روزنامهنگار و مستندساز ایرانی-کانادایی
حمله حوثیهای یمن به یک کشتی در بابالمندب شش کشته بر جای گذاشت. کارشناسان میگویند تشدید حملات حوثیها نه گشایش جبههای تازه در جنگ ایران، بلکه همزمانی دو مناقشه است که طی آن، این گروه نیابتی جمهوری اسلامی ضمن پیگیری اهداف خود، فشار بر دشمنان تهران را نیز افزایش میدهد.
تحلیلگران درباره میزان دخالت مستقیم تهران و دلایل ازسرگیری فعالیت حوثیها پس از آنکه این گروه تا حد زیادی از جنگ ایران دور مانده بود، اختلاف نظر دارند.
با این حال، چه تهران مستقیما حوثیها را هدایت کند و چه از تصمیمهای مستقل آنها سود ببرد، ازسرگیری حملات این گروه فشار بیشتری بر رقبای جمهوری اسلامی، بهویژه عربستان سعودی، وارد میکند.
حوثیها ۲۰ مرداد کشتی باری «تهامه» با پرچم تانزانیا را در تنگه بابالمندب با موشک هدف قرار دادند.
به گفته مقامهای یمنی، در این حمله چهار تن از خدمه کشتی و دو عضو نیروهای مقاومت ملی همسو با دولت یمن کشته شدند.
شبکه المسیره، وابسته به حوثیها، سپس اعلام کرد این گروه کشتی دیگری را نیز در بابالمندب هدف قرار داده که حامل «تجهیزات نظامی» عربستان سعودی بوده است.
حوثیها جنگ خود را دنبال میکنند
به نظر میرسد بازگشت حوثیها به عملیات تهاجمی، پیش از هر چیز ریشه در محاسبات خود این گروه در داخل یمن داشته باشد.
کامران بخاری، پژوهشگر ارشد شورای سیاستگذاری خاورمیانه و تحلیلگر راهبردی، «محور مقاومت» جمهوری اسلامی را به یک مجموعه تجاری تشبیه کرد که برخی گروههای آن مانند شرکتهای زیرمجموعه تحت کنترل تهران عمل میکنند، در حالی که حوثیها بیشتر به یک مجموعه مستقل تحت همان برند شباهت دارند.
بخاری به ایراناینترنشنال گفت: «آنها هر وقت تشخیص دهند ورود به یک درگیری و مشارکت در آن به نفعشان است، وارد عمل میشوند. اینطور نیست که ایران بگوید بپر و آنها بپرسند چقدر؟»
برای ماهها، به نظر میرسید حوثیها تا زمانی که مسیر جنگ ایران نامشخص بود، ترجیح میدادند از آن دور بمانند.
این محاسبه پس از رویارویی بر سر یک هواپیمای ایرانی که عازم مناطق تحت کنترل حوثیها بود، تغییر کرد.
پس از آنکه این هواپیما برای فرود در یمن تلاش کرد، عربستان سعودی فرودگاه را هدف قرار داد؛ رخدادی که به آغاز دور تازهای از حملات میان حوثیها و ریاض انجامید.
تشدید تنشها همزمان با افزایش فعالیت نیروهای حکومتی مورد حمایت عربستان سعودی و جداییطلبان جنوب یمن مورد حمایت امارات متحده عربی صورت گرفته است.
بخاری درباره محاسبات کنونی حوثیها گفت: «چیزی که میخواهم بگویم این است که همه اینها داخلی است. هیچ ارتباطی با ایران ندارد.»
با این حال، این مناقشه در شرایطی جریان دارد که جنگ ایران معادلات منطقه را تغییر داده است.
اقدامات جمهوری اسلامی در تنگه هرمز پیشتر فشار بر عربستان سعودی و دیگر کشورهای خلیج فارس را افزایش داده است.
ازسرگیری فعالیت حوثیها در بابالمندب نیز ریاض را با تهدیدهایی در دو آبراه حیاتی روبهرو کرده است.
ریاض همچنین در تلاش است سازوکار امنیتی گستردهتری برای خود ایجاد کند. پیمان دفاعی عربستان سعودی، پاکستان و ترکیه که بهتازگی امضا شده، میتواند در مقابله با این تهدیدها حمایت منطقهای بیشتری برای ریاض فراهم کند.
این شرایط ممکن است حوثیها را ترغیب کند پیش از تقویت این سازوکار، فشار بر ریاض را افزایش دهند.
بخاری گفت: «حوثیها میخواهند پیش از آنکه این شبکه شکل بگیرد، از سعودیها امتیاز بگیرند.»
به گفته او، هدف نهایی حوثیها همچنان تبدیل شدن به قدرت سیاسی و نظامی مسلط در یمن و وادار کردن ریاض به پذیرش این واقعیت است که نمیتوان آنها را بهسادگی حذف کرد.
