روزنامه لوموند گزارش داد تصمیم امانوئل مکرون، رییسجمهوری فرانسه، برای اعزام نیرو و تجهیزات نظامی به عربستان سعودی، با هدف حفاظت از زیرساختهای انرژی این کشور در برابر حملات حوثیهای یمن، نشانه چرخش در سیاست ژئوپلیتیک پاریس است.
این روزنامه شنبه چهارم مهر نوشت همکاری دفاعی فرانسه و عربستان سعودی همواره با «پنهانکاری، ابهام و ملاحظات فراوان در اطلاعرسانی عمومی» همراه بوده است.
به گزارش لوموند، تشدید حملات پهپادی و موشکی به عربستان سعودی و تاثیر آن بر افزایش قیمت نفت و کاهش قدرت خرید شهروندان فرانسوی، مکرون را بر آن داشته است تا ملاحظات دیپلماتیک پیشین را کنار بگذارد.
مکرون دوم مهر از اعزام قریبالوقوع «نیروهای نظامی، رادارها و سامانههای دفاعی» به عربستان سعودی خبر داد. با این حال، هنوز جزییاتی درباره شمار نیروهای اعزامی، نوع تجهیزات یا زمان ورود آنها به عملیات احتمالی اعلام نشده است.
هدف از این اقدام، حفاظت از پایانه نفتی ینبع در انتهای خط لوله شرق-غرب عربستان سعودی است. با بسته ماندن تنگه هرمز، این خط لوله به اصلیترین مسیر جایگزین برای صادرات نفت خام عربستان سعودی تبدیل شده است.
تنگه هرمز گذرگاه باریکی میان ایران و عمان است که پیش از آغاز جنگ، حدود یکپنجم نفت خام و گاز طبیعی مایع جهان از آن عبور میکرد.
محدودیتهای دفاعی فرانسه و ابهام درباره ماموریت نظامی
ستاد کل نیروهای مسلح فرانسه سوم مهر اعلام کرد حضور این کشور در منطقه همواره در چارچوب «رویکردی کاملا دفاعی» و بهمنظور حفظ ثبات منطقهای و حفاظت از منافع و شرکای پاریس بوده است.
این نهاد افزود فرانسه در گفتوگو با مقامهای سعودی، نیازها و امکانات لازم برای حفاظت از زیرساختهای حیاتی را بررسی میکند.
لوموند نوشت ابهام درباره چگونگی اجرای تصمیم مکرون، علاوه بر ملاحظات امنیتی، با محدودیت امکانات نظامی فرانسه نیز ارتباط دارد.
بر اساس این گزارش، ماهیت جنگ ایران بیش از هر چیز مستلزم برخورداری از سامانههای پدافند زمین به هواست؛ حوزهای که فرانسه در آن با کمبود تجهیزات مواجه است.
هرچند پاریس برنامههایی را برای جبران این کمبود در دستور کار قرار داده، تحویل رادارهای جدید و نسخههای تازه سامانه پدافندی سمپ/تی برای سالهای ۲۰۲۶ و ۲۰۲۷ برنامهریزی شده است.
اعزام تجهیزات به عربستان سعودی، دومین اقدام مشابه فرانسه در خاورمیانه از زمان آغاز جنگ ایران به شمار میرود.
فرانسه پیشتر در ماه مارس، برای عمل به تعهدات دفاعی خود در قبال امارات متحده عربی، تجهیزات پدافندی به این کشور ارسال کرده بود.
بریتانیا نیز اعلام کرده است یک فروند هواپیمای سوخترسان وویجر به عربستان سعودی اعزام میکند تا توان عملیاتی جنگندههای این کشور را افزایش دهد.
ادامه تهدیدها علیه عربستان سعودی
عربستان سعودی در هفتههای اخیر با تشدید حملات حوثیها و ادامه تهدیدها علیه زیرساختهای انرژی خود روبهرو بوده است.
خط لوله شرق-غرب عربستان سعودی که بخشی از نفت صادراتی این کشور به اروپا از آن عبور میکند، ۱۹شهریور از سوی گروههای عراقی مورد حمایت جمهوری اسلامی هدف قرار گرفت و از مدار خارج شد.
