مقامات سوریه پنجشنبه اعلام کردند که نیروهای امنیتی این کشور تلاش برای قاچاق محمولهای از سلاحهای پیشرفته و موشک از مرز عراق را خنثی کردهاند. خبرگزاری دولتی سانا به نقل از یک منبع در وزارت کشور سوریه گزارش داد که این محموله برای گروه تروریستی حزبالله فرستاده شده بود.
اداره کل بنادر و گمرک سوریه نیز اعلام کرد که محموله موشک و پهپاد در داخل «یکی از کامیونهای تانکر حامل فرآوردههای نفتی که عازم شهر بانیاس بود» مخفی شده بود.
این محموله در جریان بازرسیهای معمول در گذرگاه مرزی التنف میان سوریه و عراق، پس از آن کشف شد که ماموران گمرک خودرویی مشکوک را تحت بازرسی دقیقتری قرار دادند.
پس از توقیف این محموله، عراق اعلام کرد کمیتهای عالیرتبه برای بررسی این حادثه تشکیل خواهد داد.
فرماندهی عملیات مشترک ارتش عراق نیز اعلام کرد بغداد با مقامات سوریه برای روشن شدن ابعاد کامل این تلاش برای قاچاق، شناسایی و پاسخگو کردن عوامل مسئول و تقویت امنیت در امتداد مرز مشترک بهمنظور جلوگیری از تکرار چنین حوادثی همکاری خواهد کرد.
این در حالی است که حزبالله درباره خنثی کردن این محموله تاکنون هیچ اظهار نظری نکرده است.
مسیر بانیاس در سالهای اخیر به یکی از گذرگاههای مهم انتقال سوخت میان عراق و سوریه تبدیل شده است.
رویترز ماه گذشته گزارش داد که عراق در حال آمادهسازی برای گسترش صادرات از طریق سوریه و افزودن نفت خام و نفتا به این مسیر است؛ اقدامی که بر پایه توافق کنونی برای انتقال زمینی نفت کوره به بندر بانیاس و صادرات مجدد آن انجام میشود.
بلومبرگ نیز بهنقل از منابع آگاه گزارش داد ایالات متحده در حال پیشبرد مذاکراتی برای احداث یک خط لوله است که نفت عراق را به سوریه منتقل کند و در آینده از میزان نفوذ و اهرم فشار جمهوری اسلامی بر عرضه جهانی انرژی بکاهد.
این رسانه سهشنبه ۲۳ تیر نوشت توماس باراک، فرستاده ویژه دونالد ترامپ در امور سوریه و عراق، گفتوگوهایی را با مقامهای دو کشور و همچنین شرکتهایی آغاز کرده است که در احیای خط لوله قدیمی عراق به سواحل غربی سوریه نقش دارند. این خط لوله سالهاست که از مدار بهرهبرداری خارج شده است.
این منابع آگاه به بلومبرگ گفتند اگرچه چند مسیر مختلف برای ایجاد خطوط انتقال جدید در دست بررسی است، اما بازسازی خط لوله کرکوک-بانیاس تمرکز اصلی مذاکرات است.
او در گفتوگو با پادکست «تجربه جو روگن» که بامداد پنجشنبه ۲۴ تیر منتشر شد، گفت دقیقا نمیداند روند مذاکرات و درگیریها با جمهوری اسلامی در نهایت به کجا خواهد رسید، اما معتقد است سیاست کنونی دولت دونالد ترامپ، با وجود «توقفها و شروعهای دوباره زیاد»، در مسیر درستی قرار دارد.
او سیاست کنونی آمریکا در مواجهه با جمهوری اسلامی را «رقصی ظریف در عرصه دیپلماسی» توصیف کرد که در آن واشینگتن همزمان از اهرمهای اقتصادی، مشوقها، تنبیهها و مذاکره با نیروهای عملگرا در ساختار جمهوری اسلامی استفاده میکند و در صورت توسل تهران به خشونت، به آن پاسخ میدهد.
معاون رییسجمهوری آمریکا گفت: «آیا میدانم این روند در نهایت چه نتیجهای خواهد داشت؟ البته که نه.» او افزود مجموعه این اقدامات با هدف قرار دادن روابط دو کشور در «مسیری بهتر» انجام میشود.
رویکرد رییسجمهوری آمریکا چیست؟
ونس در ادامه گفت ترامپ در استفاده از نیروی نظامی میان حملات هدفمند و یک جنگ نامحدود تمایز قائل شده است.
به گفته او، رویکرد رییسجمهوری آمریکا این است که نیروی نظامی تنها هنگامی به کار گرفته شود که به هدفی مشخص مرتبط باشد: «اگر به کشتیها شلیک کنید، ما به تاسیساتی که از آن برای شلیک به کشتیها استفاده کردهاید، حمله میکنیم؛ اما قرار نیست بیپایان و بدون هدف ادامه دهیم. قرار نیست فقط بمباران کنیم.»
ونس افزود دولت آمریکا میخواهد از قدرت نظامی بهعنوان یکی از چندین ابزار خود برای حل بحران استفاده کند، نه اینکه بدون تعیین هدف نهایی، عملیات بمباران را برای مدتی نامحدود ادامه دهد.
نه به هر گونه دخالت نظامی با هدف سرنگونی جمهوری اسلامی
او در بخشی از این گفتوگو با این مجری محافظهکار آمریکایی، هرگونه اعزام گسترده نیروهای زمینی آمریکا برای سرنگونی جمهوری اسلامی مخالفت کرد و گفت تغییر حکومت ایران باید به دست مردم این کشور انجام شود.
ونس گفت: «اگر مردم ایران بخواهند قیام کنند و حکومتشان را تغییر دهند، تصمیم با خودشان است؛ اما ما ۱۵۰ هزار نیروی زمینی نمیفرستیم تا تغییر یک حکومت را رقم بزنیم.»
او تاکید کرد آمریکا در هر صورت نیروی زمینی به ایران اعزام نخواهد کرد و افزود پیشنهاد چنین اقدامی عملا به این معناست که ارتش آمریکا وظیفه مردم ایران برای تغییر حکومتشان را بر عهده بگیرد: «ما دیگر در این کار نیستیم.»
