زندگی یک قاضی دادگاه انقلاب و تردیدهایش نسبت به خانوادهاش در بحبوحه اعتراضات ایران، موضوع واپسین فیلم محمد رسولاف - دانه انجیر معابد- است که تنها فیلم ایرانی شرکتکننده در هفتادوهفتمین دوره جشنواره کن محسوب میشود و روز جمعه ۲۴ مه نمایش خواهد داشت.
زندگی یک قاضی دادگاه انقلاب و تردیدهایش نسبت به خانوادهاش در بحبوحه اعتراضات ایران، موضوع واپسین فیلم محمد رسولاف - دانه انجیر معابد- است که تنها فیلم ایرانی شرکتکننده در هفتادوهفتمین دوره جشنواره کن محسوب میشود و روز جمعه نمایش خواهد داشت.
نام محمد رسولاف همواره با عبارت «فیلم سیاسی» پیوند خورده و هر فیلم او انتقادی صریح و بیپرده است نسبت به تراژدی انقلاب ۵۷. تا آنجا بهنظر میرسد در شیوه فیلمسازی او «التهاب موضوع» از جایگاه ویژهای برخوردار باشد؛ در واقع کارنامه او نشان میدهد هر فیلم از فیلم قبلیاش موضوعی پیچیدهتر و ملتهبتر را نشانهگذاری میکند اما در عین حال این پیچیدگی را به سادهترین زبان ممکن بازگو میکند. زبان سینمای محمد رسولاف به سادگی زبان مردم کوچه و خیابان است و تردیدی نیست که فیلمهایش برای تماشاگر عام ساخته شده و نه مخاطبان خاص جشنوارههای هنری. رسولاف خلاف اغلب فیلمسازانی که بهدلیل سبک یا شکلهای نامتعارف فیلمسازی، توجه جشنوارههای هنری را به خود جلب میکنند، به هیچ عنوان «فیلمساز جشنوارهای» نیست و مخاطب هدفش عادیترین مردمان هستند ولی به دلیل سانسور و سرکوب است که امکان نمایش داخلی ندارد و سر از جشنوارهها درآورده است.
اما عبارت «فیلم سیاسی» بهنظر میرسد بیش از حد کلیگویانه و همهجانبه تلقی شود. به تعبیری هر فیلمی که در جمهوری اسلامی ساخته میشود سیاسی است زیرا فیلمهای رسمی و دارای مجوز، تحت نظارت و سیطره وزارت ارشاد، خود را با محدودیتهای روایی و فرمی سانسور وفق میدهند، و در مقابل فیلمهای زیرزمینی و غیرمجاز -همانطور که از نامشان برمیآید- در واکنش به یک سیاست ساخته شدهاند.
از سوی دیگر فیلم سیاسی، طیفها و گونههای مختلفی را در بر میگیرد و در ایران، از سینمای رسولاف تا فرهادی و حتی تا حاتمیکیا هرکدام بهنوعی سیاسی محسوب میشود؛ در حالی که فیلمهای رسولاف در نمایش «سرکوب» با یکدیگر اشتراک دارد. هرکدام بهنوعی درباره یک وضعیت عادی است که قدرت و حاکمیت آن را برهم میریزد، هرکدام درباره یک سرکوب است. مشهورترین - و پربینندهترین- فیلم او -شیطان وجود ندارد، فیلمی که خرس طلایی جشنواره برلین را از آن خود کرد- درباره چنین وضعیتی است.
فیلم در چهار اپیزود، روایت اختناق و سرکوبی است که بهشکلی کاملا عادی نشان داده میشود. شاید پایان نخستین اپیزود فیلم یکی از تلخترین لحظاتی است که رسولاف خلق کرده باشد: داستان اپیزود نخست درباره مردی است که زندگی آرامی دارد؛ خانوادهای شاداب و لحظههایی سرگرم. مرد از سر کار به خانه میآید، بههمراه خانوادهاش به خرید مایحتاج خانه میروند، تفریح میکنند، و یک موقعیت کاملا آرام از یک روز عادی زندگی مرد نمایش داده میشود. سپس در ساعت گرگ و میش از خواب بیدار شده و به محل کارش میرود. در آغاز مشخص نیست که شغل او چیست اما با بهمحض آنکه در دفتر کارش دست روی دکمهای میگذارد، تصویر با یک جامپ کات، نشان میدهد حرفه و پیشهاش را! او مسوول اعدام است و تصویر آخرین لحظات بخش نخست فیلم، بدنهای بیجان اعدامیانی را نشان میدهد که در حال جان دادن هستند. در سینمای محمد رسولاف، موضوع به واقعیترین شکل ممکن بیان میشود -از این روی گاه جلوههایی از مستند-داستانی را میتوان در آثارش مشاهده کرد. او سعی دارد بدون تکلف، واقعیت سرکوب را نشان دهد. فرم آثارش با سادگی محض آمیخته، گویی فیلمها نمایشی از یک واقعیت تلخ هستند. تراژدی اگر هست، برآمده از یک واقعیت است نه نمایش و خیالپردازی.
