاباتی متمرکز کند تا با نقد عملکرد اقتصادی دموکراتها، آرای طبقه متوسط را جلب کند.
اما انسداد تنگه هرمز و جهش بیسابقه قیمت انرژی، ثبات اقتصادی آمریکا را به خطر انداخته و تمام برنامههای انتخاباتی کاخ سفید را تحتالشعاع قرار داده است.
در این میان، تهران بهخوبی آگاه است که سال انتخابات در آمریکا، بهترین زمان برای فشار بر قیمت سوخت و کسب امتیازات سیاسی است.
ونس؛ «چاقوی سوئیسی» کاخ سفید
انتخاب ونس برای این ماموریت اتفاقی نبوده است. مخالفت اولیه او با جنگ باعث شده است تا طرفهای واسطه، از جمله مقامات پاکستان، تمایل بیشتری برای همکاری با او نشان دهند.
حضور معاون رییسجمهوری به تیم مذاکرهکننده قبلی که در پیشگیری از جنگ ناکام مانده بود، رسمیت و وزن سیاسی دوچندانی بخشیده است.
برخلاف سایر اعضای کابینه، ونس در دولت ترامپ نقش یک «چاقوی سوئیسی» را ایفا میکند. او بدون داشتن قلمرو اداری محدود، به عنوان فرستاده ویژه و آینه تمامنمای رییسجمهوری در حساسترین پروندهها مداخله میکند.
قمار بزرگ بر سر آینده سیاسی
با این حال، کارشناسان هشدار میدهند که این ماموریت دیپلماتیک شمشیری دولبه برای آینده سیاسی ونس خواهد بود.
اگرچه موفقیت در تثبیت آتشبس میتواند او را به عنوان یک دیپلمات ارشد در سطح جهانی معرفی کند، اما هرگونه شکست در این مسیر، او را مستقیما مسئول پیامدهای جنگ خواهد کرد و موقعیت او را در رقابت با چهرههایی چون مارکو روبیو برای جانشینی ترامپ تضعیف میکند.
هشدار نهایی و چشمانداز مبهم
ونس با تاکید بر شکنندگی وضعیت موجود اظهار داشته است که گرچه واشینگتن به دنبال صلح است، اما صبوری آمریکا حدی دارد.
او پیش از بازگشت از اروپا تاکید کرد که توپ اکنون در زمین ایرانیهاست و اگر گامهای عملی برای رفع بنبست برداشته نشود، ترامپ تمامی گزینههای نظامی را برای بازگشت به جنگ روی میز دارد.
همزمان، تحلیلگران بینالمللی فرایند مذاکرات را دشوار، نامنظم و آمیخته به ابهام توصیف میکنند که سرنوشت آن هنوز بهطور دقیق روشن نیست.
منابع آگاه به ایراناینترنشنال گفتند که در آستانه مذاکره جمهوری اسلامی و ایالات متحده، اختلاف نظر شدیدی میان مقامهای ارشد حکومتی در ایران بر سر ترکیب و اختیارات هیات مذاکرهکننده شکل گرفته است.
بهگفته این منابع، میان فرمانده کل سپاه و فرمانده هوافضا و تیم مذاکرهکننده اختلافاتی بروز کرده است.
بنا بر این اطلاعات، احمد وحیدی، فرمانده کل سپاه پاسداران، تلاش میکند اختیارات محمدباقر قالیباف و عباس عراقچی را محدود کند.
فرمانده کل سپاه پاسداران، همچنین خواهان حضور محمدباقر ذوالقدر، دبیر شورای عالی امنیت ملی در هیات مذاکرهکننده شده است؛ خواستهای که با مقاومت هیات مذاکرهکننده روبهرو شده زیرا آنها ذوالقدر را فاقد تجربه لازم برای حضور در این مذاکرات استراتژیک میدانند.
فرمانده کل سپاه و فرمانده هوافضای سپاه پاسداران در عین حال تاکید کردهاند که هیات اعزامی باید از هرگونه مذاکره درباره برنامه موشکی جمهوری اسلامی خودداری کنند.
ایراناینترنشنال پیشتر گزارش داده بود که مسعود پزشکیان، رییس دولت در جمهوری اسلامی، تحت فشار مستقیم فرماندهان سپاه و از جمله احمد وحیدی، فرمانده کل سپاه، محمد باقر ذوالقدر را بهعنوان دبیر شورایعالی امنیت ملی منصوب کرده است.