اهداف کوتاهمدت و بلندمدت آمریکا
ونس هدف اصلی واشینگتن را جلوگیری از دستیابی جمهوری اسلامی به سلاح هستهای دانست و گفت سیاست آمریکا در این زمینه دارای ابعاد کوتاهمدت و بلندمدت است.
به گفته او بُعد کوتاهمدت این سیاست، نابودی سایتهای هستهای جمهوری اسلامی و توانایی تهران برای بازسازی آن است که تاکنون، به باور او، بهخوبی اجرا شده است.
معاون رییسجمهوری آمریکا افزود اکنون بخش عمده بحثها بر یافتن راهحلی بلندمدت متمرکز شده است که مانع بازسازی ظرفیت هستهای جمهوری اسلامی شود.
او با تایید اینکه ساخت دوباره یک برنامه هستهای دشوار و پرهزینه است، تاکید کرد سختی کار و هزینههای آن چنان نیست که ناممکن باشداما ناممکن نیست و به همین دلیل واشینگتن میکوشد به توافقی دست یابد که بر اساس آن جمهوری اسلامی نهتنها در شرایط کنونی سلاح هستهای نداشته باشد، بلکه در بلندمدت نیز برای بازسازی چنین ظرفیتی تلاش نکند.
انتقاد از منتقدان
بخش قابل توجهی از این گفتوگوی طولانی به انتقاد ونس از کسانی اختصاص داشت که با مذاکره با جمهوری اسلامی مخالفاند و یادداشت تفاهم امضا شده را به ضرر ایالات متحده میدانند. او دستیابی به تعهدی بلندمدت با تهران را اقدامی «خوب و ارزشمند» خواند.
در جایی از این گفتوگو، روگن از ونس پرسید آیا در صورت برخورداری از اختیار تصمیمگیری، همین سیاست را در قبال ایران اجرا میکرد؛ بهویژه با توجه به اینکه ترامپ پیشتر گفته بود معاونش اشتیاق کمتری به برخی اقدامات داشته است.
ونس پاسخ داد وظیفه او بهعنوان معاون رییسجمهوری این است که بهترین مشورت ممکن را به ترامپ ارائه دهد، اما پس از تصمیمگیری رییسجمهوری، تا زمانی که آن تصمیم را از نظر قانونی و اخلاقی درست بداند، برای موفقیت آن تلاش میکند.
او افزود به همین دلیل با تمام توان در مذاکرات مرتبط با ایران مشارکت کرده است تا هدف جلوگیری از دستیابی جمهوری اسلامی به سلاح هستهای به سیاستی پایدار و بلندمدت تبدیل شود.
او گفت مخالفان مذاکره با جمهوری اسلامی راهحلی عملی برای جلوگیری از حملات به کشتیها در تنگه هرمز ارائه نمیکنند و پیشنهاد آنها در عمل به «بمباران، بمباران و باز هم بمباران» محدود میشود.
ونس افزود حتی حملات گسترده هوایی نیز لزوما مشکل را حل نمیکند، زیرا افراد میتوانند با هزینهای نسبتا اندک، پهپادهایی ارزانقیمت بخرند و از جزایر داخل یا اطراف تنگه هرمز به سوی کشتیها پرتاب کنند و تا وقتی افرادی در ساختار جمهوری اسلامی باشند که چنین کاری کنند، برخی ناخداها و شرکتهای کشتیرانی حاضر نخواهند بود خطر عبور از تنگه هرمز را بپذیرند.
معاون رییسجمهوری آمریکا تاکید کرد واشینگتن باید از همه ابزارهای موجود، از جمله قدرت نظامی و دیپلماسی، استفاده کند و مخالفت مطلق با مذاکره را رویکردی غیرواقعبینانه خواند.
ونس گفت آمریکا میتواند رادارها، پهپادها، موشکها و مراکز شلیک جمهوری اسلامی را بمباران کند، اما از آنجا که حمله به کشتیها در یک آبراه باریک با امکانات محدود نیز امکانپذیر است، در نهایت باید برای حل بحران وارد گفتوگو شود.
او افزود منتقدان مذاکرات در واقع خواهان ادامه نامحدود عملیات نظامیاند، بیآنکه بتوانند هدف نهایی این کارزار را مشخص کنند.
مذاکرات در چه وضعی است؟ با چه کسانی ادامه دارد؟
ونس در توضیح وضعیت مذاکرات گفت با اندکی سادهسازی میتوان دو جریان را در ساختار جمهوری اسلامی تشخیص داد: نیروهایی که آنها را «تندرو» خواند و گروهی که به گفته او، عملگراترند. او افزود برخلاف ادعای برخی جنگطلبان آمریکایی که همه مقامهای جمهوری اسلامی را افرادی غیرمنطقی و در پی وقوع آخرالزمان معرفی میکنند، در ساختار قدرت در ایران هم نیروهای افراطی و هم افراد عملگرا حضور دارند.
ونس گفت بر اساس یادداشت تفاهم امضاشده میان دو طرف، ایران باید تنگه هرمز را باز کند، خشونت متوقف شود و پس از آن مذاکرات برای دستیابی به توافقی گستردهتر درباره آینده برنامه هستهای آغاز شود. به گفته او، در مقابل، جمهوری اسلامی خواهان رفع بلندمدت تحریمها و محدودیتهای اقتصادی است.
معاون رییسجمهوری آمریکا گفت در نخستین هفته پس از امضای یادداشت تفاهم، روزانه حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت از تنگه هرمز عبور کرد و حجم انتقال نفت به سطح پیش از آغاز جنگ بازگشت؛ تحولی که به گفته او، باعث کاهش شدید قیمت نفت شد.
به گفته ونس این وضعیت خشم نیروهای تندرو در ساختار جمهوری اسلامی را برانگیخت، زیرا آنان بازگشایی تنگه هرمز را از دست دادن مهمترین اهرم فشار تهران تلقی کردند. پس از آن، نیروهای جمهوری اسلامی به چند کشتی شلیک کردند و آمریکا نیز در پاسخ، عوامل این حملات و تاسیسات مورد استفاده برای شلیک به کشتیها را هدف قرار داد.