میتوان گفت رسولاف با فیلم دستنوشتهها نمیسوزند سر زبانها افتاد. این فیلم اولینبار در بخش نوعی نگاه شصتوهفتمین دوره جشنواره کن به نمایش درآمد. داستان فیلم مربوط به دوران قتلهای زنجیرهای است و ماجرای اتوبوس ارمنستان - که نافرجام ماند و از مرگ چندین نویسنده جلوگیری کرد. دستنوشتهها... درباره سرکوب نویسندهها و هنرمندانی است که تنها جرمشان فعالیت فرهنگی است و نیمنگاهی نیز به واپسین ماههای زندگی سیامک پورزند دارد که در آرزوی دیدار فرزندش تا آخرین دم مقاومت کرد و پس از آنکه نتوانست بر سرکوب حاکمیت غلبه کند، خود را از پنجره به بیرون پرت کرد. در این فیلم مأمور امنیت نیز به یکی از روزنامهنگاران دیروز و اکنون روزنامه کیهان بیشباهت نیست.
در مجموعه فیلمهای رسولاف، مأمور امنیتی همانقدر معمولی است که باقی مردم -حتی در دستنوشتهها... به مشکلات شخصی و مالی دو مأمور امنیت نیز پرداخته میشود؛ یکی از مأموران علیرغم گوش به فرمان بودن قادر نیست هزینه درمان فرزندش را تأمین کند - درست مانند اپیزود اول شیطان وجود ندارد که در آن مسئول اعدام مثل باقی آدمهاست، قسط پرداخت میکند، حقوق ماهیانهاش را از بانک دریافت میکند و ... در واقع برگ برنده رسولاف در میان فیلمسازان معترض به جمهوری اسلامی شاید در این است که او بهجای پرداختن به خیر و شر و بد و خوب و نشان دادن امنیتیها بهمثابه افرادی خونخوار و مخوف، اتمسفر را هراسآلود و ویرانگر نشان میدهد؛ گویی در فیلمهای رسولاف آدمها در یک فضای مسموم و فاسد تنفس میکنند و این فساد جامعه است که مأموران را بهعنوان افرادی عادی، بیاحساس و بیروح کرده و چون ماشینهایی میمانند که دست به هرکاری میزنند.
در میان آثار رسولاف که عمدتا با واقعیت موضوع کار میکند و در زبان سینما، چنان بیپروا به موضوعات ملتهب میپردازد که گویی مستندی است از یک سرکوب، فیلم لرد جایگاهی متفاوت دارد و شاید نمادینترین فیلم او محسوب میشود. لرد داستانی پرآب و تاب از یک خانواده است که برای زندگی به دل طبیعت بکر شمال ایران میزنند و پس از چندی با فساد روابط اداری مواجه شده و رفتهرفته درمییابند محل کوچک و زیبایشان تحت یک امپراتوری است و تمام شهر در خدمت فاسد بزرگ. از این روی اگرچه داستان فیلم، مرد خانواده را وامیدارد به انتقام اما او در میان مردمان تنهاست و در پایان به نابودی خودش میانجامد؛ روایتی تلخ و نمادین که بیتردید نسخه ایرانی محله چینیهای رومن پولانسکی را بهخاطر میآورد -اینبار خشنتر و صریحتر.
