او در گزارشی رسمی درباره اجرای قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت که سال ۲۰۱۵ به دنبال توافق هستهای با جمهوری اسلامی (برجام) تصویب شد، آخرین وضعیت اجرای قطعنامه را بررسی کرده و هشدار داده که برجام در خطر فروپاشی کامل است.
بر اساس این گزارش، مفاد کلیدی قطعنامه ۲۲۳۱ حدود چهار ماه دیگر منقضی میشود، اما اهداف آن و مفاد توافق برجام تاکنون بهطور کامل محقق نشدهاند.
گوترش در این گزارش که با عنوان «نوزدهمین گزارش اجرای قطعنامه ۲۲۳۱» منتشر شده، از کشتهشدن غیرنظامیان، تخریب خانهها و زیرساختهای حیاتی در ایران و اسراییل ابراز تاسف کرده و خواستار آتشبس فوری و پرهیز از بینالمللیشدن درگیری شده است.
دیپلماسی در سایه جنگ
در این گزارش به پنج دور مذاکره میان جمهوری اسلامی و ایالات متحده با میانجیگری عمان و حل نشدن مسائل اساسی اشاره شده است.
گوترش از تمام طرفها خواسته است که تلاشهای خود را با هدف پیشگیری از تنشها دوچندان کنند و به راهحلی دیپلماتیک «برای تضمین ماهیت صلحآمیز برنامه هستهای ایران» دست یابند.
نامهنگاریها و مواضع کشورها
در بخش دیگری از گزارش به مجموعهای از نامهنگاریهای دیپلماتیک میان نمایندگان دائم کشورها در شورای امنیت اشاره شده است.
نمایندگان چین، روسیه و ایران در نامهای مشترک (۱۷ مارس ۲۰۲۵) بر اهمیت اجرای قطعنامه ۲۲۳۱ و پرهیز از اقدامات تنشزا تاکید کردند.
چین همچنین در نامهای جداگانه یک طرح پنجمرحلهای برای حلوفصل مساله هستهای ایران ارائه داده است. این طرح بر حل مسالمتآمیز اختلافات، استفاده صلحآمیز از انرژی هستهای و بازگشت گامبهگام به تعهدات تأکید دارد.
در مقابل، نمایندگان فرانسه، آلمان و بریتانیا در نامهای جداگانه (۹ ژوئن ۲۰۲۵) ایران را به «نقض گسترده تعهدات برجام» و «تخلف مکرر از توافقنامه انپیتی» متهم کردند.
به گفته آنها، برنامه هستهای ایران اکنون فراتر از محدودههای برجام است و «تهدیدی آشکار علیه صلح و امنیت بینالمللی» به شمار میرود.
جمهوری اسلامی دو روز بعد با انتشار نامهای ادعاهای سه کشور اروپایی را «کاملا بیاساس» خواند و تاکید کرد که اقدامات هستهایاش «پاسخی به خروج غیرقانونی آمریکا از برجام» و «عدم ایفای تعهدات طرفهای اروپایی» بوده است.
افزون بر این، نماینده این کشور هشدار داد که در صورت فعالشدن مکانیزم ماشه، تهران ممکن است روند خروج از پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای را آغاز کند.
روسیه نیز در نامهای از موضع ایران حمایت کرد و کشورهای اروپایی را به «نادیده گرفتن دلایل اصلی بحران، یعنی خروج یکجانبه آمریکا در سال ۲۰۱۸»، متهم کرد.
انباشت اورانیوم و توقف نظارت
گوترش همچنین با اشاره به گزارش تازه آژانس بینالمللی انرژی اتمی نوشته است که از فوریه ۲۰۲۱ تاکنون آژانس امکان راستیآزمایی کامل برنامه هستهای ایران را از دست داده است.
او برآورد میکند که ایران اکنون بیش از ۹ هزار و ۲۴۰ کیلوگرم اورانیوم غنیشده در اختیار داشته باشد. این مقدار ۴۵ برابر بیش از سقف تعیین شده در برجام است.
از این میزان، حدود ۳۳۵ کیلوگرم با غنای ۲۰ درصد و بیش از ۴۱۰ کیلوگرم با غنای ۶۰ درصد است؛ عددی که آژانس آن را «بسیار نگرانکننده» توصیف کرده است زیرا میتواند ظرف مدت کوتاهی به سطح تسلیحاتی برسد.
چشمانداز مبهم
گوترش در جمعبندی گزارش خود، با تاکید بر لزوم بازگشت همه طرفها به مسیر دیپلماسی، از آمادگی سازمان ملل برای حل مسالمتآمیز این بحران خبر داده است.
او هشدار داده که با توجه به نزدیک شدن به تاریخ ۱۸ اکتبر ۲۰۲۵ و خطر فروپاشی کامل سازوکار حقوقی برجام، اگر تصمیمهای سیاسی لازم اتخاذ نشود، جهان با بحرانی بزرگتر روبهرو خواهد شد.