معاون رییسجمهوری آمریکا در حالی راهی پاکستان شده است که گزارشهای ضد و نقیضی از ورود هیات جمهوری اسلامی به اسلامآباد منتشر شده است.
در حالی که برخی از رسانههای پاکستانی از ورود این هیات به پایتخت این کشور خبر دادهاند، رسانههای حکومتی در ایران این گزارشها را تکذیب و تاکید کردهاند که هیات جمهوری اسلامی هنوز راهی اسلامآباد نشده است.
ونس جمعه۲۱ فروردین پیش از ترک واشینگتن به مقصد اسلامآباد به خبرنگاران گفت که مشتاق مذاکراتی مثبت با حکومت ایران است، اما هشدار داد که جمهوری اسلامی نباید «سر ما کلاه بگذارد.»
او گفت: «ما مشتاق مذاکرات هستیم. فکر میکنم این مذاکرات مثبت خواهد بود.»
معاون ترامپ اضافه کرد: «همانطور که رییسجمهوری ایالات متحده گفته است، اگر ایرانیها مایل باشند با حسن نیت مذاکره کنند، ما قطعا آمادهایم دستِ باز را دراز کنیم. اگر بخواهند سر ما کلاه بگذارند، در آن صورت خواهند دید که تیم مذاکرهکننده چندان پذیرای آن نخواهد بود.»
مقامات آمریکایی همواره جمهوری اسلامی را متهم کردهاند که در جریان مذاکرات، صرفا به «وقتکشی» میپردازد و هیچ تلاش جدی برای حل اختلافات انجام نمیدهد.
استیو ویتکاف، نماینده آمریکا در مذاکرات پیشین با جمهوری اسلامی، اردیبهشت ۱۴۰۴ گفته بود در صورتی که جمهوری اسلامی به دنبال فریب دادن یا وقت کشتن در مذاکرات باشد با گزینه بدتری مواجه خواهد شد.
آمریکا بارها تاکید کرده که به جمهوری اسلامی اجازه دستیابی به سلاح اتمی نمیدهد و دولت ترامپ نیز بر «غنیسازی صفر» تاکید کرده است.
هشدار ونس ساعاتی پس از آن داده شد که رییسجمهوری ایالات متحده پنجشنبه ۲۰ فروردین گفت که حکومت ایران در در اجازه دادن به عبور نفتکشها از تنگه هرمز «عملکردی بسیار ضعیف و بیشرمانه» داشته است.
ترامپ در پستی در شبکه اجتماعیتروث سوشالنوشت: «گزارشهایی وجود دارد که ایران در حال دریافت هزینه از نفتکشهایی است که از تنگه هرمز عبور میکنند. آنها بهتر است این کار را نکنند و اگر میکنند، همین حالا بهتر است متوقفش کنند.»
او تاکید کرد: «این آن توافقی که ما داریم نیست!»
با توجه به افزایش قیمت نفت در هفتههای اخیر، آمریکا بیش از هر چیزی اکنون انتظار دارد که آزادی کشتیرانی به تنگه هرمز بازگردد.
برِت مکگِرک، دیپلمات ارشد آمریکایی، احتمال توافق میان ایالات متحده و جمهوری اسلامی ظرف چند روز در پاکستان را «تقریبا صفر» ارزیابی و تاکید کرد: «آنچه تاکنون علنی شده، نشان میدهد فاصلهها بسیار زیاد است و هیچ چیز نزدیک به توافق نیست.»
اعلام مینگذاری در تنگه هرمز در آستانه مذاکرات
اما با وجود تاکید آمریکا بر عبور و مرور آزاد کشتیها از تنگه هرمز، در آستانه مذاکرات اسلامآباد، سپاه پاسداران تایید کرد که در این تنگه «احتمالا» مینگذاری شده است.
نیروی دریایی سپاه پاسداران پنجشنبه در بیانیهای نوشت: «باتوجه بهوضعیت جنگی در خلیج فارس و تنگه هرمز و احتمال وجود انواع مینهای ضد کشتی در ترافیک زون اصلی تنگه هرمز به تمامی کشتیهایی که قصد تردد در تنگه هرمز را دارند اعلام میگردد، برای رعایت اصول ایمنی دریانوردی و مصون ماندن از برخورد احتمالی با مینهای دریایی، ضمن هماهنگی با نیروی دریایی سپاه در تنگه هرمز، تا اطلاع ثانوی از مسیرهای جایگزین برای تردد در تنگه هرمز اقدام کنند.»