گرایش رسولاف به واقعیت را میتوان در همان نخستین فیلم بلندش پی گرفت -گاکومان (به معنای ساعت گرگ و میش). این فیلم که در جشنواره فجر توانست جایزه بهترین فیلم اول را دریافت کند، یک مستند داستانی است درباره دو زندانی که با یکدیگر ازدواج میکنند. این گرایش را میتوان حتی در کلاسیکترین فیلمش جزیره آهنی نیز دریافت کرد؛ فیلمی درباره نفتکشی در حاشیه خلیج فارس. نفتکشی متروک که اکنون محل سکونت مردمی است که امکان زندگی در خشکی ندارند و از شر سرکوب زمین به آب پناه بردهاند اما رفتهرفته این کشتی نیز درگیر یک امپراتوری میشود و آسایش ساکناناش را سلب میکند.
رسولاف در هر فیلمش جلوهای از تاریخ سرکوب را نشانهگذاری میکند؛ تاریخی که شاید مردمان در شکلگیریاش بیتأثیر نبودهاند و اکنون به آن عادت کرده و با آن خو گرفتهاند و اغلب حواسشان نیست که در چه فضای شومی زیست میکنند -در حالی که فیلمهای او تلنگری است به سرکوب و اختناق در ایران.
امسال دو فیلمساز ایرانی در بخش مسابقه حضور دارند و برای دریافت نخل طلا با هم رقابت میکنند: محمد رسولاف و علی عباسی.
جشنواره کن در آخرین روزهای اعلام فیلمهای پذیرفتهشده، همه را شوکه کرد: با اعلام نام فیلم «دانه انجیر معابد» ساخته محمد رسولاف در بخش مسابقه. کسی از چند و چون و ساخت این فیلم خبر نداشت و محمد رسولاف که از زندان آزاد شده بود، بیسر و صدا و در خفای کامل این فیلم را خلق کرد؛ فیلمی که موضوعی جنجالی دارد و ظاهرا باعث شد حکم تازهای علیه رسولاف تایید شود که بر اساس آن به موجب حکم صادره از شعبه ۲۹ دادگاه انقلاب اسلامی به تحمل هشت سال زندان( پنج سال قابل اجرا)، شلاق، جزای نقدی و ضبط مال محکوم شده است. این حکم که به دلیل ساخت فیلم مستند و فعالیتهای صنفی و سینماییای که دادگاه اقدام علیه امنیت ملی خوانده، صادر شده بود و حالا دقیقا پس از اعلام حضور فیلم در جشنواره کن، تایید و اعلام شده است.
همزمان وکیل رسولاف خبر داد عوامل این فیلم در ایران احضار شدهاند و از آنها خواسته شده که به رسولاف فشار بیاورند تا فیلم را از جشنواره کن خارج کند. به نظر میرسد این میزان حساسیت درباره فیلم به موضوع جنجالی آن باز میگردد: ظاهرا دانه انجیر معابد که بدون حجاب اجباری ساخته شده، به مانند آثار اخیر رسولاف مایههای تند و تیز سیاسی/اجتماعی دارد. این فیلم طبق اعلام مجله معروف اسکرین، درباره قاضی دادگاهی است که اسلحهاش در خانه گم میشود و در میانه اعتراضات خیابانی به همسر و دو دختر خود شک میکند. این فیلم دو ساعت و ۵۰ دقیقهای کنکاشی است در نیروهای خودی جمهوری اسلامی و طرز تفکر آنها که در یک موقعیت خاص در برابر خواستههای زنان از جمله همسر و فرزند خود، دچار مشکلات جدی میشوند.
محمد رسولاف، ۱۳ مه روز دوشنبه با انتشار یک ویدئو از کوهستان اعلام کرد از ایران بیرون آمده و در اروپاست: «اگر فکر میکنید مرزهای ایران در دست شماست در خواب خوشی هستید... از امروز من ساکن ایران فرهنگیام. سرزمینی بیمرز که میلیونها ایرانی با تاریخ و فرهنگی کهن در هر گوشه و کنار جهان آن را ساختهاند. و بیصبرانه در انتظارند تا شما و دستگاه ظلمتان را در قعر تاریخ دفن کنند.»
رسولاف تاکنون بارها در جشنواره کن شرکت داشته و در سال ۲۰۲۳ هم به عنوان داور جشنواره انتخاب شد، اما به دلیل ممنوعالخروجی امکان حضور در جشنواره را نداشت.