ونس افزود نیروهای تندرو جمهوری اسلامی در حال حاضر میکوشند با محدود کردن عبور نفت از تنگه هرمز، اهرم فشار خود را حفظ کنند، در حالی که نیروهای عملگرا خواهان ادامه گفتوگوها هستند.
او گفت با وجود حملات اخیر به شماری از کشتیها، برنامه هستهای جمهوری اسلامی نابود شده و هرچند رفتوآمد در تنگه هرمز هنوز بهطور کامل به سطح پیش از جنگ بازنگشته، حجم کافی نفت و گاز از این آبراه عبور میکند تا از وقوع بحران جهانی انرژی جلوگیری شود.
هشدار درباره تکرار تجربه لیبی در لبنان
از بحثهای قابل توجه این گفتوگو شرح دیدگاه نزدیک به انزواطلبان آمریکایی در قبال ایران بود. او برای روشن کردن این دیدگاه از مثال لیبی استفاده کرد و تصمیم دولت باراک اوباما درباره تحولات پس از کشته شدن معمر قذافی را «بسیار احمقانه» خواند. به باور او لیبی پس از آن در عمل به کشوری شکستخورده تبدیل شد و فروپاشی حکومت لیبی به بحران پناهجویان، گسترش خشونت و تروریسم و حرکت گسترده لیبیاییها به سوی اروپا، آسیا و دیگر مناطق آفریقا انجامید؛ مسیری که به گفته او جنگ تمامعیار با جمهوری اسلامی و براندازی حکومت ایران بهدست آمریکا نیز به همان منجر خواهد شد.
او افزود برخی افراد خواهان رقم خوردن نتیجهای مشابه در ایراناند، اما چنین تحولی هیچ سودی برای ایالات متحده نخواهد داشت.
ونس گفت: «هر بار که آمریکا چنین تصمیمی را پیاده کرده، بحران پناهجویان به راه افتاده، تروریسم افزایش یافته و از نظر اخلاقی نیز، به مرگ شمار زیادی غیرنظامی بیگناه انجامیده است.»
سرمایهگذاری کشورهای عربی در ایران
یکی از پرسشهای روگن به بندی از یادداشت تفاهم درباره صندوق ۳۰۰ میلیاردی توسعه و بازسازی ایران اختصاص داشت. ونس توضیح داد شماری از این کشورها که متحدان مهم آمریکا محسوب میشوند، به واشینگتن اعلام کردهاند در صورتی که جمهوری اسلامی رفتار خود را بهطور واقعی تغییر دهد، آمادهاند برای بازسازی ایران سرمایهگذاری کنند.
او دوباره تاکید کرد هیچیک از این منابع مالی از سوی آمریکا تامین نخواهد شد و جمهوری اسلامی برای برخورداری از این سرمایهگذاریها باید تعهدات خود را اجرا و تامین مالی سازمانهای تروریستی را متوقف کند.
او گفت اگر بزرگترین دشمنان منطقهای ایران به این نتیجه برسند که رفتار تهران بهاندازهای تغییر کرده است که میتوانند در اقتصاد این کشور سرمایهگذاری کنند، چنین نتیجهای برای همه طرفها «بُرد ـ بُرد» خواهد بود.
به گفته ونس، یادداشت تفاهم صرفا تصریح میکند که در صورت اجرای همه تعهدات از سوی ایران، کشورهای دیگر اجازه خواهند داشت در این کشور سرمایهگذاری کنند.
تلاش عدهای برای شکست مذاکرات
ونس در بخش دیگری از مصاحبه مدعی شد همزمان با مذاکرات، کارزاری با منابع مالی گسترده برای شکست گفتوگوها و تغییر افکار عمومی آمریکا به راه افتاده است.
در پاسخ به پرسش روگن درباره نقش احتمالی پیمانکاران صنایع دفاعی، ونس گفت احتمالا برخی افراد تحت تاثیر این شرکتها قرار دارند، اما انگیزه مخالفان توافق یکسان نیست و عوامل گوناگونی، از منافع مالی گرفته تا اختلافهای ایدئولوژیک در سیاست خارجی، در این زمینه نقش دارند.
او همچنین گفت برخی افراد در دولت اسرائیل بهشدت با توافق مخالفاند و واشینگتن شواهد مشخصی در این زمینه دارد، اما در این مصاحبه جزئیاتی درباره این شواهد ارائه نکرد.
ونس در پایان تاکید کرد به باور او، یک کارزار سازمانیافته با منابع مالی «فوقالعاده زیاد» در جریان است که میکوشد مذاکرات با جمهوری اسلامی را از مسیر خارج کند و مانع دستیابی به توافق شود.
برخی میگویند نمیتوان بمب و موشک را «پرتابه» نامید و رنج جنوب را با موسیقی، لهجه و تصاویر نخل خلاصه کرد؛ منطقهای که آثار جنگ هشتساله و بازسازی ناتمام هنوز در آن باقی است.
حملات اخیر به شهرها و تاسیسات جنوب ایران، علاوه بر ایجاد نگرانی درباره امنیت غیرنظامیان، بحث گستردهای را درباره نحوه روایت جنگ در رسانهها و شبکههای اجتماعی به راه انداخت؛ بحثی که خیلی زود از حملات جاری فراتر رفت و به حافظه جنگ ایران و عراق، شکاف میان مرکز و مناطق مرزی و سالها دیده نشدن مطالبات مردم جنوب رسید.
یکی از نخستین محورهای این بحث، استفاده برخی رسانههای حکومتی از واژه «پرتابه» برای توصیف آنچه به مناطق جنوبی اصابت کرده، بود؛ واژهای فنی و خنثی که منتقدان آن را نوعی فاصلهگذاری زبانی با واقعیت جنگ دانستند.
در شبکههای اجتماعی، کاربران نوشتند برای کسی که صدای انفجار را شنیده، خانهاش آسیب دیده یا جان نزدیکانش در خطر قرار گرفته، تفاوتی ندارد که رسانه آنچه را فرود آمده «پرتابه»، «بمب» یا «موشک» بنامد.
