نویسنده و منتقد فیلم
«نقطه گریز» مستند تازهای است از بنی(بنفشه) خشنودی که به تازگی در جشنواره بینالمللی فیلم وین(ویناله) به نمایش درآمد؛ فیلمی که انقلاب را از منظر شخصی یک خانواده میکاود تا به امروز میرسد.
فیلمساز اتفاقات سیاسی و اجتماعی را از زمان انقلاب - زمانی که او یک کودک خردسال بوده - تا به امروز از خلال افراد خانوادهاش توضیح میدهد و این جنبههای گوناگونی از وقایع را در برمیگیرد؛ از وقوع انقلاب تا اعدامهای دهه شصت، از جنگ تا خیزش مردم در سال ۱۳۸۸ و بالاخره جنبش مهسا.
فیلم در زمانهای مختلف و در سالهای متمادی فیلمبرداری شده و برخی تصاویر از جمله تظاهرات مردم در سال ۱۳۸۸ با دوربین خود فیلمساز ضبط شدهاند، ضمن اینکه تصاویر آرشیوی هم مورد استفاده فیلمساز قرار گرفتهاند.
بنی خشنودی درباره شکلگیری این فیلم میگوید: «این فیلم سالهاست که در ذهن من بود؛ از زمان اتفاقات دهه شصت. اما از زمانی که تصمیم گرفتم دیگر ایران نروم- و ده سال است که نرفتهام- میخواستم فیلمی در مورد این دوری و تبعید از ایران بسازم. به ویژه به این دلیل که خیلیها مجبور شدهاند که از ایران بیرون بیایند اما طبیعی است که رابطه ما با کشورمان هیچ وقت قطع نمیشود. تصاویری که سالها گرفته بودم یک جورهایی حافظه خودم است و یک جورهایی هم حافظهای از زمانی که گذشته و ناپدید شده. میخواستم فیلمی درباره ایده زمان و ایده حافظه بسازم.»
فیلم به ترتیب تاریخی جلو نمیرود و در واقع هیچ ترتیب زمانی ندارد. زمان در فیلم به شکلهای مختلف شکسته میشود و در واقع فیلمساز گاه حتی میخواهد زمان را متوقف کند؛ با صحنههای طولانی مختلفی مثلاً از خیابانهای تهران که قرار است بخشهای مختلف فیلم را به یکدیگر پیوند بزند:«بنیامین در نوشتههایش تاریخ و سیاست را این طور نگاه میکرد که ما در یک جایی ایستادهایم که مرتب تکرار میشود و دور خودش میچرخد. برای من هم در فیلم این ایده خیلی مهم بود که تصاویر به ترتیب تاریخی دیده نشوند، اما همه اینها مثل نخهای یک فرش یا یک پارچه به یکدیگر وصل هستند.»
گفتوگوی ابتدایی فیلمساز با خاله مادرش مهمترین بخش فیلم را شکل میدهد، جایی که شوخیهای یک شخصیت جذاب به وقایع تلخ اجتماعی میرسد و زن سالخورده- که بعدتر با رسیدن بستهای از او به آدرس خانه فیلمساز میفهمیم که درگذشته است- روایت شخصی خودش را از مواجهه با انقلاب میگوید، آن هم از طریق بریده روزنامههایی که خودش به دقت جمع کرده و در یک آلبوم نگهداری میکند. او با رسیدن به تصویر اعدام فرخرو پارسا(وزیر آموزش و پرورش در کابینه هویدا) میگوید که با او دوست بوده و با هم به پیکنیک میرفتهاند:«گونی کردند سرش و کنار یک فاحشه دارش زدند»!
وقایع انقلاب با وقایع دهه شصت گره میخورد، باز از طریق خانوادگی: جایی که دخترعموی مادر فیلمساز اعدام میشود:«من دو سال قبل از انقلاب به دنیا آمدم، برای همین زندگی شخصی ما را از اتفاقات سیاسی و اجتماعی نمیتوان جدا کرد. حتی اگر بخواهیم کاری انجام دهیم که بیرون از این اتفاقات قرار بگیرد، باز نمیتوانیم. نمیگویم که باید مستقیم درباره مسائل اجتماعی و سیاسی صحبت کرد، اما فکر میکنم ناخودآگاه اینها وارد کار میشود. این اتفاقاتی که مال خانواده خود من هستند، تنها برای من و افراد خانوادهام نیستند. اینها اتفاقات جمعی هستند و فکر میکنم این شخصی کردن این اتفاقات باعث میشود که هر کس یک قدم روایت آنها را جلو ببرد.»