خبرگزاری رویترز ۳۱شهریور گزارش داد عربستان سعودی فعالیت خط لوله شرق-غرب را از سر گرفته است.
در این شرایط، محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان سعودی، بارها از آمریکا، مهمترین شریک امنیتی ریاض، درخواست کمک کرده است.
با وجود استقرار تجهیزات پدافندی آمریکا در عربستان سعودی، دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، در روزهای اخیر تمایلی به مداخله نظامی مستقیم نشان نداده و حمایت واشینگتن را به همکاری اطلاعاتی محدود کرده است.
هشام الغنام، پژوهشگر مرکز خاورمیانه کارنگی، تلاش ریاض برای گسترش همکاری دفاعی با فرانسه را «پاسخی منطقی و نه نشانهای از گسست روابط» با آمریکا توصیف کرد.
او گفت اطلاعات امنیتی میتوانند مبدا تهدید را مشخص کنند، اما قادر به رهگیری موشک نیستند.
به اعتقاد الغنام، عربستان سعودی دقیقا از فرانسه میخواهد این کمبود را جبران کند؛ موضوعی که اعزام رادارها و سامانههای دفاعی بهجای جنگندهها را توضیح میدهد.
آندریاس کریگ، پژوهشگر کینگز کالج لندن، نیز تاکید کرد هدف ریاض جایگزین کردن یک وابستگی با وابستگی دیگر نیست، بلکه ایجاد شبکهای از مشارکتهای امنیتی با توانمندیهای متفاوت است.
فرصتی برای گسترش همکاری دفاعی پاریس و ریاض
لوموند نوشت مقامهای فرانسوی مدتهاست میکوشند روابط دفاعی مستحکمتر و پایدارتری با عربستان سعودی برقرار کنند.
اگرچه همکاری نظامی دو کشور به دهه ۱۹۸۰ بازمیگردد، این روابط عمدتا به آموزش نظامی، رزمایشهای مشترک محدود و فروش تسلیحات منحصر بوده است.
پاریس و ریاض تاکنون توافق دفاعی رسمی مشابه توافق فرانسه و امارات متحده عربی امضا نکردهاند.
کامی لون، کارشناس شورای روابط خارجی اروپا، معتقد است فرانسه مدتهاست خواهان کاهش تمرکز همکاریهای منطقهای خود بر امارات و گسترش روابط با عربستان سعودی است.
با این حال، تصمیم مکرون در فرانسه با مخالفت احزاب «فرانسه تسلیمناپذیر» و «اجتماع ملی» مواجه شده است.
همزمان، تنشهای منطقهای ادامه دارد و رشاد العلیمی، رییس شورای ریاستجمهوری یمن، سوم مهر خواستار بسیج عمومی برای مقابله با حوثیهای مورد حمایت تهران شد.
متیو گولد (Matthew Gould) در فاصله سالهای ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۵ سفیر بریتانیا در اسرائیل بود. او که اولین سفیر یهودی بریتانیا در اسرائیل محسوب میشود از سال ۲۰۰۳ تا ۲۰۰۵ معاون سفیر بریتانیا در تهران بود.
او در این یادداشت که جمعه سوم مهر منتشر شد، نوشته است که حکومت جمهوری اسلامی و سپاه پاسداران، با وجود اعتراضات گسترده و کشته شدن علی خامنهای در حملات آمریکا و اسرائیل، توانستهاند در قدرت باقی بمانند و تغییر این وضعیت نیازمند تحولاتی همزمان در داخل کشور به همراه حمایت واقعی از خارج از کشور است.
گولد یادداشت خود را با سه اظهارنظر دونالد ترامپ درباره اعتراضات ایران آغاز کرده است. ترامپ ۲۳ دی ۱۴۰۴، در هفتهای که هزاران معترض کشته شدند، در تروثسوشیال نوشت: «میهنپرستان ایرانی، به اعتراض ادامه دهید ــ نهادهایتان را تصرف کنید!!!» و وعده داد: «کمک در راه است.»