به باور آنان، تغییر واژه نمیتواند خشونت جنگ را کاهش دهد، اما ممکن است آن را در زبان رسمی کوچکتر، کنترلشدهتر و دورتر از تجربه واقعی مردم نشان دهد.
برخی نیز تاکید کردند واژه «پرتابه» به خودی خود نادرست نیست، اما در شرایطی که نوع سلاح و پیامد حمله روشن است، استفاده مکرر از آن میتواند به مبهم کردن واقعیت کمک کند؛ واقعیتی که برای ساکنان مناطق هدف، نه یک اصطلاح نظامی، بلکه صدای انفجار، اضطراب، ترک خانه و نگرانی برای جان اعضای خانواده است.
حافظهای که با صدای انفجار بازگشت
حملات تازه برای بسیاری از ساکنان جنوب، تنها یک رویداد نظامی جدید نیست. خوزستان و بخشهایی از مناطق جنوبی و غربی ایران هنوز حافظه زنده جنگ هشتساله را با خود حمل میکنند؛ حافظه بمباران، آوارگی، محاصره، مین، از دست رفتن خانهها و شهری که پیش چشم ساکنانش ویران شد.
در همین فضا، جملهای که سالهاست به تجربه جنگ ایران و عراق نسبت داده میشود، بار دیگر در شبکههای اجتماعی دستبهدست شد: «تا جنگ به تهران نرسد، کسی نگران نمیشود.»
منشاء دقیق این جمله روشن نیست، اما بازنشر گسترده آن، احساس تاریخی بخشی از مردم مناطق مرزی را بازتاب میدهد؛ اینکه رنج شهرهای جنوبی و غربی زمانی به مسالهای ملی تبدیل میشود که دامنه جنگ به پایتخت و مناطق مرکزی نزدیک شود.
در سالهای نخست جنگ ایران و عراق، آبادان در محاصره قرار گرفت، خرمشهر اشغال و بخش بزرگی از آن ویران شد و شهرهای متعددی در خوزستان و مناطق مرزی زیر حملات مداوم قرار گرفتند. صدها هزار نفر خانههای خود را ترک کردند و بسیاری، حتی پس از پایان جنگ، هرگز به محل زندگی پیشین بازنگشتند.
آبادان و خرمشهر از سالها قبل از مهمترین مراکز اقتصادی، صنعتی و فرهنگی جنوب ایران بودند. آبادان با پالایشگاه، بندر، سینماها، باشگاهها و جمعیتی متنوع، یکی از شهرهای مدرن ایران به شمار میرفت. خرمشهر نیز با بندر پررونق و نقش خود در تجارت، جایگاهی مهم در اقتصاد منطقه داشت.
جنگ بخش بزرگی از این زیرساختها و نظم اجتماعی را از میان برد و این شهرها هیچگاه به رونق، جمعیت، فرصتهای اقتصادی و جایگاه پیش از جنگ بازنگشتند.
مهاجرت گسترده، کاهش سرمایهگذاری، فرسودگی زیرساختها، بیکاری و ضعف خدمات عمومی، آثار جنگ را برای دههها در منطقه حفظ کرد. برای نسلی از مردم جنوب، جنگ نه یک فصل بستهشده در کتاب تاریخ، بلکه نقطه آغاز دورهای طولانی از عقبماندگی و بازسازی ناتمام است.
به همین دلیل، شماری از کاربران در واکنش به حملات اخیر نوشتند جنوب تنها امروز هدف قرار نگرفته است؛ این منطقه هنوز هزینه جنگی را میدهد که بیش از سه دهه از پایان آن گذشته است.
«جنوب را لوث نکنید»
در کنار بحث درباره زبان جنگ، موجی از پیامهای حمایتی نیز در فضای مجازی منتشر شد. بسیاری با انتشار تصاویر نخل و دریا، موسیقیهای محلی، جملههایی با لهجه جنوبی و پیامهایی درباره همبستگی ملی، نگرانی خود را برای مردم مناطق هدف بیان کردند.
این واکنشها از سوی گروهی نشانه همدلی و توجه عمومی تلقی شد. با این حال، بخشی از شهروندان و فعالان جنوبی به شکل این حمایتها اعتراض کردند و خواستند جنوب به مجموعهای از نمادهای احساسی و فرهنگی تقلیل داده نشود.
منتقدان نوشتند نمیتوان با تقلید لهجه، پخش یک قطعه موسیقی بندری یا انتشار تصویر نخل، ادعا کرد صدای مردم جنوب شنیده شده است.
از نگاه آنان، چنین واکنشهایی ممکن است با نیت همدلی منتشر شوند، اما در مواردی رنج واقعی مردم را به محتوایی سانتیمانتال و زودگذر تبدیل میکنند.
آنها تاکید کردند موسیقی، گویش، نخل، دریا و مهماننوازی بخشی از هویت فرهنگی جنوب است، اما تمام واقعیت آن نیست. وقتی این عناصر جای فقر، آلودگی، بیکاری، تبعیض، بحران آب و مطالبات انباشته شهروندان را بگیرند، تصویری تزئینی و بیخطر از منطقه ساخته میشود.
این انتقاد الزاما رد همدلی نیست. پرسش اصلی منتقدان این است که آیا توجه به جنوب پس از پایان موج خبری نیز ادامه پیدا خواهد کرد یا مانند بحرانهای پیشین، با خاموش شدن صدای انفجار، این منطقه دوباره از دستور کار افکار عمومی کنار خواهد رفت.
ثروتی که به توسعه نرسید
جنوب ایران بخش بزرگی از منابع نفت و گاز، صنایع پتروشیمی، بنادر و مسیرهای اصلی تجارت دریایی کشور را در خود جای داده است. با این حال، نزدیکی به این منابع عظیم اقتصادی، همواره به بهبود کیفیت زندگی ساکنان منطقه منجر نشده است.