اصرار جمهوری اسلامی بر طرح خود
مجید تخت روانچی، معاون سیاسی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی، جمعه درباره مذاکرات در اسلامآباد گفت: «توافق شده است طرح ۱۰ مادهای جمهوری اسلامی مبنای مذاکره قرار گیرد.»
او افزود: «ما خواهان آتشبس نیستیم که دشمن متجاوز مجددا خود را تجهیز کند و دست به تجاوز مجدد بزند و به صراحت به دوستانمان گفتهایم این وضعیت بدون تضمین تکرار نخواهد شد.»
پیشتر محمدباقر قالیباف، رییس مجلس شورای اسلامی، و مسعود پزشکیان رییسجمهوری اسلامی بار دیگر ادعای مقامات حکومت ایران را تکرار کردند که آمریکا پیش از آتشبس کلیات شروط تهران را پذیرفته است.
این اظهارات در حالی است که پیشتر دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، برخی گزارشها مبنی بر پذیرش شروط ۱۰ مادهای ایران از سوی واشینگتن را رد کرده است.
اما ترامپ چنین چیزی را «یک دروغ ساختگی» میداند.
ترامپ گفته است مبنای اصلی مذاکرات، طرح ۱۵ مادهای آمریکاست و طرح ۱۰ مادهای حکومت ایران نیز قابل بحث است.
یکی از موارد اصلی طرح جمهوری اسلامی، ایجاد یک وضعیت متفاوت برای تنگه هرمز است تا دست تهران برای کنترل آن باز باشد.
همچنین در حالی که جمهوری اسلامی خواستار گنجاندن آتشبس میان اسرائیل و حزبالله در توافق آتشبس کنونی است، نعیم قاسم، دبیرکل حزبالله لبنان جمعه ۲۱ فروردین با انتشار پیامی کتبی، گفت: «مقاومت تا آخرین نفس ادامه دارد.»
او از مقامات لبنان خواست که در مذاکرات آتی خود با اسرائیل، به این کشور «امتیازات بدون دلیل» ندهند و افزود که بازگشت به وضعیت پیشین را نمیپذیرد.
استارمر که به منطقه خلیج فارس سفر کرده، جمعه ۲۱ فروردین گفت: «ما در حال شکلدهی به ائتلافی از کشورها هستیم... در حال کار بر روی یک طرح سیاسی و دیپلماتیک هستیم، و در عین حال تواناییهای نظامی و نحوه اجرای عملی انتقال کشتیها از تنگه را نیز بررسی میکنیم.»
او به تماس خود با ترامپ در شامگاه ۲۰ فروردین اشاره کرد و افزود محور این گفتوگو، رایزنیهای اخیر با کشورهای منطقه و «تدوین یک برنامه عملی برای عبور و مرور» در تنگه هرمز بوده است.
نخستوزیر بریتانیا جزییات بیشتری در این خصوص ارائه نکرد.
در هفتههای اخیر، اختلال در تردد شناورها در تنگه هرمز بهدلیل حملات جمهوری اسلامی موجب برهم خوردن جریان انرژی جهانی و افزایش قیمت نفت شده است.
ایالات متحده و جمهوری اسلامی بامداد ۱۹ فروردین بر سر برقراری آتشبس موقت به توافق رسیدند و بر اساس گزارشها، بازگشایی تنگه هرمز یکی از شروط اصلی کاخ سفید برای توقف حملات به ایران بوده است.
با این حال، وضعیت در این آبراه حیاتی هنوز به وضعیت عادی بازنگشته است.
ترامپ بامداد ۲۱ فروردین با انتشار پیامی در شبکه اجتماعی تروثسوشال، از عملکرد جمهوری اسلامی در قبال تردد نفتکشها در تنگه هرمز انتقاد کرد و آن را «ضعیف و بیشرمانه» خواند.
رییسجمهوری آمریکا اضافه کرد: «این چیزی نیست که ما بر سر آن توافق کردهایم.»
معاون وزیر خارجه جمهوری اسلامی مینگذاری در تنگه هرمز را تایید کرد
سعید خطیبزاده، معاون وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، در مصاحبه با شبکه الجزیره اعلام کرد تنگه هرمز باز است، اما کشتیها «باید با نیروهای ایرانی هماهنگ کنند».