ترامپ در ساعات اولیه ۹ اسفند ۱۴۰۴، همزمان با آغاز حملات آمریکا و اسرائیل به جمهوری اسلامی، در یک سخنرانی تلویزیونی خطاب به ایرانیان گفت: «وقتی کار ما تمام شد، حکومتتان را در دست بگیرید. برای تصرف شما خواهد بود. این احتمالا تنها فرصت شما برای چند نسل خواهد بود.»
ترامپ ۱۰ شهریور ۱۴۰۵ بار دیگر در تروثسوشیال، این بار به گفته گولد با لحنی گلایهآمیزتر، پرسید: «مردم ایران چه زمانی قیام خواهند کرد و خواهند جنگید؟»
معاون پیشین سفیر بریتانیا در ایران سپس در ادامه مقاله خود نوشته است حکومت ایران و سپاه پاسداران که در مرکز ساختار قدرت قرار دارد، «بیرحمانه مصمم» به حفظ قدرت هستند و بارها برخلاف پیشبینیها موفق به بقا شدهاند.
بهگفته او، جمهوری اسلامی در سال جاری از دو تحول بزرگی جان سالم به در برد که بسیاری از ناظران تصور میکردند میتواند به سقوط آن منجر شود.
نخست، اعتراضاتی بود که در دی ماه ۱۴۰۴ آغاز شد و بهنوشته گولد، جدیترین اعتراضاتی بود که حکومت با آن مواجه شده است. این اعتراضات نه با دانشجویان و طبقه متوسط، بلکه با اعتصاب کسبه بازار بزرگ تهران آغاز شد و سپس به هر ۳۱ استان ایران گسترش یافت.
یک دیپلمات اروپایی شمار معترضان حاضر در خیابانهای تهران در ۱۸ دی را «بسیار بیش از یک میلیون نفر» گزارش کرده است. حکومت اعتراضات را بهشدت سرکوب کرد؛ بهگفته حکومت دستکم سه هزار معترض کشته شدهاند و برخی برآوردهای معتبر شمار کشتهشدگان را تا ۳۰ هزار نفر اعلام کردهاند.
بهنوشته گولد، این تجربه نشان داد که اعتراضات گسترده بهتنهایی کافی نیست.
تحول دوم در۹ اسفند سال گذشته رخ داد؛ زمانی که علی خامنهای در حمله هوایی آمریکا و اسرائیل کشته شد. خامنهای بیش از ۳۶ سال رهبر جمهوری اسلامی بود و پیش از آن نیز هشت سال ریاستجمهوری را برعهده داشت.
گولد پس از مرور این دو رویداد افزوده است اگر تغییر رهبری قرار بود به تغییر حکومت منجر شود، آن لحظه باید بهترین فرصت میبود: خامنهای جانشینی تعیین نکرده بود. پسرش مجتبی که سرانجام به رهبری منصوب شد، در همان حملات بهشدت مجروح شده بود و کشور برای مدتی کوتاه بهدست یک هیات موقت سهنفره اداره شد. با این حال، حکومت بار دیگر تاب آورد و قدرت به نسل بعدی و «تندروتر» منتقل شد.
پنج شرط برای تغییر حکومت
گولد سپس در پاسخ به این پرسش که برای سرنگونی حکومت چه چیزی لازم است، پنج عامل را برشمرده که بهگفته او تحقق هیچیک آسان نخواهد بود:
عامل نخست، بازگشت مردم ایران به خیابانهاست:
به نوشته معاون پیشین سفیر بریتانیا در تهران، ایرانیان با وجود آسیبهای مکرر ناشی از خشونت باید بار دیگر اعتراض کنند و ائتلافی را که در آغاز سال میان طبقات و مناطق مختلف کشور شکل گرفته بود، بازسازی کنند.
گولد محتملترین محرک اعتراضات متحد را فشار اقتصادی میداند؛ وضعیتی که بهگفته او ایرانیان به همان اندازه که آمریکا را مسئول آن میدانند، حکومت خود را نیز مقصر میشمارند. تورم به بالاترین سطح از زمان جنگ جهانی دوم رسیده، بیش از یک نفر از هر پنج جوان بیکار است، قیمت سوخت افزایش یافته و سوخت کافی نیز وجود ندارد. او نوشته که یک زمستان سخت میتواند افراد بیشتری را به خیابانها بکشاند.
