مدرس روابط بینالملل در دانشگاه اکستر
سفر دونالد ترامپ به پکن ظاهراً دو نکته را درباره رویکرد چین به بحران ایران تایید کرده است: پکن مایل است به جلوگیری از تشدید بیشتر بحران کمک کند، اما نه به بهای تضعیف تهران.
گزارشهایی که در جریان و پس از نشست منتشر شد - از جمله اظهاراتی که فاکسنیوز بر آنها تاکید کرد - نشان میدهد چین آمادگی خود را برای ایفای نقشی فعالتر در تثبیت وضعیت پیرامون ایران و تنگه هرمز اعلام کرده است. اما هرگونه همکاری چین احتمالاً محدود، مبتنی بر معامله و وابسته به اولویتهای راهبردی گستردهتر پکن باقی خواهد ماند.
پیش از ترک واشینگتن توسط ترامپ، اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، چین را متهم کرده بود که «بزرگترین حامی دولتی تروریسم» را تامین مالی میکند. خود ترامپ نیز گفته بود قصد دارد «گفتوگویی طولانی» با شی جینپینگ داشته باشد. پیشتر نیز وزارت خزانهداری آمریکا پنج پالایشگاه موسوم به «تیپات» در چین را که نفت ایران را فرآوری میکنند، تحریم کرده بود.
این اقدامات غافلگیرکننده نبود. جنگ میان آمریکا، اسرائیل و ایران خاورمیانه را متزلزل کرده، جریان جهانی انرژی را تهدید کرده و در میان رایدهندگان و مصرفکنندگان آمریکایی بهطور فزایندهای نامحبوب شده است. مساله ایران اکنون به یکی از اولویتهای اصلی کاخ سفید تبدیل شده است.
چین دلایلی برای گوش دادن دارد. پکن پیشتر نیز نشانههایی از تمایل به مهار تهران نشان داده بود؛ از جمله تشویق [حکومت] ایران به حضور در مذاکرات اسلامآباد. چین نمیخواهد آتشبس شکننده کنونی فروبپاشد. همچنین خواهان بسته شدن تنگه هرمز یا رکود جهانیای که به صادرات چین آسیب بزند، نیست.
سرمایهگذاریهای چین در برقرسانی و انرژیهای تجدیدپذیر، تابآوری این کشور را افزایش داده، اما آن را در برابر شوک بزرگ در خاورمیانه مصون نکرده است. با این حال، اگر کمک شی جینپینگ ارائه شود، رایگان نخواهد بود.
وانگ یی، وزیر خارجه چین، در گفتوگوی اخیر خود با مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، بهصراحت اعلام کرد مساله تایوان همچنان محور اصلی نگرانیهای پکن و بزرگترین خطر در روابط آمریکا و چین است. روایت رسمی چین از دیدار ترامپ و شی نیز نشان میدهد تایوان در مرکز گفتوگوها قرار داشته، در حالی که «وضعیت خاورمیانه» در سطح پایینتری از دستور کار مطرح شده است.
پیام این مساله دشوار نیست: اگر واشینگتن خواهان همکاری چین باشد، پکن انتظار خواهد داشت آمریکا موضع نرمتری درباره تایوان اتخاذ کند.
چند مقام کنونی و پیشین آمریکایی ابراز نگرانی کردهاند که ترامپ - که گفته بود قصد دارد «آن گفتوگو» را با شی انجام دهد - ممکن است بسته تسلیحاتی ۱۴ میلیارد دلاری تایوان را که کنگره در ژانویه تصویب کرده، به تعویق بیندازد یا کاهش دهد.
به بیان دیگر، چین دلایل زیادی برای حمایت از کاهش تنش با [حکومت] ایران دارد، اما به نظر میرسد پکن این بحران را در چارچوب یک معامله راهبردی بزرگتر با واشینگتن میبیند.
کمک شی جینپینگ همچنین احتمالاً محدود باقی خواهد ماند. پکن و تهران همچنان در یک هدف اساسی مشترکاند: هر دو خواهان بقای جمهوری اسلامی هستند. هر دو میخواهند [حکومت] ایران از این درگیری بهعنوان بازندهای شکستخورده و تحقیرشده خارج نشود. هر دو با نظمی منطقهای که توسط آمریکا و اسرائیل شکل داده شود مخالفاند.
برای تهران، شکست میتواند فاجعهای تهدیدکننده برای بقای حکومت باشد. برای پکن نیز چنین شکستی نشانهای دیگر از این خواهد بود که قدرت فشار و اجبار آمریکا همچنان قادر است شرکای ضدآمریکایی را در هم بشکند.
بنابراین چین ممکن است تهران را به مذاکره تشویق کند، از ادبیات مربوط به «ثبات منطقهای» حمایت کند یا به ترامپ کمک کند تا ادعای پیشرفت دیپلماتیک داشته باشد. حتی ممکن است تغییرات تاکتیکی آرامی در روابط اقتصادی خود با ایران ایجاد کند. اما هر اقدامی با دقت و در راستای منافع خود چین تنظیم خواهد شد.