خوزستان، با وجود نقشی تعیینکننده در تولید نفت و انرژی، سالهاست با بحران آب، گردوغبار، آلودگی صنایع، بیکاری، حاشیهنشینی و فرسودگی زیرساختها روبهرو است. اعتراضهای مربوط به آب، معیشت و وضعیت محیط زیست نیز بارها با برخوردهای امنیتی مواجه شدهاند.
در بوشهر و عسلویه، صنایع عظیم نفت و گاز در کنار شهرها و روستاهایی قرار گرفتهاند که ساکنانشان از آلودگی هوا، کمبود امکانات درمانی و سهم محدود نیروهای بومی از فرصتهای شغلی سخن میگویند.
هرمزگان نیز با وجود بنادر مهم، پالایشگاهها، جزایر راهبردی و جایگاه تعیینکننده در تجارت، با شکاف اقتصادی، کمبود زیرساختهای درمانی و آموزشی و محرومیت در برخی مناطق روستایی مواجه است.
در جنوبشرق ایران نیز مشکلاتی مانند فقر، کمبود آب، ضعف راهها و خدمات عمومی، بازماندن کودکان از تحصیل و ناامنی اقتصادی، سالهاست بخشی از زندگی روزمره شهروندان است.
به همین دلیل، برای بسیاری، حملات اخیر تنها یک بحران نظامی نیست. این حملات بر منطقهای رخ داده است که پیشتر نیز هزینه جنگ، استخراج منابع، توسعه نامتوازن و بیتوجهی سیاسی را پرداخته است.
جنوب فقط هنگام بحران دیده میشود؟
یکی از مهمترین پرسشهای مطرحشده در شبکههای اجتماعی این بود که چرا جنوب ایران اغلب در زمان جنگ، سیل، اعتراض، آلودگی یا حادثه به مرکز توجه میرسد و پس از فروکش کردن بحران دوباره به حاشیه بازمیگردد.
منتقدان میپرسند کسانی که امروز از مردم جنوب حمایت میکنند، آیا فردا نیز درباره آب سالم در خوزستان، اشتغال نیروهای بومی در بوشهر، آلودگی عسلویه، زیرساختهای درمانی هرمزگان و بازسازی ناتمام آبادان و خرمشهر سخن خواهند گفت؟
آیا رسانهها پس از پایان حملات نیز زندگی روزمره مردم، مشکلات شهری، مهاجرت، فرسودگی و مطالبات اقتصادی و اجتماعی این مناطق را دنبال خواهند کرد؟
موج پیامهای حمایتی در روزهای اخیر نشان داد حمله به جنوب میتواند احساس همبستگی ایجاد کند. اما واکنشهای انتقادی نیز یادآور شد همبستگی زمانی معنا پیدا میکند که فقط به لحظه بحران محدود نماند.
جنوب ایران نه پسزمینه یک موسیقی غمگین است، نه لهجهای برای چند جمله احساسی و نه تصویری از نخلهایی که تنها هنگام جنگ دیده میشوند.
این منطقه جامعهای متکثر با تاریخ، فرهنگ، منابع عظیم و مطالباتی انباشته است؛ منطقهای که شهرهایش در جنگ ویران شدند، بخشی از جمعیتش آواره شد و برخی از مهمترین مراکز شهری آن، با وجود گذشت دههها، هنوز به جایگاه پیشین خود بازنگشتهاند.
حملات اخیر شاید بار دیگر نگاهها را به جنوب برگردانده باشد، اما پرسش اصلی پس از پایان بحران باقی خواهد ماند: آیا این بار، جنوب و توجه به جنوب از صدای انفجارها بیشتر دوام خواهد آورد؟
این گزاره در نگاه اول عجیب به نظر میرسد. بسیاری از منتقدان جمهوری اسلامی سالهاست میگویند خامنهای وجود فساد را انکار میکرد. اما بررسی سخنان او در بیش از سه دهه، پیکرهای از ۱۳۷ سخنرانی و بیانیه منتشرشده در پایگاه رسمی او، نشان میدهد ماجرا پیچیدهتر است. خامنهای نهتنها فساد را انکار نمیکرد، بلکه شاید کمتر مقام سیاسی در جمهوری اسلامی به اندازه او درباره فساد سخن گفته باشد.
او بارها از موریانهای حرف زد که پایههای نظام را میخورد. از سرطانی گفت که اگر درمان نشود بدن را از پا درمیآورد. از اژدهای هفتسری نام برد که با قطع یک سر، چند سر دیگر رشد میکنند. از گلوگاههای فساد، مجاری فساد و بسترهای فساد صحبت کرد.
همه این تعابیر یک ویژگی مشترک دارند: هیچکدام به چند دزد یا چند مدیر متخلف اشاره نمیکنند. همه از پدیدهای سخن میگویند که در ساختارها، فرایندها و نهادها ریشه دوانده است. «گلوگاه» یعنی یک مسیر تکرارشونده، نه یک فرد. «بستر فساد» یعنی شرایطی که اختلاس را ممکن میکند، نه یک اختلاس خاص. «موریانه» و «سرطان» یعنی پدیدهای که از درون رشد میکند و خود را بازتولید میکند. به عبارت دیگر، در زبان خامنهای ردپای روشنی از فهم ساختاری فساد دیده میشود.
اما درست در همین نقطه، تناقض اصلی آغاز میشود.
خامنهای در حالی که فساد را با زبان ساختاری توصیف میکرد، حاضر نبود نتیجه منطقی همین توصیف را بپذیرد. او در سال ۱۳۹۷ صریحا با تعبیر «فساد سیستمی» مخالفت کرد و گفت برخی افراد از اصطلاحات فرنگی مانند فساد سیستمی استفاده میکنند، در حالی که واقعیت این نیست. در همان سخنرانی جملهای گفت که شاید فشردهترین بیان دیدگاه او باشد: «ده فاسد است، نه ده هزار فاسد.»
در واقع او میان دو سطح تمایز قائل میشد. میپذیرفت که فساد در بانکها هست، در نظام ارزی هست، در گمرک، در قوه قضائیه، در واگذاریها و در دستگاههای اجرایی هست. اما نمیپذیرفت که از مجموع این موارد بتوان نتیجه گرفت خود نظام سیاسی تولیدکننده فساد است. به زبان ساده، با فساد گلوگاهی موافق بود، با فساد سیستمی مخالف.