عامل دوم، دوام اعتراضات پس از آغاز سرکوب و قطع اینترنت است:
به اعتقاد متیو گولد، حکومت تنها در صورتی واقعا با تهدید روبهرو خواهد شد که اعتراضات بتواند پس از سرکوب اجتنابناپذیر و خاموشی اینترنت ادامه پیدا کند.
عامل سوم، ایجاد زیرساختی است که شهروندان بتوانند حتی بدون اینترنت سازماندهی شوند:
در اعتراضات دی ماه، هنگامی که حکومت برای ایجاد خاموشی کامل دیجیتال تلاش کرد، استارلینک دسترسی رایگان را برای حسابهای ایرانی فعال کرد و دولت ترامپ هزاران پایانه استارلینک را به داخل ایران فرستاد اما حکومت بهسرعت واکنش نشان داد.
بهنوشته گولد، با فناوریای که احتمالا روسیه یا چین تامین کرده بودند، سیگنال جیپیاس استارلینک در تهران مختل شد و حکومت همزمان به جستوجو و جمعآوری دیشهای استارلینک در داخل کشور پرداخت؛ اقداماتی که اتصال را تا ۸۰ درصد کاهش داد. سامانههای آمریکایی دور زدن محدودیتهای اینترنتی که میتوانست به معترضان کمک کند نیز عمدتا پس از آنکه دولت ترامپ یک سال پیشتر کمکهای خارجی را متوقف کرد، از دسترس خارج شده بود.
عامل چهارم و شاید مهمترین عامل، متزلزل شدن نیروهای امنیتی است:
سفیر سابق بریتانیا در اسرائیل نوشته است انقلابها زمانی موفق میشوند که نیروهای نظامی دچار تردید شوند.
او دو نمونه تاریخی ذکر میکند: در سال ۱۳۵۷، ارتش شاه ایران پس از ماهها تیراندازی به معترضان سرانجام کنار کشید؛ در سال ۱۴۰۳ نیز ارتش بشار اسد در سوریه، به تعبیر گولد، بیش از آنکه «جدا شود، ناپدید شد».
اما در ایران، با وجود پیشبینیهای خوشبینانه، نیروهای نظامی تا امروز عمدتا منسجم باقی ماندهاند. سپاه پاسداران و نیروی شبهنظامی بسیج نیز وفادار ماندهاند و بهنوشته گولد، ایدئولوژی و منافع اقتصادی آنها را به حفظ وضع موجود پیوند داده است.
عامل پنجم، فروپاشی درونی خود حکومت است:
گولد معتقد است این اتفاق زمانی رخ خواهد داد که مقامهای رده میانی به این نتیجه برسند که نظم قدیمی به پایان رسیده است. اما تا زمانی که این افراد آیندهای برای خود در نظام بعدی نبینند، چنین تغییری رخ نخواهد داد. او تاکید میکند که «انزوای کامل» هیچ انگیزهای برای جدا شدن این افراد از حکومت ایجاد نمیکند.
هشدار درباره خلاء قدرت پس از سقوط احتمالی
متیو گولد در ادامه یادداشت خود افزوده است اگر این پنج شرط فراهم شود، اعتراضات ممکن است فرصتی برای موفقیت پیدا کند و حکومت سرانجام کنار برود؛ اما بدون آنها، «هیچ میزان بمباران هوایی یا تشویق کاخ سفید کافی نخواهد بود.»
او در عین حال هشدار داده که اگر چنین روزی فرا برسد، آمریکا و دیگر کشورها نباید روی انتقال آرام و آسان قدرت به یک حکومت جدید حساب کنند.
بهگفته او، احتمال وقوع دورهای از هرجومرج، خلاء رهبری و قدرت گرفتن گروههای جداییطلب در مناطق پیرامونی ایران نیز وجود دارد؛ از کردها در غرب و شمالغرب گرفته تا بلوچها در جنوبشرق.
گولد در پایان یادداشت خود نوشته است به جای آنکه ترامپ به انتشار پیامهای اینترنتی بیشتری برای تشویق ایرانیان به قیام ادامه دهد، اقدام مفیدتر این است که دستور تدوین یک برنامه جامع برای دوران پس از تغییر حکومت را صادر کند؛ طرحی که در زمان لازم آماده اجرا باشد و بتواند بلافاصله حمایتهای امنیتی، بشردوستانه و بازسازی را فراهم کند.