خطیبزاده ادامه داد: «همه شناورها حتی آمریکایی میتوانند مادامی که رفتار خصمانه نداشته باشند، از این تنگه عبور کنند. البته به سبب منطقه جنگی و ترتیباتی که ایران در جریان این جنگ و تهاجم علیه کشور در پیش گرفت، محدودیتهای فنی وجود دارد.»
او در پاسخ به پرسشی درباره اینکه منظور از «محدودیتهای فنی» همان مینگذاری است، گفت: «بله این را هم شامل میشود. البته ترتیبات دیگری نیز هست که ایران در دوره جنگ در پیش گرفت و هنوز هم در جریان است.»
این در حالی است که ابراهیم عزیزی، رییس کمیسیون امنیت ملی مجلس شورای اسلامی، پیشتر تهدید کرد عبور هرگونه نفتکش با مالکیت یا وابستگی به آمریکا و اسرائیل از تنگه هرمز «تا ابد» ممنوع خواهد بود.
رویترز: بخش عمده کشتیهای عبوری از تنگه هرمز با ایران در ارتباط بودهاند
خبرگزاری رویترز ۲۱ فروردین با استناد به دادههای جدید رهگیری دریایی گزارش داد طی ۲۴ ساعت گذشته، بخش عمده کشتیهای عبوری از تنگه هرمز با ایران در ارتباط بودهاند.
بر اساس تحلیلهای مستقل پلتفرمهای «کپلر» و «لویدز لیست اینتلیجنس»، در این بازه زمانی سه نفتکش از آبهای ایران خارج شدهاند؛ یک ابرنفتکش حامل نفت خام با ظرفیت دو میلیون بشکه، یک نفتکش سوخترسان و یک شناور کوچکتر حامل فرآوردههای نفتی.
رویترز افزود چهار کشتی فلهبر نیز در همین مدت در تنگه هرمز تردد کردهاند؛ از جمله یک شناور که پس از بارگیری محموله سنگآهن از ایران، راهی چین شده است.
روزنامه والاستریت ژورنال پیشتر گزارش داد جمهوری اسلامی از نفتکشها میخواهد برای عبور از تنگه هرمز، به ازای هر بشکه نفت یک دلار عوارض ترانزیت پرداخت کنند و این مبلغ را بهصورت ارز دیجیتال بپردازند تا به این ترتیب، تحریمها و ردیابیها را دور بزند.
بر اساس جمعبندی خبرگزاری آناتولی که جمعه ۲۱ فروردین منتشر شد، جمهوری اسلامی در این بازه زمانی ۴۱ روزه، دستکم با شش هزار و ۴۱۳ موشک و پهپاد، و همچنین در یک مورد با دو جنگنده، کشورهای امارات متحده عربی، اردن، بحرین، عربستان سعودی، عمان، قطر و کویت را هدف قرار داده است.
این در حالی است که ولودیمیر زلنسکی، رییسجمهوری اوکراین، خبر داد کارشناسان اوکراینی در چند کشور خاورمیانه، با استفاده از رهگیرها، پهپادهای ایرانی شاهد را سرنگون کردهاند: «نیروهای اوکراینی پیش از آغاز آتشبس این هفته میان آمریکا و اسرائیل با جمهوری اسلامی، در چندین کشور خاورمیانه پهپادهای شاهد ساخت ایران را سرنگون کردند.»
در طول جنگ میان جمهوری اسلامی با آمریکا و اسرائیل، زلنسکی با چند تن از سران کشورهای عربی منطقه خلیج فارس دیدار و پیشنهاد حمایت دفاعی از آنان در برابر حملات جمهوری اسلامی را مطرح کرد.
این حملات، بنا بر پایش و گردآوری دادههای رسمی از سوی آناتولی، تا ساعت ۲۱:۵۵ به وقت گرینویچ در روز پنجشنبه، در دو روز نخست آتشبس نیز ادامه یافت.
ایالات متحده و جمهوری اسلامی، از ساعات اولیه بامداد چهارشنبه ۱۹ فروردین به وقت ایران، آتشبسی دو هفتهای را با میانجیگری پاکستان اعلام کردند. گامی برای دستیابی به توافقی گستردهتر بهمنظور پایان دادن به درگیری مسلحانهای که از ۹ اسفند (۲۸ فوریه)، با حمله آمریکا و اسرائیل به ایران آغاز شد و هزاران کشته و زخمی بر جای گذاشت.