چین ممکن است به تثبیت اوضاع کمک کند، اما به واشینگتن برای شکست دادن تهران کمک نخواهد کرد.
اینکه سفارت چین در واشینگتن گزارشها درباره توافق وانگ یی و مارکو روبیو در ماه آوریل مبنی بر اینکه تنگه هرمز باید بدون دریافت عوارض باقی بماند را تکذیب نکرده، نمونه خوبی از این رویکرد است. همچنین اظهارات آمریکاییها که میگویند چین با دستیابی ایران به سلاح هستهای مخالف است نیز همین معنا را دارد. هر دو مورد نشانه حسن نیت هستند، اما هیچکدام تغییر واقعی در موضع پکن یا عدول از منافع آن محسوب نمیشوند.
این بدان معناست که ترامپ ممکن است موفق شده باشد حمایت چین را برای کاهش تنش جلب کند. حتی شاید شی جینپینگ را متقاعد کرده باشد که ادامه جنگ برای چین بیش از حد پرهزینه است و پکن منافعی در سوق دادن تهران به سمت مصالحه دارد. اما او نمیتواند چین را مجبور کند واشینگتن را به تهران ترجیح دهد.
فشار صرف نیز احتمالاً کارساز نخواهد بود، بهویژه اگر مستلزم آن باشد که شی جینپینگ در برابر خواستههای آمریکا علناً تابع به نظر برسد.
مشکل دیگری نیز وجود دارد: هنوز روشن نیست واشینگتن دقیقاً چه میخواهد. صرف متهم کردن چین به حمایت از [حکومت] ایران کافی نیست. آمریکا همچنان فاقد هدفی روشن و تعریفشده است. آیا واشینگتن خواهان آتشبس است؟ ازسرگیری مذاکرات هستهای؟ محدود کردن فعالیتهای منطقهای ایران؟ تضمین امنیت متحدان منطقهای؟ یا ترکیبی از همه اینها؟
بدون راهبردی منسجم، چین همچنان از این بحران برای گرفتن امتیاز در حوزههای دیگر استفاده خواهد کرد و در مقابل، تنها کمک محدودی ارائه میدهد.
شاید این نشست آینده خاورمیانه را تعیین نکرده باشد، اما نکته مهمی را درباره رقابت قدرتهای بزرگ آشکار کرد: آمریکا همچنان از نظر نظامی قدرت برتر است، اما از نظر راهبردی بیثبات و نامنسجم عمل میکند. چین در اقتصاد نقش محوری دارد، اما بهعنوان یک بازیگر امنیتی محتاط باقی مانده است.
ترامپ برای گرفتن کمک چین درباره ایران به پکن رفت. شی جینپینگ ممکن است بخشی از این کمک را ارائه کند. اما بهای آن سنگین خواهد بود و این کمک به بهای تضعیف تهران نخواهد بود.
فرهادی در این دومین فیلمش در فرانسه (پس از «گذشته») و سومین فیلمش در خارج از ایران (پس از تجربه «همه میدانند» در اسپانیا)، یک فیلم کاملا اروپایی با حال و هوای فیلمسازان برجسته این قاره، از کریشتوف کیشلوفسکی گرفته تا حتی میشائل هانکه خلق کرده است.
فیلم که در بخشهایی به «ده فرمان» کیشلوفسکی رجوع میکند، از زاویه چشمچرانی و عاشق شدن بر زنی که در ساختمان روبرویی زندگی میکند به «فیلمی کوتاه درباره عشق» پیوند میخورد و در صحنه قتل به «فیلمی کوتاه درباره کشتن».
اما رجوع فرهادی به کیشلوفسکی در همین حد باقی میماند (بهاضافه موسیقی نوستالژیک فیلم که ساخته آهنگساز کیشلوفسکی است و حال و هوای فیلمهای او را به خاطر میآورد، به ویژه «آبی») و روایت و داستان پیچیده فیلم به دیگر آثار خود فرهادی پهلو میزند، هرچند در نگاه اول فیلم متفاوتی از آنها به نظر میرسد.
اینجا باز با فرضیه پیاز روبهرو هستیم: هر لایه ای که از داستان روایت میشود، گویی به برداشتن لایهای از پیاز شبیه است که به لایه دیگری میرسد. اینجا هم با لایههای مختلفی روبهرو هستیم که گام به گام با تماشاگر قسمت میشود، اما این لایهبرداری شکل سادهای ندارد و گاه روایتها و داستانها در هم آمیخته میشوند؛ داستانهایی موازی که گویی پیوند ادبیات و واقعیت را شکل میدهند و بر هم تاثیر میگذارند.
فیلم با داستان نویسی یک نویسنده (ایزابل هوپر) آغاز میشود که درباره افراد استودیو روبهرویی خانهاش خیالپردازی میکند و داستانی از عشق و خیانت را مینویسد.