بهنوشته او، تنها در چنین شرایطی وعده ترامپ مبنی بر اینکه «کمک در راه است» معنای واقعی خواهد یافت و مردم ایران خواهند توانست ساختن آیندهای را که بهگفته گولد «شایسته آن هستند» آغاز کنند.
وزارت خارجه بریتانیا جمعه سوم مهر اعلام کرد این دیدار دوم مهر در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل در نیویورک برگزار شد.
جنگ جاری در خاورمیانه، ضرورت بازگشایی تنگه هرمز و تهدیدهای امنیتی منتسب به گروههای وابسته به جمهوری اسلامی، از محورهای گفتوگو بود.
بر اساس بیانیه لندن، میلیبند بر عزم «تزلزلناپذیر» بریتانیا برای مقابله با این تهدیدها، از جمله حملات علیه جامعه یهودیان این کشور، تاکید کرد و اقدامات دولت برای پاسخ به آنها را برای عراقچی شرح داد.
روایت متفاوت عراقچی از دیدار با میلیبند
وزارت خارجه بریتانیا نگفت که عراقچی در واکنش به هشدار میلیبند چه پاسخی داده است. در مقابل، بیانیه منتشرشده در حساب تلگرامی وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، تنها به مواضع او در این دیدار پرداخت.
بر اساس این بیانیه، عراقچی خواستار اصلاح آنچه «رویکردهای مخرب و غیرمسئولانه برخی دولتهای اروپایی در قبال ایران و تحولات منطقه» خواند، شد.
او همچنین گفت «اصرار بر مداخله در امور داخلی کشورها و استفاده ابزاری از مفاهیم حقوق بشری» برای تهران پذیرفتنی نیست.
جمهوری اسلامی پیشتر اتهام استفاده از نیروهای نیابتی برای اجرای عملیات در بریتانیا را رد کرده است. با این حال، مقامهای امنیتی این کشور گفتهاند از سال ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۵ دستکم ۲۰ توطئه منتسب به حکومت ایران برای قتل شهروندان یا ساکنان بریتانیا خنثی شده است.
محدودیتهای تازه علیه سپاه پاسداران
دولت بریتانیا در تیرماه با استفاده از اختیارات تازه قانون امنیت ملی، حمایت از سپاه پاسداران و حركة أصحاب اليمين الإسلامية (جنبش اسلامی یاران حق)، گروهی مرتبط با جمهوری اسلامی، را ممنوع کرد.
این تصمیم پس از مجموعهای از حملات یهودستیزانه و حمله به رسانههای فارسیزبان مستقر در لندن اتخاذ شد.
گروه مرتبط با جمهوری اسلامی مسئولیت هفت حمله به مکانهای مرتبط با جامعه یهودی و اسرائیلی و رسانههای فارسیزبان را پذیرفته است.
بر اساس مقررات تازه، فعالیت یا حمایت از نهادهای تعیینشده میتواند پیگرد قضایی و مجازات زندان در پی داشته باشد.
این سازوکار برای مقابله با استفاده دولتهای خارجی از گروههای نیابتی در خاک بریتانیا طراحی شده است.
هشدار درباره جاسوسافزار مرتبط با ایران
هشدار میلیبند چند روز پس از آن مطرح شد که مرکز ملی امنیت سایبری بریتانیا اعلام کرد عوامل سایبری مرتبط با حکومت ایران از خانوادهای از جاسوسافزارها با نام «چوزن بریک» برای سرقت اطلاعات حساس استفاده کردهاند.
به گفته این نهاد، مهاجمان با ارسال پیامهای هدفمند و جعل هویت افراد مورد اعتماد در واتساپ و تلگرام، قربانیان را به باز کردن پیوندها یا فایلهای آلوده ترغیب میکنند.
این جاسوسافزار قادر است ایمیلها، پیامها و فایلها را سرقت کند، از صفحهنمایش تصویر بگیرد و میکروفن دستگاه را فعال کند.