بر اساس آمار ارائه شده، جمهوری اسلامی در روز نخست آتشبس در ۱۹ فروردین، ۱۴۱ موشک و پهپاد شلیک کرده است: به سمت امارات متحده عربی (۱۷ موشک و ۳۵ پهپاد)، عربستان سعودی (پنج موشک و ۹ پهپاد)، کویت (۲۸ پهپاد)، قطر (هفت موشک و تعدادی پهپاد) و بحرین (شش موشک و ۳۱ پهپاد).
۲۰ فروردین و در روز دوم آتشبس، جمهوری اسلامی، بحرین و کویت را با ۱۰ پهپاد هدف قرار داد؛ هفت پهپاد به سمت بحرین و دستکم سه پهپاد به سمت کویت.
با این حال، حکومت ایران ۲۱ فروردین هرگونه شلیک موشک یا پهپاد به کشورهای حوزه خلیج فارس از زمان آغاز آتشبس را رد کرد و گزارشهای رسانهای درباره حملات به تاسیسات منطقه را تکذیب کرد.
سپاه پاسداران انقلاب اسلامی اعلام کرد نیروهای مسلح حکومت ایران در طول آتشبس «هیچگونه عملیاتی علیه هیچ کشوری انجام ندادهاند» و تاکید کرد هرگونه حمله از سوی جمهوری اسلامی بهطور رسمی اعلام میشود و «اقدامات بینامونشان، به ایران تعلق ندارد».
آمار ۴۱ روزه حملات و رهگیریها
در طول ۴۱ روز از آغاز حملات آمریکا و اسرائیل به جمهوری اسلامی و پاسخهای تهران در منطقه خلیج فارس از ۹ اسفند، امارات بیشترین تعداد حملات را ثبت کرده است و پس از آن کویت، عربستان سعودی، بحرین، قطر و اردن قرار دارند؛ در حالی که عمان کمترین میزان تهاجم را گزارش کرده است.
وزارت دفاع امارات ۲۰ فروردین اعلام کرد از آغاز حملات ایران، در مجموع ۵۶۳ موشک - از جمله ۵۳۷ موشک بالستیک، به همراه ۲۶ موشک کروز - و دو هزار و ۲۵۶ پهپاد رهگیری شدهاند و در همین روز، حادثه جدیدی ثبت نشده است.
ارتش کویت نیز اعلام کرد پهپادها، تاسیسات حیاتی این کشور را هدف قرار دادهاند؛ یک روز پس از آن که گزارش شد از آغاز حملات حکومت ایران، ۳۶۹ موشک - شامل ۳۵۴ موشک بالستیک و ۱۵ موشک کروز - به همراه ۸۴۸ پهپاد، رهگیری شدهاند.
ریاض تا شامگاه ۲۰ فروردین آمار بهروزشدهای ارائه نکرده است، اما بر اساس جمعبندی آناتولی از دادههای وزارت دفاع و شبکه دولتی «الاخباریه»، دستکم ۱۰۴ موشک و ۹۱۶ پهپاد در عربستان سعودی رهگیری شدهاند.
نیروی دفاعی بحرین اعلام کرد از آغاز حملات، ۱۹۴ موشک و ۵۱۵ پهپاد را رهگیری و منهدم کرده است و به هفت پهپاد جدید نیز اشاره کرد.
قطر آمار بهروزشدهای منتشر نکرده، اما بر اساس جمعبندی آناتولی از دادههای وزارت دفاع این کشور، دستکم ۲۲۷ موشک، ۱۱۱ پهپاد و دو جنگنده، این کشور را هدف قرار دادهاند.
بر اساس دادههای ارتش اردن که بهوسیله آناتولی گردآوری شده، ۲۹۱ موشک و پهپاد، از آغاز جنگ این کشور را هدف قرار دادهاند.
عمان نیز آماری رسمی منتشر نکرده، اما بر اساس دادههای خبرگزاری عمان، دستکم ۱۹ پهپاد این کشور را هدف قرار دادهاند.
تشدید تنشها و چشمانداز مذاکرات
تنشها در منطقه از زمانی شدت گرفت که آمریکا و اسرائیل در ۹ اسفند حمله مشترکی را علیه جمهوری اسلامی آغاز کردند که به کشته شدن علی خامنهای، دیکتاتور وقت ایران، انجامید.
تهران نیز در پاسخ، حملاتی موشکی و پهپادی علیه اسرائیل، اردن، عراق و کشورهای حوزه خلیج فارس میزبان نیروهای آمریکایی انجام داد و همچنین عبور کشتیها را از تنگه هرمز محدود کرد که این محدودیتها همچنان برقرار است.