اما این لایه اولی که به شکل موازی پیش میرود (داستان این زن و داستان رمان او)، با یک پیچ داستانی که پس از یک ساعت اول فیلم رخ میدهد، به هم میخورد و با تغییر محوریت زن نویسنده (ضمن بازگشت به او) شاهد قصه تعلیقی پیچیده دیگری میشویم که در آن راوی عوض میشود و در دل همه اینها زندگی آدمهایی را میبینیم که بیآنکه بخواهند زندگی یکدیگر را به شدت تحت تاثیر قرار میدهند.
فیلم در واقع روایتگر وقایعی است که در آن مثل یک دومینو، همه چیز به هم میریزد و واقعیت جاری، و پذیرفته شده از سوی همه، و موقعیت به قول شخصیت فیلم «معمولی» زندگی آنها را به یک چالش عمیق مبتلا میکند که در آن، زندگی همه شخصیتهای فیلم دگرگون میشود.
فیلم روایتگر این تغییر است، اینکه اتفاقات ساده و معمولی روزمره چطور میتوانند تمام زندگی آدمهای مختلف را تغییر دهند، بیآنکه هر یک از آنها در ابتدا متوجه دامنه این تغییر شده باشند.
در این میان، ادبیات مهمترین محور فیلم است. جدای از اینکه فیلم با یک نویسنده آغاز میشود و پیش میرود و ما اساسا در حال تماشای وقایع رمان او هم هستیم، فیلم بهنوعی در ستایش تخیل هم هست، جایی که نویسنده با تخیلاش میتواند بر جهان اطرافش تاثیر بگذارد، گویی که آدمهای واقعی کناری او چیزی نیستند جز شخصیتهای داستانی که او در ذهناش میسازد و پیش میبرد.
در بخشهایی مرز ادبیات و واقعیت از بین میرود و این دو دنیا به هم میرسند. تماشاگر که از بیرون شاهد تقابل و بعد تعامل این دو دنیاست، با جهان سومی روبهرو میشود که جهان سینماست.
اینجاست که سینما پا میگذارد در دل واقعیت، و در دل ادبیات، و در فیلمی که اساسا ادای دینی به سینمای روشنفکرانه اروپاست، تماشاگر خود به یک چشمچران، مایه اصلی فیلم، بدل میشود که در آن دوربین فیلمساز بهعنوان تلسکوپ یکی از شخصیتهای فیلم که برای دیدن خانه روبهرویی از آن استفاده میشود، خود شاهد خصوصیترین لحظات شخصیتهاست که حالا اینجا فرهادی برای اولین بار ابایی از نمایش آن ندارد (اولین صحنههای بوسه و همآغوشی در سینمای فرهادی).
اما سه جهان واقعیت/ادبیات/سینما سرانجام در انتها در یک نقطه به هم میرسند، جایی که داستان همه گرههایش را باز میکند.
هر چند باز ماندن سرنوشت دو برادر در انتها و اینکه ما مطمئن نیستیم آن اتفاق در اتوموبیل رخ خواهد داد یا نه، از نقاط قوت پایان آن است، اما نمایش تلویحی یافتن عشق در صحنه آخر میتواند فرهادی را به سانتیمانتالیسم متهم کند.
با این حال، صحنه آخر را میتوان به شکل دیگری هم دید: بهوجود آمدن یک نویسنده و ادامه یافتن و غلبه کردن ادبیات و نوشتن بر دنیای تلخ روزمره آدمهای فیلم که ستایش و علاقه بینهایت فرهادی را به داستانگویی بازتاب میدهد.
افبیآی برای اطلاعات منجر به بازداشت مونیکا ویت، مامور سابق ضدجاسوسی آمریکا که به انتقال اطلاعات دفاع ملی به جمهوری اسلامی متهم است، ۲۰۰ هزار دلار جایزه تعیین کرد.
وزارت امور خارجه آمریکا نیز در بیانیهای جداگانه برای اطلاعات درباره شش ایرانی فعال در تولید پهپاد تا ۱۵ میلیون دلار پاداش گذاشت.
دفتر میدانی افبیآی در واشینگتن دیسی، ۲۴ اردیبهشت با انتشار بیانیهای، ویت را «عضو پیشین نیروهای مسلح آمریکا و مامور سابق ضدجاسوسی» معرفی کرد و نوشت که او در فوریه ۲۰۱۹ از سوی یک دادگاه فدرال به اتهام جاسوسی، از جمله انتقال اطلاعات دفاع ملی آمریکا به حکومت ایران، تفهیم اتهام شد.
این بیانیه از تاکید میکند ارائهکنندگان اطلاعاتی که به بازداشت و پیگرد قانونی مونیکا ویت منجر شود، تا ۲۰۰ هزار دلار پاداش دریافت خواهند کرد.