این تمایز شاید مهمترین کلید فهم گفتمان ضدفساد جمهوری اسلامی در دوران خامنهای باشد. در این نگاه، فساد همیشه وجود دارد، اما همیشه جایی خارج از مرکز است: گاهی در مدیران ضعیف، گاهی در شبکههای رانتخوار، گاهی در مجریان قانون. اما هرگز به خود معماری قدرت نمیرسد.
چرا مبارزه، اما فقط تا یک مرز؟
اینجا پرسش مهمی مطرح میشود: اگر فساد در بانک، ارز، گمرک، واگذاریها، دستگاه اجرایی، دستگاه قضایی و شبکههای اقتصادی وجود دارد، چرا نباید آن را مسالهای ساختاری دانست؟
پاسخ را باید در مساله مشروعیت جستوجو کرد و این پرمخاطرهترین بخش ماجرا برای گفتمان رسمی است.
در سخنان خامنهای، فساد صرفا یک تخلف مالی نیست؛ تهدیدی علیه اعتماد عمومی و مشروعیت سیاسی است.
او بارها گفته بود مشروعیت مسئولان به مبارزه با فساد گره خورده است، و در بیانیه «گام دوم انقلاب» (بهمن ۱۳۹۷) تصریح کرد فساد میتواند مشروعیت نظامها را از بین ببرد. اما همین پیوند میان فساد و مشروعیت، یک تیغ دولبه است. اگر فساد کوچک و فردی باشد، مبارزه با آن مشروعیتآفرین است: نظام سالمی که با چند مفسد برخورد میکند. اما اگر فساد سیستمی باشد، خودِ نظام متهم ردیف اول میشود.
از اینجا منطق درونی گفتمان روشن میشود: فساد باید آنقدر بزرگ تصویر شود که مبارزه با آن ضروری و حماسی به نظر برسد، اما نه آنقدر بزرگ که موجودیت کل نظام را زیر سوال ببرد.
به همین دلیل فساد «دشمن» معرفی میشود، مفسد اقتصادی «دشمن» معرفی میشود، قوه قضائیه مامور برخورد میشود و دولت موظف به بستن گلوگاهها. اما همه این تلاشها باید در چارچوبی بماند که اصل نظام سیاسی را از دایره اتهام بیرون نگه دارد. مبارزه با فساد، در این معماری گفتمانی، نه راهحل فساد بلکه ابزار مدیریت بحران مشروعیت است.
آنچه گفته نشد
از این منظر، شاید مهمترین نکته درباره گفتمان خامنهای نه آن چیزی باشد که درباره فساد گفته شده، بلکه آن چیزی باشد که گفته نشده است.
در سطح نظری بارها اعلام میشود که «هیچ فرد و نهادی مستثنا نیست». اما در سطح مصداق، تصویر دیگری دیده میشود: در پیکره مورد بررسی، بانکها، گمرک، نظام ارزی و دستگاههای اجرایی بارها بهعنوان مصداق فساد نام برده میشوند، در حالی که نهادهای اقتصادی زیر نظر مستقیم رهبری — بنیادها، ستادها و مجموعههای نظامی-اقتصادی — تقریبا هیچگاه در فهرست مصادیق نمیآیند.
این یک اتهام نیست؛ یک سکوت آماری است. و همین فاصله میان قاعده («هیچکس مستثنا نیست») و مصداق (برخی همیشه غایباند) یکی از مهمترین ویژگیهای گفتمان رسمی ضدفساد است.
پس مساله اصلی در این گفتمان انکار فساد نبود. فساد دیده میشد، دربارهاش هشدار داده میشد و با شدیدترین استعارهها توصیف میشد. مساله این بود که این فساد تا کجا اجازه داشت پیش برود. مرز نهایی همان جایی بود که فساد میتوانست از یک مشکل اجرایی به یک مساله ساختاری تبدیل شود؛ در آن نقطه، گفتمان رسمی متوقف میشد و از تعمیم نتیجه خودداری میکرد.
او ترکهای استخر را میدید، یکییکی نشانشان میداد و دستور تعمیرشان را صادر میکرد؛ اما هرگز حاضر نشد درباره معماری استخر پرسش کند. بیماری دیده میشد؛ اما بدن سیاسی، هرگز.
جزییات جدید از پرونده یکی از مقامهای پیشین تهران در حالی فاش شده است که جامعه ایرانیان کانادا بارها به حضور چهرههای وابسته به جمهوری اسلامی در این کشور اعتراض کرده است.
دادخواست معاون سابق وزیر کشور در تورنتو؛ ادعای «نقض حقوق بشر» در صورت اخراج
سید سلمان سامانی، ۴۵ ساله، که تا پیش از سفر به کانادا بهعنوان سخنگو و معاون وزارت کشور فعالیت میکرد، در دادخواستی که به تازگی در دادگاه فدرال در تورنتو ثبت کرده، تصمیم اداره مهاجرت کانادا مبنی بر رد تعویق اخراجش را «غیرقانونی» و «کاملا غیرمنطقی» خوانده است.
حکم دیپورت سامانی بیش از دو سال پیش، در سال ۱۴۰۳، صادر شد. اکنون او ادعا کرده است که بازگرداندن او به ایران حقوقش را نقض میکند و ممکن است با «انتقامجویی مقامات تهران» مواجه شود.
تقاضای کدگذاری نام در پرونده؛ تلاشی دیگر برای فرار از افکار عمومی
معاون پیشین وزارت کشور علاوه بر تلاش برای توقف اخراج، درخواست رسمی برای «حفظ ناشناسی» به دادگاه ارائه کرده است.
او از قاضی فدرال خواسته تا بهدلیل «حساسیت بالای پرونده و توجه گسترده رسانهها»، نام او را از تمام پروندههای عمومی حذف و هویتش را با حروف اختصاری تصادفی مانند «الف.ب» یا «ایکس.وای» جایگزین کنند.