فیلمساز سعی می کند یک دفترچه خاطرات خانوادگی تصویری را با وقایع ایران پیوند بزند، از جمله اعتراضات سال ۱۳۸۸ که خود او در آن زمان در خیابانهای ایران حضور داشته و تصاویرش را ضبط کرده است، تصاویری که حالا قطع میشوند به تصاویر روزمره زندگی مردم:« در عرض ۱۵ سال از اتفاقات کوچک و روزمره – مثل تمیز کردن یک ایوان یا جمع کردن یک چیزی در سطح شهر- تصویر گرفتهام و ریتم این کارها را در فیلم حفظ کردهام. ریتم آرامی است در جای شلوغ و پرهیجانی مثل ایران. فیلم من چون در مورد زمان، تاریخ و حافظه است، همین ریتم کند برایم مهم بود. مثلاً یک تراولینگ داریم که دو دقیقه است و کات ندادم چون در هر لحظه یک اتفاقی دارد میافتد. این فیلم یک جورهایی دفتر خاطرات من است از تهران، شهری که وقتی بچه بودم از آن جدا شدم.»
این فیلمساز، عکاس و نویسنده مطرح ایرانی که در سال ۱۳۵۵ با ساخت سریال تلویزیونی «دایی جان ناپلئون» بر اساس رمانی با همین نام از ایرج پزشکزاد، در میان عامه مردم به شهرت رسید، در ۸۴ سالگی درگذشت.
او در سالهای گذشته بارها از فشارهای حکومت بر فیلمسازان مستقل سخن گفته بود.
مرضیه وفامهر، فیلمساز و همسر تقوایی، سهشنبه ۲۲ مهر در شبکههای اجتماعی از درگذشت این هنرمند خبر داد و نوشت: «هنرمندی که دشواری آزاده زیستن را برگزید به رهایی رسید.»
تصاویر منتشرشده از مراسم تشییع پیکر تقوایی نشان میدهد بازیگران صاحبنامی چون کتایون ریاحی، گوهر خیراندیش و لیلی فرهادپور، بدون حجاب اجباری در خانه هنرمندان حاضر شدند.
پیکر این هنرمند در میان تشویق حضار و با نواختن سنج و دمام به سمت امامزاده طاهر کرج مشایعت شد.
طی این مراسم سرود «ای ایران» که در فیلمی ساخته او با همین نام منتشر شده بود، پخش شد.
تقوایی متولد ۲۲ تیر ۱۳۲۰ در شهر آبادان در جنوب ایران بود.
کارگردانی از «موج نو» سینمای ایران
تقوایی از پیشگامان سینمای روشنفکری ایران بود و برخی او را از کارگردانان «موج نوی سینمای ایران» نامیدند.
این هنرمند جوایز گوناگونی از جمله تندیس طلایی جشنواره بینالمللی فیلم سانفرانسیسکو، شیر طلایی و نقرهای جشنواره فیلم ونیز، پلنگ برنزی جشنواره فیلم لوکارنو و جوایز داخلی متعددی در ایران کسب کرد.
او با «قصههای کیش» که در آن یک اپیزود به نام «کشتی یونانی» ساخته بود، نامزد نخل طلای جشنواره فیلم کن شده بود.
تقوایی در سالهای فیلمسازی خود با مشکلات متعدد از جمله سانسور مواجه بود و ساخت آخرین فیلمش، «چای تلخ» در سال ۱۳۸۲ نیمهکاره ماند.
با این حال او گفته بود: «ما با آن گروهی که از فرنگ آمده بودند، یک تفاوت اساسی داشتیم. آنها به دلیل برخورد با دموکراسی غرب، خیلی ایدهآلیست بودند اما ما یاد گرفته بودیم که در شرایط سخت و دشوار کار کنیم.»
به گزارش رسانههای فرهنگی نیویورک از جمله دِدلاین، ورایتی و رویترز، در یکی از صحنههای بهیادماندنی جشنواره فیلم نیویورک، دو کارگردان برجسته سینمای جهان — مارتین اسکورسیزی و جعفر پناهی — روز جمعه با تحسین و احترام متقابل یکدیگر را در آغوش گرفتند.