وزارت امور خارجه آمریکا نیز در بیانیهای اعلام کرد که برای ارائه اطلاعات درباره ۶ نفر از کارکنان شرکت «کیمیا پارت سیوان (کیپاس)» که «بازوی تولید پهپاد نیروی قدس سپاه پاسداران» معرفی شدهاند، تا ۱۵ میلیون دلار جایزه و امکان انتقال به ایالات متحده تعیین کرده است.
این افراد حسن آرامبونژاد، رضا نهاردانی، مهدی نقنه، هادی زوارکی، ابوالفضل مشکانی و عباس سرتاجی معرفی شدهاند. در بخشی از این بیانیه آمده است که این افراد در آزمایش، توسعه و تامین پهپادهای سپاه نقش داشتهاند.
مونیکا ویت کیست؟
بر اساس اعلام افبیآی، ویت پیشتر بهعنوان متخصص اطلاعاتی نیروی هوایی آمریکا و مامور ویژه دفتر تحقیقات ویژه نیروی هوایی فعالیت داشت. او بین سالهای ۱۹۹۷ تا ۲۰۰۸ در ارتش آمریکا خدمت کرد و تا سال ۲۰۱۰ بهعنوان پیمانکار دولت آمریکا مشغول به کار بود.
بر اساس این بیانیه، ویت در دوران خدمت نظامی و فعالیتش بهعنوان پیمانکار، به اطلاعات «محرمانه» و «فوقمحرمانه» مرتبط با اطلاعات خارجی و ضدجاسوسی، از جمله نامهای واقعی نیروهای مخفی جامعه اطلاعاتی آمریکا دسترسی داشت.
ویت در سال ۲۰۱۳ به ایران گریخت و با وجود تفهیم اتهام در پرونده جاسوسی همچنان متواری است.
در کیفرخواست دادگاه ذکر شده بود که او در این سفر با ارائه اطلاعاتی به حکومت ایران، برنامههای حساس و طبقهبندیشده دفاع ملی آمریکا را در معرض خطر قرار داد.
به گفته مقامهای آمریکایی، ویت متهم است بهطور عامدانه اطلاعاتی ارائه کرده که جان نیروهای آمریکایی مستقر در خارج از کشور و خانوادههای آنان را به خطر انداخته است. او همچنین متهم است به نمایندگی از حکومت ایران تحقیقاتی انجام داده تا این حکومت بتواند همکاران سابق او در دولت آمریکا را هدف قرار دهد.
افبیآی اعلام کرد فرار ویت به ایران به سود سپاه پاسداران تمام شده و نهادی را منتفع کرده است که بخشهایی از آن مسئول جمعآوری اطلاعات، جنگ نامتعارف و حمایت مستقیم از چندین سازمان تروریستی هدفگیرنده شهروندان و منافع آمریکا هستند.
دنیل ویرزبیکی، مامور ویژه مسئول بخش ضدجاسوسی و سایبری دفتر میدانی افبیآی در واشینگتن، گفت: «مونیکا ویت متهم است بیش از یک دهه پیش، با گریختن به ایران و ارائه اطلاعات دفاع ملی به حکومت ایران، به سوگند خود در قبال قانون اساسی خیانت کرده و احتمالا همچنان از فعالیتهای مخرب این حکومت حمایت میکند.»
او افزود: «افبیآی فراموش نکرده و معتقد است در این لحظه حساس از تاریخ ایران، فردی هست که اطلاعاتی درباره محل اختفای او دارد. افبیآی میخواهد این اطلاعات را دریافت کند تا بتواند ویت را بازداشت کرده و به دست عدالت بسپارد.»
چهارم اردیبهشت نیز وزارت امور خارجه آمریکا در بیانیهای بابت دریافت اطلاعات کلیدی درباره «هاشم فینیان رحیم السراجی»، رهبر گروه مسلح «کتائب سیدالشهدا» (KSS)، وابسته به جمهوری اسلامی، تا سقف ۱۰ میلیون دلار پاداش تعیین کرد.
پیشتر پاداش مشابهی برای احمد حمیداوی، رهبر «کتائب حزبالله»، در پی ربودن «شلی کیتلسون»، روزنامهنگار آمریکایی، تعیین شده بود.
نسخههایی از هر دو نامه در اختیار خبرنگار ایراناینترنشنال در سازمان ملل متحد قرار گرفته است.
خبرگزاری بنا، رسانه رسمی دولت بحرین، نیز پنجشنبه ۲۴ اردیبهشت اعلام کرد که این کشور همراه با امارات متحده عربی، عربستان سعودی، کویت، قطر و اردن در نامهای فوری به دبیرکل سازمان ملل و شورای امنیت نسبت اظهارات مقامهای جمهوری اسلامی درباره «مدیریت» تنگه هرمز و ایجاد «قوانین حقوقی» تازه برای این آبراه بینالمللی را رد و محکوم کردند.
در این نامه، بر حق تمام این کشورها به «اتخاذ تصمیمهای مشروع حاکمیتی در زمینه امنیت و مشارکتهای بینالمللی خود» تاکید شده است.