لندن، واشینگتن و آمستردام این عملیات را به عوامل وابسته به وزارت اطلاعات جمهوری اسلامی نسبت دادهاند.
تهران تاکنون به این هشدار سایبری واکنش علنی نشان نداده است.
به گفته این منابع، تازهترین ارزیابیهای اطلاعاتی آمریکا نشان میدهد دادههای چینی در شماری از حملات مشخص جمهوری اسلامی، از جمله حمله مرگبار به یک پایگاه آمریکا در اردن، نقشی عملی داشتهاند.
نقش «تعیینکننده» در حمله به پایگاه آمریکا
چهار منبع آشنا با ارزیابیهای اطلاعاتی آمریکا به سیانان گفتند تصاویر ماهوارهای و اطلاعات دریافتی از منابع چینی، به جمهوری اسلامی امکان داد در تیرماه یک پایگاه آمریکا در اردن را با دقتی هدف قرار دهد که به باور مقامهای آمریکایی، تهران بدون این کمک قادر به دستیابی به آن نبود.
در این حمله سه نظامی آمریکایی کشته شدند.
سیانان جمعه سوم مهر ماه نوشت برخی مقامهای آمریکا دادههای اطلاعاتی چینی را در موفقیت حمله «تعیینکننده» ارزیابی میکنند.
مقامهای آمریکایی پیشتر نیز تصاویر ماهوارهای چین را به این حمله مرتبط دانسته بودند.
گزارش تازه سیانان از این ادعا فراتر میرود و میگوید نهادهای اطلاعاتی آمریکا اکنون تاثیر این دادهها بر دقت حمله را نیز ارزیابی کردهاند.
۲۶ فروردین نیز گزارش شد نیروی هوافضای سپاه پاسداران خدمات یک ماهواره چینی را خریداری کرده و از آن برای رصد پایگاههای آمریکا در اردن، بحرین و عربستان سعودی، بهره برده است.
ردیابی کشتیها در تنگه هرمز
بخش دیگری از ارزیابی اطلاعاتی آمریکا به استفاده جمهوری اسلامی از دادههای ژئوفضایی چین در تنگه هرمز مربوط است.
به گفته منابع سیانان، این اطلاعات به نیروهای ایرانی کمک کرده است حرکت کشتیها و عملیات اسکورت آمریکا را دقیقتر دنبال و زمان حملات خود را متناسب با موقعیت شناورها تعیین کنند.
بر اساس این گزارش، جمهوری اسلامی پهپادهای نسبتا ساده مجهز به سامانه هدایت حرارتی را در زمان مناسب و به تعداد زیاد به سوی کشتیها پرتاب میکند.
در یکی از عملیاتهای اخیر اسکورت نفتکشها، نیروهای آمریکایی بیش از ۱۲ موشک و نزدیک به ۲۰ پهپاد ایرانی را رهگیری کردند و همزمان حدود ۶۰ هدف را در اطراف تنگه هرمز مورد حمله قرار دادند.
کمک فنی چین و روسیه
سیانان افزود حمایت از جمهوری اسلامی به ارائه اطلاعات محدود نمانده است.
بر اساس ارزیابیهای آمریکا، کمکهای فنی چین و روسیه در بهبود سامانههای هدایت موشکها و پهپادهای ایران موثر بوده و چین سامانههای پدافند هوایی نیز در اختیار تهران قرار داده است.
یک مقام آمریکایی درباره اهمیت واردات تجهیزات دومنظوره گفت: «بدون قطعات چینی، احتمال ادامه جنگ از سوی ایران کمتر بود؛ موضوع به همین سادگی است.»
گزارشهای اخیر نیز از تبدیل شدن پل هوایی چین به یکی از مسیرهای اصلی تامین قطعات برنامههای موشکی و پهپادی جمهوری اسلامی حکایت دارند.
با این حال، مقامهای آمریکایی هنوز به جمعبندی واحدی درباره نقش دولت چین نرسیدهاند.
مشخص نیست که این کمکها مستقیما به دستور پکن ارائه شده باشد.
وزارت خارجه چین اتهام کمک نظامی به جمهوری اسلامی را رد کرده و میگوید پکن به تعهدات بینالمللی خود پایبند است.