دیگر فیلمهای رسول اف نظیر «دستنوشتهها نمیسوزند» پیشتر در بخشهای مختلف کن همچون نوعی نگاه نمایش داشتهاند و جوایزی را هم در این بخش دریافت کردهاند، اما دانه انجیر معابد اولین حضور رسولاف در بخش مسابقه است که در صورت موفقیت در نزد داوران، میتواند دومین نخل طلای سینمای ایران را به ثمر برساند.
دانه انجیر معابد روز جمعه بیست و چهارم ماه مه(چهارم خرداد) یعنی یک روز مانده به اعلام جوایز، اولین نمایش جهانی خود را تجربه میکند و با توجه به حضور رسولاف در اروپا، قطعا با حضور خود فیلمساز نمایش داده خواهد شد.
اما در سوی دیگر ماجرا، علی عباسی، فیلمساز ایرانی مهاجری که با فیلم «مرز» جای پایش را در جشنواره کن محکم کرد و پس از آن راهش را به هالیوود و سریالسازی هم باز کرد، برای بار دوم در بخش مسابقه کن حضور دارد. فیلم قبلی او با نام «عنکبوت مقدس» که داستان یک قاتل زنجیرهای در مشهد را روایت میکند و از جوایز جشنواره هم بینصیب نماند، در ایران با مخالفت جدی مقامات روبهرو شد.
حالا علی عباسی با فیلم کاملا متفاوتی در کن حضور خواهد داشت: «کارآموز» درباره دونالد ترامپ.
فیلم داستان دونالد ترامپ در دهه ۷۰ و ۸۰ را روایت میکند، زمانی که کارش را با خرید و فروش املاک آغاز کرد. رابطه او با یک وکیل بدنام بخش مهمی از فیلم را تشکیل میدهد. اطلاعات بیشتری درباره فیلم منتشر نشده و مشخص نیست که علی عباسی که پیشتر به داستانهای غریب و پر تنش علاقه نشان میداد، در دل این داستان ساده به دنبال چه چیز خواهد بود. همین طور تصویری که از ترامپ در این فیلم ترسیم شده مشخص نیست چه سمت و سویی از این شخصیت جنجالی را تصویر میکند. با این حال علی عباسی از دونالد ترامپ برای تماشای فیلم دعوت کرده است.
حضور بزرگان
امسال طبق معمول هر سال چندین چهره شناخته شده و تحسینشده سینما در کنار نامها و چهرههای تازه حضور خواهند داشت.
فرانسیس فورد کوپولا، سازنده سه قسمت «پدرخوانده»، پس از سالها با فیلم تازهای به جشنواره کن آمده است: «مگالوپلیس». کوپولا که سالها سعی داشت این فیلم را بسازد، بالاخره با سرمایه شخصی دست به کار شده و فیلم آرزوییاش را به بخش مسابقه جشنواره کن، جایی که دو نخل طلای آن را در کارنامه دارد، فرستاده است. در صورت دریافت نخل طلای امسال، کوپولا اولین فیلمساز تاریخ سینمای جهان خواهد بود که سه نخل طلای این جشنواره را به خانه میبرد.
اما کوپولا یک رقیب بسیار قدر دارد: یورگوس لانتیموس. این فیلمساز یونانی که سال گذشته با فیلم شگفت انگیز «بیچارگان» چشمها را خیره کرد و شیر طلای جشنواره ونیز را به خانه برد، حالا بلافاصله با فیلم تازهای به نام «انواع مهربانی» در بخش مسابقه کن حضور دارد. این فیلم که باز بازی اما استون (برنده بهحق اسکار بهترین بازیگر زن برای بیچارگان) را به هم دارد، گفته شده که بیپرواتر از فیلم قبلی است.
ژاک اودیار، دیوید کراننبرگ، میشل هازاناویسیوس، ژیا ژانگکه، پل شریدر، کیریل سربرنیکوف و پائولو سورنتینو از دیگر فیلمسازان تحسینشده هستند که در بخش مسابقه کن امسال حضور دارند و هر یک میتوانند مدعی جدیای برای نخل طلای امسال باشند.
جوایز جشنواره طی مراسم اختتامیه در روز شنبه بیست و پنجم ماه مه (پنجم خرداد) اهدا خواهد شد.