این کشورها نوشتهاند که تنگه هرمز «یک آبراه بینالمللی حیاتی برای کشتیرانی، تجارت و انرژی» است و هیچ کشوری، صرفنظر از موقعیت جغرافیاییاش، حق ندارد بهتنهایی برای آن «اداره یکجانبه» یا «قواعد حقوقی منفرد» وضع کند.
مقامهای جمهوری اسلامی در هفتههای گذشته بارها بر ایجاد نظمی تازه در تنگه هرمز تاکید کرده و کنترل عبور و مرور از این آبراه طبیعی و جهانی را حق حکومت دانستهاند.
افزون بر این، نیمه اردیبهشت گزارشهایی مبنی بر ایجاد یک نهاد تازه در ساختار جمهوری اسلامی به نام «اداره تنگه خلیج فارس» منتشر و اعلام شد که این نهاد از کشتیهای متقاضی عبور از تنگه هرمز میخواهد فرم «اظهارنامه اطلاعات کشتی» را تکمیل کنند. در غیر اینصورت امکان عبور از تنگه هرمز را نخواهند داشت.
این کشورها در بخش پایانی نامه خود مطالباتی از جمله «عقبنشینی فوری و علنی جمهوری اسلامی از هرگونه ادعای اداره یا تهدید به اداره یکجانبه تنگه هرمز، باز کردن فوری، بدون قید و شرط و پایدار تنگه هرمز و خودداری ایران از هرگونه اقدام نظامی، شبهنظامی یا نیابتی علیه مسیرهای دریایی، تاسیسات غیرنظامی یا زیرساختهای حیاتی کشورهای منطقه» طرح کردهاند.
اعتراض امارات به حملات جمهوری اسلامی در پی تشدید تنشها
امارات متحده عربی نیز در نامهای دیگر که ۲۴ اردیبهشت خطاب به فو کونگ، رییس دورهای شورای امنیت، نوشته شده است، اعلام کرد جمهوری اسلامی، پس از برقراری آتشبس در منطقه، اهداف و تاسیسات غیرنظامی امارات از جمله منطقه نفتی فُجِیره و همچنین یک کشتی ادنوک، وابسته به شرکت ملی نفت ابوظبی که با پرچم امارات در حال عبور از تنگه هرمز بود، هدف قرار داد.
این نامه با استناد به وزارت دفاع امارات نوشته است که ۱۴ اردیبهشت پدافند هوایی این کشور ۱۲ موشک بالستیک، چهار پهپاد و سه موشک کروز شلیکشده از ایران را رهگیری کرد. امارات همچنین اعلام کرد ۱۸ اردیبهشت دو موشک بالستیک و سه پهپاد، و ۲۰ اردیبهشت نیز دو پهپاد دیگر رهگیری شدند.
امارات متحده در این نامه جمهوری اسلامی را به حمله «عامدانه» به زیرساختهای حیاتی غیرنظامی، از جمله بندرهای تجاری، فرودگاهها، تاسیسات ضروری برای تولید و توزیع غذا، مراکز خرید، محلههای مسکونی و ساختمانهای محل استقرار نمایندگیهای دیپلماتیک حمله کرده است.
ابوظبی تاکید کرد: «این حملات را نمیتوان صرفا بر اساس آثار محدود مشاهدهشده در محل که حاصل آمادگی بالا و عملکرد موثر سامانههای پدافندی ما بود، ارزیابی کرد، بلکه باید حجم عظیم پرتابههایی که ایران به سوی امارات شلیک کرده و بهوضوح با هدف وارد کردن خسارات شدید انجام شدهاند، مدنظر قرار گیرد.»
بر اساس این نامه، سامانههای دفاع هوایی امارات متحده عربی در طول این جنگ ۴۰ روزه در مجموع با ۲۸۴۵ پرتابه از سوی جمهوری اسلامی، شامل شامل ۵۵۱ موشک بالستیک، ۲۲۶۵ پهپاد و ۲۹ موشک کروز مقابله کرد. این حملات به کشته شدن ۱۳ نفر از شهروندان امارات، بنگلادش، مصر، هند، مراکش، نپال، پاکستان و فلسطین انجامید و ۲۳۰ نفر دیگر از کشورهای مختلف زخمی شدند.
امارات همچنین جمهوری اسلامی را مسئول همه خسارات و آسیبهای مادی و معنوی ناشی از این حملات دانست و اعلام کرد این کشور بر اساس حقوق بینالملل موظف به «جبران کامل، کافی، موثر و فوری» همه خسارات واردشده است.
در بخش دیگری از این نامه، امارات با اشاره به تنگه هرمز تاکید کرد عبور ترانزیتی از این آبراه بینالمللی نباید مختل یا تعلیق شود.
ابوظبی در پایان نامه خود از جمهوری اسلامی خواست بیدرنگ به تعهدات خود بر اساس قطعنامه ۲۸۱۷، منشور سازمان ملل و حقوق بینالملل عمل کند و حملات، تهدیدها، اقدامات نیروهای نیابتی و مداخلات در تنگه هرمز را متوقف کند.