سامانی پیش از این در سال ۱۴۰۳ نیز تلاش کرده بود حضور رسانهها را در جلسات اخراج خود ممنوع کند که با شکایت رسانههای کانادایی و مخالفت دادگاه روبهرو شد.
گزارش مرزبانی کانادا؛ مهره وفادار به نظام و توجیهگر سرکوبها
برخلاف تلاش سامانی برای ناچیز جلوه دادن نقش خود در ساختار قدرت، آژانس خدمات مرزی کانادا (CBSA) در گزارش رسمی خود او را یک «سیاستمدار حرفهای» معرفی کرده که وفاداری خود به نظام را در مناصب مختلف ثابت کرده است.
در سند مرزبانی کانادا تاکید شده که او بهعنوان سخنگوی وزارت کشور، نقش مستقیمی در توجیه تبلیغات حکومتی، مشروعیتبخشی به سرکوب اعتراضات مردمی و نقض گسترده حق آزادی بیان و تجمعات در ایران داشته و موقعیت شغلی او تنها دو رتبه با رییسجمهوری فاصله داشته است.
بنبست اخراج؛ وقتی از میان ۳۴ پرونده تنها یک نفر دیپورت میشود
دولت کانادا در سال ۱۴۰۱ ورود تمامی مقامهای ارشد جمهوری اسلامی را به این کشور ممنوع کرد، اما روند اخراج کسانی که از قبل در این کشور مستقر شدهاند با کندی شدیدی پیش میرود.
طبق آخرین آمارهای رسمی، از میان ۳۴ چهره مشکوک و وابسته به حکومت ایران که از سوی آژانس مرزی کانادا برای اخراج احتمالی شناسایی شدهاند، تا کنون تنها یک نفر بهطور واقعی به ایران بازگردانده شده است؛ موضوعی که موجی از انتقاد و نگرانی را در میان فعالان حقوق بشر و جامعه ایرانی-کانادایی برانگیخته است.
این سند که با عنوان «ایران چه میخواهد» تهیه شده و ایرانوایر به آن دست یافته، از سوی علی ربیعی، مشاور اجتماعی مسعود پزشکیان، رییس دولت در جمهوری اسلامی، تدوین شده است.
ربیعی که سابقه فعالیت در وزارت اطلاعات و سخنگویی دولت را نیز دارد، گزارش خود را بر پایه نتایج نظرسنجی انجامشده در اردیبهشت ۱۴۰۵ از سوی مرکز پژوهشی «آرا» تنظیم کرده و این سند در خرداد در اختیار مقامهای ارشد جمهوری اسلامی قرار گرفته است.
نظرسنجی پس از اعتراضات خونین و در بحبوحه جنگ
زمان انجام این نظرسنجی از اهمیت ویژهای برخوردار است. این بررسی پس از اعتراضات سراسری دی ماه انجام شد؛ اعتراضاتی که بنا بر گزارش، نیروهای امنیتی ظرف چند روز دهها هزار معترض را کشتند. همچنین این نظرسنجی همزمان با جنگ جمهوری اسلامی و آمریکا صورت گرفته؛ جنگی که به کشته شدن علی خامنهای، دیکتاتور پیشین جمهوری اسلامی، انجامیده است.
در حالی که رسانههای رسمی ایران هر شب تصاویر میدانهای مملو از جمعیت و شعارهای انتقامجویانه را پخش میکنند، این گزارش تصویری کاملا متفاوت از جامعه ارائه میدهد.
بر اساس نتایج این نظرسنجی، تنها ۹ درصد از پاسخدهندگان خواهان ادامه وضعیت موجود بودهاند و ۹۱ درصد دیگر از اصلاحات، اصلاحات عمیق یا تغییر کامل نظام سیاسی حمایت کردهاند.
این گزارش هیچ توضیحی درباره روششناسی نظرسنجی ارائه نمیکند و از آنجا که پاسخدهندگان در ایران ممکن است از بیان آزادانه نظرات خود در برابر نهادهای حکومتی هراس داشته باشند، نتایج آن با احتیاط تفسیر شده است.
سعید پیوندی، جامعهشناس، که متن کامل گزارش را برای ایرانوایر بررسی کرده، با وجود این محدودیتها، یافتههای آن را در مجموع معتبر دانسته و تاکید کرده است که ارقام منتشرشده احتمالا حداقل میزان واقعی نارضایتی را نشان میدهند، نه حداکثر آن را.
ایران خشمگینترین کشور ثبتشده جهان
مهمترین یافته گزارش، ثبت نرخ ۶۳.۶ درصدی خشم عمومی در ایران است؛ رقمی که بهگفته گزارش، در هیچ کشور دیگری تاکنون ثبت نشده است.
شاخص جهانی احساسات موسسه گالوپ تاکنون هیچ کشوری را با نرخ خشم بالاتر از ۴۷ درصد ثبت نکرده بود؛ رکوردی که پیشتر متعلق به کشور چاد بود. اما بر اساس این گزارش، میزان خشم در ایران از آذر ماه ۱۴۰۴ تاکنون ۱۲ واحد درصد افزایش یافته است.
در خود گزارش نیز تصریح شده که ایران اکنون از نظر میزان خشم و اندوه در صدر تمام کشورهایی قرار گرفته که گالوپ تاکنون بررسی کرده است.
ایران پیشتر نیز در این رتبهبندیها در کنار کشورهایی مانند عراق و افغانستان قرار داشت، اما اکنون از آنها نیز پیشی گرفته است.
نه جنگ، نه تسلیم
در موضوع رویارویی با آمریکا، نتایج نظرسنجی با هیچیک از دو روایت رایج همخوانی ندارد؛ نه روایت رسانههای رسمی که از آمادگی مردم برای جنگ سخن میگویند و نه روایت برخی محافل آمریکایی که انتظار تسلیم جمهوری اسلامی را دارند.
علی ربیعی در این گزارش و جمعبندی خود از نظر مردم ایران درباره جنگ جمهوری اسلامی با آمریکا و اسرائیل توضیحی نمیدهد و تصویری که از افکار عمومی ارایه میکند با اظهارنظر شهروندان و شادمانی آنها پس از کشته شدن رهبران جمهوری اسلامی تفاوتی چشمگیر دارد.