پناهی برای نمایش فیلم تازهاش «فقط یک تصادف بود» به نیویورک آمده بود؛ فیلمی که بهصورت مخفیانه ساخته شده، تجربه شخصی او در زندان را بازتاب میدهد و پیشتر برنده نخل طلای جشنواره کن شده است.
نشست پرسشوپاسخ دو کارگردان که بهدلیل تاخیر در صدور ویزای پناهی از هفته گذشته به تعویق افتاده بود، سرانجام برگزار شد. اسکورسیزی در بخشی از گفتوگو با توجه به مهاجرت بسیاری از فیلمسازان برجسته ایرانی از پناهی درباره آینده سینمای ایران پرسید.
پناهی در پاسخ گفت: «تحمل این وضعیت واقعاً دشوار است… ستونهای اصلی سینمای ایران از کشور رفتهاند. من دلتنگ فیلمهایی هستم که میتوانستند در ایران ساخته شوند و هرگز ساخته نشدند. اما من شجاعت یا توان خروج از ایران را ندارم؛ ماندهام و میخواهم همانجا کار کنم.»
او تاکید کرد که نسل جدیدی از فیلمسازان در ایران در حال ظهور است: «جوانانی هستند که در خفا فیلم میسازند — دقیقاً در همان سبکی که ما فیلم میسازیم. آنها سانسور را نمیپذیرند. ساخت فیلم مخفیانه در ایران حالا به امری عادی تبدیل شده و حتی محافل رسمی سینمایی هم این افراد را جدی میگیرند؛ چیزی که سالها پیش غیرقابل تصور بود.»
اسکورسیزی در واکنش گفت که این آثار باید توسط پخشکنندگان، جشنوارهها و سرویسهای استریم پشتیبانی شوند: «پلتفرمهای پخش فضای زیادی دارند. هیچ دلیلی وجود ندارد که شبکههایی مثل کریتریون، مابی یا آمازون نتوانند این فیلمها را نمایش دهند. اما نکته این است که باید با دقت و آگاهی انتخاب و ارائه شوند، نه صرفاً در فهرست محتوا گنجانده شوند.»
پناهی درباره تجربه زندان و تغییر ایران
پناهی در ادامه گفت که پس از آزادی از زندان، از سوی مقامات هشدار دریافت کرده بود که اجازه ندارد ۲۰ سال فیلم بسازد یا از کشور خارج شود: «وقتی به من گفتند ۲۰ سال نمیتوانم فیلمسازی کنم، بنویسم یا مصاحبه بدهم، در شوک بودم. حتی به رانندگی تاکسی فکر کردم. اما در نهایت تصمیم گرفتم ادامه دهم. در چنین شرایطی، نیمی از انرژی شما صرف یافتن راهی برای ساخت فیلم میشود و فقط نیمی برای خلاقیت باقی میماند.»
او سپس به شرایط اجتماعی پس از اعتراضات «زن، زندگی، آزادی» اشاره کرد و گفت: «وقتی فیلم بدون خرسها در ونیز اکران شد، من در زندان بودم. از آنجا شنیدیم که جنبش زن، زندگی، آزادی آغاز شده است. بعدها که آزاد شدیم، دیدیم شهر کاملاً تغییر کرده. زنان بسیار مقاوم بودند و از خط قرمزهایی عبور کردند که قبلاً غیرقابل تصور بود. به نظر من تاریخ جمهوری اسلامی به قبل و بعد از آن تقسیم میشود — و البته سینما هم از این تغییر تأثیر گرفته است، حتی تا جایی که بازیگران دیگر حاضر به پوشیدن روسری نیستند.»
فیلمی برای «بعد از جمهوری اسلامی»
فیلم تازه پناهی، «فقط یک تصادف بود»، داستان مردی است که گمان میکند شکنجهگر سابقش را یافته و برای انتقام او را میرباید تا زنده به گور کند، اما ناگهان در هویت او شک میکند و به دنبال تایید حقیقت از همبندان سابق خود میگردد.
پناهی گفت: «عدالت و بخشش عناصر اصلی فیلم هستند، اما همه در خدمت داستاناند. این فیلم برای زمانی ساخته شده که ما باید درباره آینده پس از جمهوری اسلامی فکر کنیم. باید تصمیم بگیریم: آیا خشونت را ادامه میدهیم یا در مقطعی میگوییم “کات”.»