والاستریت ژورنال ۲۱ اردیبهشت به نقل از منابع آگاه خبر داده بود که امارات متحده عربی بهطور مخفیانه حملاتی به جمهوری اسلامی کرده و در یکی از این حملات در ماه آوریل، پالایشگاه نفتی جزیره لاوان در ایران را هدف قرار داده است. یک روز پس از آن بلومبرگ اعلام کرد که در حملات امارات به ایران، نهفقط جزیره لاوان که بندر عسلویه نیز هدف قرار گرفته بود.
این نامه در حالی منتشر شده است که تنش میان تهران و ابوظبی طی روزهای اخیر بهطور کمسابقهای افزایش یافته و مقامهای جمهوری اسلامی نیز امارات را به نقشآفرینی مستقیم در جنگ اخیر علیه ایران متهم کردهاند.
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، پنجشنبه ۲۴ اردیبهشت در اجلاس بریکس در دهلینو گفت «امارات متحده عربی مستقیما در جنگ علیه ما دخیل بود» و این کشور را «شریک فعال جنگ» علیه جمهوری اسلامی خواند.
او با متهم کردن امارات به همدستی با اسرائیل گفت: «این همدستی با اسرائیل غیرقابل بخشش است.» عراقچی همچنین افزود اماراتیها اجازه دادهاند از سرزمینشان برای «شلیک توپخانه و تجهیزات» علیه ایران استفاده شود.
طرح این مواضع در پی انتشار گزارشهایی درباره سفرهای جداگانه و محرمانه بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، و دیوید بارنئا، رییس موساد به امارات در جریان جنگ اخیر روابط تهران و ابوظبی را وارد مرحله تازهای از تنش کرده است که در آن هر دو طرف یکدیگر را به نقشآفرینی مستقیم علیه هم و تشدید بحران در منطقه متهم میکنند.
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، پنجشنبه ۲۴ اردیبهشت در اجلاس بریکس در دهلینو با تاکید بر اینکه «امارات متحده عربی بهطور مستقیم در جنگ علیه ما دخیل بود»، این کشور را «شریک فعال جنگ» علیه جمهوری اسلامی توصیف کرد و «همدستی با اسرائیل» را «غیرقابل بخشش» خواند.
او افزود: «اماراتیها اجازه دادند از سرزمینشان برای شلیک توپخانه و تجهیزات علیه ما استفاده شود. امارات متحده عربی شریک فعال جنگ علیه ماست و هیچ تردیدی در این باره وجود ندارد.»
موضع تند عراقچی، در کنار اظهارات چهرههایی مانند منوچهر متکی، وزیر امور خارجه پیشین جمهوری اسلامی، و علی مطهری، نایبرییس پیشین مجلس، نشان میدهد نگاه جمهوری اسلامی به نقش امارات در تحولات مرتبط با جنگ اخیر، از سطح انتقاد از نزدیکی ابوظبی به اسرائیل فراتر رفته است.
منوچهر متکی، نماینده مجلس و وزیر امور خارجه پیشین جمهوری اسلامی، گفت برخی از پهپادهایی که به ایران حمله کردند متعلق به امارات متحده عربی بود. او تاکید کرد این اطلاعات «قابل کتمان نیست» و افزود «حجت بر تمام کشورهای منطقه تمام شده است.»
متکی همچنین مدعی شد بهرغم اینکه کشورهای منطقه در ۴۷ سال گذشته رابطه «خوب و صادقانهای» با جمهوری اسلامی نداشتند، تهران «حسن همسایگی» را رعایت کرده است.
علی مطهری، نایبرییس پیشین مجلس، نیز گفت امارات متحده عربی در میان کشورهای خلیج فارس «بیشترین خصومت» را با جمهوری اسلامی دارد و به اسرائیل نزدیک شده است. او اتکای ابوظبی به حمایت آمریکا را عامل موضعگیریهای امارات علیه تهران دانست.
این اظهارات در حالی مطرح میشود که انتشار گزارشهایی درباره سفر محرمانه بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، به امارات در جریان جنگ اخیر با جمهوری اسلامی، و همچنین گزارشهایی درباره همکاریهای امنیتی و نظامی ابوظبی و تلآویو، به تنش در روابط تهران و ابوظبی دامن زده است.
دفتر نخستوزیری اسرائیل ۲۴ اردیبهشت اعلام کرده بود نتانیاهو در اوج جنگ آمریکا و اسرائیل با جمهوری اسلامی، سفری محرمانه به امارات داشت و با محمد بن زاید آل نهیان، رییس امارات، دیدار کرد.
دفتر نتانیاهو این دیدار را زمینهساز «پیشرفتی تاریخی» در روابط دو طرف خواند و خبرگزاری رویترز به نقل از یک منبع آگاه نوشت که این دیدار روز ششم فروردین در العین، نزدیک مرز عمان، انجام شده است.