در این گزارش آمده است که ۴۴.۳ درصد پاسخدهندگان گفتهاند بهترین راه، حفظ آتشبس و ادامه مذاکرات است؛ رقمی که تقریباا دو برابر کسانی است که خواهان پایان مذاکرات و آماده شدن برای جنگ هستند.
در مقابل، تنها حدود یک نفر از هر ده نفر گفته حاضر است همه شروط آمریکا را بپذیرد و حدود دو سوم نیز با توقف کامل غنیسازی اورانیوم مخالفت کردهاند.
با این حال، این موضع به معنای اعتماد به مذاکرهکنندگان نیست. کمتر از یکسوم شرکتکنندگان اعتماد بالایی به تیم جدید مذاکرهکننده جمهوری اسلامی ابراز کردهاند و نزدیک به نیمی از جامعه از آغاز دوباره جنگ بهشدت نگران هستند.
در مجموع، گزارش تصویری از جامعهای ارائه میدهد که هم جنگ را رد میکند و هم تسلیم را، اما در عین حال نه به دیپلماتها اعتماد دارد و نه به فرماندهان نظامی.
جامعهای در آستانه فروپاشی روانی
آمارهای احساسی این گزارش، تصویری بسیار نگرانکننده ترسیم میکند.
نیمی از مردم ایران احساس ناامیدی دارند؛ رقمی که نسبت به آذر ماه سال گذشته هشت واحد درصد افزایش یافته است.
حدود ۴۸ درصد از مردم از غم و افسردگی سخن گفتهاند و ۴۵ درصد نیز دچار ترس و اضطراب مزمن هستند.
بیشترین میزان ناامیدی در میان جوانان و افراد تحصیلکرده دیده میشود؛ همان گروهی که برای بازسازی آینده کشور بیشترین اهمیت را دارند.
ادعای همبستگی ملی زیر سؤال میرود
این گزارش، یکی از مهمترین ادعاهای حکومت در دوران جنگ را نیز زیر سوال میبرد.
بر اساس آمار رسمی خود دولت، ۴۷ درصد مردم حتی در یکی از تجمعهای شبانه حمایت از حکومت شرکت نکردهاند. این رقم در تهران به ۶۱ درصد میرسد.
ربیعی همچنین اذعان کرده است که طرح ثبتنام داوطلبان برای دفاع ملی، برخلاف تبلیغات گسترده حکومت، با استقبال اندکی روبهرو شد و دلیل آن را نگرانی مردم از قضاوت دیگران عنوان کرده است.
گزارش نشان میدهد که ایرانیان میان دفاع از کشور و دفاع از جمهوری اسلامی تفاوت قائل هستند. اکثریت گفتهاند اگر کشور دوباره مورد حمله قرار گیرد از ایران دفاع خواهند کرد، اما این به معنای حمایت از نظام سیاسی نیست.
ایرانی، اما کمتر مذهبی
یکی از بخشهای قابل توجه گزارش به هویت مردم اختصاص دارد.
بیش از ۸۵ درصد پاسخدهندگان گفتهاند به ایرانی بودن خود افتخار میکنند و سهم کسانی که هویت نخست خود را «ایرانی» میدانند، نه «ایرانی مسلمان»، نسبت به گذشته افزایش یافته است؛ افزایشی که در میان جوانان چشمگیرتر است.
در مقابل، پایبندی مذهبی بهشدت کاهش یافته است.
چهار سال پیش از انقلاب ۱۳۵۷، ۷۹ درصد ایرانیان گفته بودند در ماه رمضان روزه میگیرند. این رقم در سال ۱۴۰۲ به ۴۲ درصد رسید و امسال به حدود ۳۰ درصد کاهش یافته است.
مردم به آینده ایران امید ندارند
با وجود افزایش حس ملیگرایی، تمایل به مهاجرت همچنان بسیار بالاست.
حدود یکسوم مردم گفتهاند اگر امکانش را داشته باشند از ایران مهاجرت خواهند کرد. این رقم در میان افراد زیر ۳۰ سال و تحصیلکردگان دانشگاهی به حدود ۵۰ درصد میرسد.
به تعبیر گزارش، مردم فقط در حال ترک ایران نیستند؛ بلکه آینده ایران را ترک میکنند.
توصیه حکومت: مدیریت نارضایتی، نه حل آن
آنچه این سند را بیش از همه قابل توجه میکند، نه دادههای آن، بلکه توصیههایی است که به مقامهای جمهوری اسلامی ارائه میدهد.
در این توصیهها هیچ سخنی از اصلاحات سیاسی دیده نمیشود.
به جای آن پیشنهاد شده است که مقامها مردم را قانع کنند که علت مشکلات اقتصادی، تحریمها است نه سوءمدیریت؛ صداوسیما چهرهای فراگیرتر از خود نشان دهد و توزیع کالاهای یارانهای ادامه یابد.
این در حالی است که طبق نتایج همین نظرسنجی، مردم ناکارآمدی مسئولان را، حتی بیش از تحریمها، عامل اصلی مشکلات کشور دانستهاند.
یکی از مهمترین توصیههای گزارش این است که نهادهای حکومتی از اجرای سیاستهایی که آنها را در تقابل مستقیم با جامعه قرار میدهد، پرهیز کنند.
به باور بسیاری از ایرانیان، کاهش سختگیریها در اجرای برخی مقررات اجتماعی نیز نه نشانه مدارا، بلکه تلاشی برای حفظ توان حکومت و جلوگیری از رویارویی گستردهتر با جامعه است.
در پایان، گزارش به مفهوم «اکنونزدگی» یا (Presentism) اشاره میکند؛ وضعیتی که جامعه نه گذشته خود را میخواهد و نه میتواند آیندهای برای خود تصور کند.
این اصطلاح نخستین بار در سال ۱۳۵۳ برای توصیف فضای ایران به کار رفت. چهار سال بعد، همان جامعه انقلاب کرد.