امارات این گزارشها را رد کرد و وزارت امور خارجه این کشور گفت که روابط ابوظبی با اسرائیل «علنی» و در چارچوب توافقهای ابراهیم است، نه مبتنی بر ترتیبات محرمانه یا غیررسمی.
هرچند مقامهای اماراتی این گزارش را تکذیب کردند، اما نزدیکان نتانیاهو همچنان بر درستی این سفر تاکید دارند.
زیو آگمون، سخنگوی وقت و رییس دفتر موقت نخستوزیر اسرائیل، در واکنش به تکذیب امارات نوشت که شخصا در این «سفر تاریخی» همراه نتانیاهو بوده و نخستوزیر اسرائیل در ابوظبی «با احترام پادشاهان» مورد استقبال قرار گرفته است.
یک روز پیش از اعلام این خبر، گزارشهایی درباره سفرهای محرمانه رییس موساد به امارات منتشر شد.
والاستریت ژورنال به نقل از مقامهای عرب و یک منبع آگاه نوشت که دیوید بارنئا، رییس سازمان اطلاعات اسرائیل (موساد)، در جریان جنگ اخیر آمریکا و اسرائیل با جمهوری اسلامی، دستکم دو بار بهصورت محرمانه به امارات متحده عربی سفر کرده تا درباره هماهنگیهای مرتبط با جنگ گفتوگو کند.
والاستریت ژورنال ۲۱ اردیبهشت نیز به نقل از منابع آگاه خبر داده بود که امارات متحده عربی بهطور مخفیانه حملاتی به جمهوری اسلامی کرده و در یکی از این حملات در ماه آوریل، پالایشگاه نفتی جزیره لاوان در ایران را هدف قرار داده است. یک روز پس از آن بلومبرگ اعلام کرد که در حملات امارات به ایران، نهفقط جزیره لاوان که بندر عسلویه نیز هدف قرار گرفته بود.
این گزارشها، همراه با خبرهای هفتههای گذشته درباره ارسال سامانه گنبد آهنین اسرائیل به امارات، بهعنوان نشانهای از گسترش همکاریهای امنیتی تلآویو و ابوظبی در جریان جنگ ارزیابی شده و به واکنش شدید مقامهای ایران علیه این کشور انجامیده است.
بهنوشته این روزنامه، کشورهای خلیج فارس بهویژه از زمان آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران نگران بودهاند که پس از پایان درگیری و کاهش حضور نظامی گسترده آمریکا در منطقه، با یک حکومت اسلامی زخمی اما تندروتر در همسایگی خود باقی بمانند.
فایننشالتایمز پنجشنبه ۲۴ اردیبهشت نوشت عربستان سعودی ایده یک پیمان عدمتجاوز میان کشورهای خاورمیانه و ایران را در چارچوب رایزنیها با متحدان درباره نحوه مدیریت تنشهای منطقهای پس از پایان جنگ آمریکا و اسرائیل با جمهوری اسلامی مطرح کرده است.
دو دیپلمات غربی به این روزنامه گفتند ریاض در حال بررسی فرآیند هلسینکی دهه ۱۹۷۰ بهعنوان یک الگوی احتمالی است؛ فرآیندی که در دوران جنگ سرد به کاهش تنشها در اروپا کمک کرد.
این دو دیپلمات گفتند در حالی که منطقه در حال آماده شدن برای دوره پس از جنگی است که در آن ایران تضعیف شده اما همچنان تهدیدی برای همسایگانش محسوب میشود، پیمان عدمتجاوز یکی از چندین ایده در حال بررسی است.
کشورهای اروپایی نیز از ایدهای که ریاض مطرح کرده حمایت میکنند تا توافقی بر اساس الگوی فرآیند هلسینکی دهه ۱۹۷۰ شکل بگیرد.
توافقنامههای هلسینکی که در سال ۱۹۷۵ میان آمریکا، کشورهای اروپایی و اتحاد جماهیر شوروی و متحدانش امضا شد، با هدف رسیدگی به مسائل امنیتی و تقویت همکاری اقتصادی میان قدرتهای رقیب شکل گرفت.
پیشتر نیز این توافقها بهعنوان الگویی بالقوه برای خاورمیانه مطرح شده بودند؛ منطقهای که همسایگان ایران از زمان انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ این کشور را بهعنوان عاملی بیثباتکننده و تهدیدی بالقوه تلقی کردهاند.
اما ماههای جنگ باعث شده حس فوریت تازهای در میان کشورهای عربی و مسلمان برای بازنگری در ائتلافها و ساختار امنیتی منطقه ایجاد شود.
دیپلماتها به فایننشالتایمز گفتند بسیاری از پایتختهای اروپایی و نهادهای اتحادیه اروپا از ایده عربستان حمایت و دیگر کشورهای خلیج فارس را به پشتیبانی از آن ترغیب کردهاند. آنها این طرح را بهترین راه برای جلوگیری از درگیریهای آینده و ارائه تضمینهایی به تهران میدانند که خود نیز هدف حمله قرار نخواهد گرفت.
آمریکا و جمهوری اسلامی مذاکراتی غیرعلنی برای دستیابی به توافقی جهت پایان دادن به جنگ و بازگشایی تنگه هرمز انجام دادهاند، اما این گفتوگوها بر برنامه هستهای جمهوری اسلامی متمرکز بوده و به زرادخانه موشکی و پهپادی یا حمایت از نیروهای نیابتی نپرداخته است؛ مسائلی که از نگرانیهای اصلی کشورهای عربی بهشمار میروند.
یک دیپلمات عرب نیز به فایننشالتایمز گفت پیمان عدمتجاوزی بر پایه الگوی هلسینکی احتمالا با استقبال بیشتر کشورهای عربی و مسلمان و همچنین جمهوری اسلامی مواجه خواهد شد؛ کشوری که مدتهاست تلاش دارد به آمریکا و دیگر قدرتهای غربی القا کند که منطقه باید امور خود را بهطور مستقل مدیریت کند.
او افزود: «همه چیز بستگی به این دارد که چه کشورهایی در آن حضور داشته باشند. در شرایط فعلی نمیتوان ایران و اسرائیل را کنار هم قرار داد. این طرح بدون حضور اسرائیل ممکن است نتیجه معکوس بدهد، چون پس از جمهوری اسلامی، این کشور بهعنوان بزرگترین منبع درگیری دیده میشود. اما ایران جایی نمیرود و به همین دلیل است که سعودیها این طرح را پیش میبرند.»
جمهوری اسلامی در واکنش به حملات آمریکا و اسرائیل، با شلیک موجی از موشکها و پهپادها به کشورهای خلیج فارس که تاسیسات انرژی و زیرساختهای غیرنظامی را هدف قرار داد، عملا تنگه هرمز را بست. این موضوع بار دیگر ظرفیت تهدیدآمیز جمهوری اسلامی برای همسایگان کوچکترش را برجسته کرده است.
بهنوشته فایننشالتایمز برخی کشورهای عربی و مسلمان همچنین در پی حمله ۷ اکتبر ۲۰۲۳ حماس، بیش از پیش نسبت به رفتار نظامی اسرائیل نگران شدهاند. بسیاری از آنها روابط رسمی با اسرائیل ندارند.
آنها بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، را متهم میکنند که دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، را به جنگی کشانده که خود با آن مخالف بودهاند. اسرائیل بهطور فزایندهای در نگاه بسیاری از کشورهای عربی و مسلمان بهعنوان نیرویی جنگطلب و بیثباتکننده دیده میشود، چرا که به حملات خود علیه حزبالله در لبنان و حماس در غزه ادامه میدهد و در عین حال بخشهایی از جنوب سوریه را نیز در اشغال دارد.
در عین حال، میان کشورهای عربی و مسلمان بهویژه میان عربستان سعودی و امارات متحده عربی، دو قدرت تاثیرگذار خلیج فارس بر سر چشماندازهای متفاوت برای منطقه و رقابتهای اقتصادی اختلافاتی وجود دارد.
امارات در طول جنگ موضعی تندتر در قبال جمهوری اسلامی اتخاذ کرده و از نهادهای عربی بهدلیل واکنش ناکافی به آنچه «تجاوز ایران» خوانده، انتقاد کرده است. این کشور همچنین اعلام کرده که پس از جنگ، قصد دارد روابط خود با اسرائیل را بیش از پیش تقویت کند.
دو دیپلمات نسبت به اینکه آیا امارات حاضر به پیوستن به طرح پیمان عدمتجاوز خواهد بود، ابراز تردید کردند.
در مقابل، عربستان سعودی و دیگر کشورهای خلیج فارس از تلاشهای میانجیگری به رهبری پاکستان برای دستیابی به توافقی میان آمریکا و جمهوری اسلامی جهت پایان دادن به جنگ حمایت بیشتری کردهاند. عربستان بخشی از یک همگرایی در حال رشد با پاکستان، ترکیه و مصر است. عربستان و پاکستان اواخر تابستان گذشته یک پیمان دفاعی متقابل امضا کردند.
بهنوشته فایننشالتایمز، دیپلماتها میگویند این کشورها اگرچه اتحادی رسمی ندارند، اما احتمالا پس از جنگ همکاریهای دفاعی، سیاست خارجی و اقتصادی خود را تعمیق خواهند کرد.
خواجه آصف، وزیر دفاع پاکستان، دوشنبه گفت اسلامآباد پیشنهادی ارائه کرده تا قطر و ترکیه به پیمان دفاعی عربستان و پاکستان بپیوندند و یک «ائتلاف اقتصادی و دفاعی را شکل دهند که «وابستگی به خارج از منطقه را کاهش دهد».
یک مقام پاکستانی نیز گفت ایده گسترش این پیمان دفاعی پیش از آغاز جنگ نیز مطرح شده بود.