جمهوری اسلامی سود میبرد
پیگیری اهداف مستقل حوثیها به این معنا نیست که تهران صرفا نظارهگر است.
فاطمه الاسرار، متخصص امور یمن و ایران، معتقد است فشار تازه حوثیها بیش از پیش با راهبرد گستردهتر جمهوری اسلامی علیه آمریکا پیوند خورده است.
الاسرار به ایراناینترنشنال گفت: «البته که آنها [جمهوری اسلامی] حوثیها را امتداد خود میدانند. دیگر این موضوع را پنهان نمیکنند.»
او در این زمینه به مواضع مقامهای جمهوری اسلامی اشاره کرد که فشار در تنگه هرمز و بابالمندب را به یکدیگر مرتبط میکنند.
الاسرار گفت تهران خستگی فزاینده آمریکا از جنگ ایران را از نزدیک دنبال میکند و انتخابات میاندورهای آتی را فرصتی برای تشدید فشار بر واشینگتن میبیند.
او افزود: «آنها بسیار شفاف و حسابشده عمل میکنند و از حوثیها در این جبهه بهره میگیرند تا از موقعیت موجود بیشترین بهره را ببرند.»
روزنامه سعودی الشرقالاوسط در گزارشی تازه، از احتمال نقش عملیاتی مستقیمتر جمهوری اسلامی خبر داد.
این روزنامه ۲۰ مرداد به نقل از منابع امنیتی یمن گزارش داد افسران سپاه پاسداران در بخشهایی از حملات حوثیها نقش نظارتی دارند و یک مقام حکومت ایران به نام علی محمد رضایی نیز بر اتاق عملیاتی مسئول امور نظامی و امنیتی در مناطق تحت کنترل حوثیها نظارت میکند.
بر اساس این گزارش، افسران جمهوری اسلامی همچنین در ایجاد پایگاههای جدید پرتاب موشک و پهپاد نقش داشتهاند.
ایراناینترنشنال نتوانسته است این اطلاعات را بهطور مستقل تایید کند.
این تحولات به کجا خواهد انجامید؟
دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، پیشتر هشدار داد واشینگتن تهران را مسئول ازسرگیری حملات حوثیها خواهد دانست.
او این گروه را عامل و نیروی نیابتی جمهوری اسلامی توصیف کرد و تهران و حوثیها را به مجازات نظامی تهدید کرد.
تام شارپ، فرمانده بازنشسته نیروی دریایی سلطنتی بریتانیا که ۲۷ سال خدمت کرده و فرماندهی چهار ناو جنگی را بر عهده داشته است، به ایراناینترنشنال گفت تردید دارد ترامپ بخواهد کارزار نظامی گسترده دیگری علیه حوثیها آغاز کند.
شارپ گفت: «او قطعا نمیخواهد همزمان درگیر یک جبهه دیگر شود.»
به گفته شارپ، بابالمندب اهمیت راهبردی تنگه هرمز را ندارد، زیرا کشتیها میتوانند از مسیرهای جایگزین استفاده کنند؛ هرچند این مسیرها به میزان قابل توجهی طولانیتر و پرهزینهترند.
دادههای شرکت اطلاعات کشتیرانی کپلر نشان میدهد شمار کشتیهای ردیابیشده در تنگه هرمز ۲۰ مرداد به هشت فروند کاهش یافت که پایینترین میزان روزانه از ۱۴ مرداد بود و از میانگین حدود ۱۲ کشتی در ۱۰ روز گذشته نیز کمتر محسوب میشد.
در مقابل، شمار کشتیهایی که ۲۰ مرداد از تنگه بابالمندب در جنوب دریای سرخ عبور کردند به ۳۰ فروند رسید؛ رقمی بالاتر از میانگین ۲۵ کشتی در ۱۰ روز گذشته.
بر اساس دادههای کپلر، پیش از آغاز درگیریهای جمهوری اسلامی با آمریکا و اسرائیل در ۹ اسفند ۱۴۰۴، روزانه معمولا حدود ۱۳۰ کشتی از تنگه هرمز عبور میکردند.
با این حال، جمهوری اسلامی همچنان میتواند از این وضعیت سود ببرد.
افزایش حملات حوثیها میتواند کشتیرانی را با اختلال بیشتری روبهرو کند و آمریکا و شرکایش را ناچار سازد بخشی از منابع خود را به یک آبراه راهبردی دیگر اختصاص دهند.
شارپ درباره واکنش احتمالی تهران گفت: «فکر میکنم از این وضعیت خشنود خواهند بود. اگر این موضوع باعث شود بخشی از منابع آمریکا از خلیج عمان به جای دیگری منتقل شود، به نفع ایران است.»
زاکانی چهارشنبه ۲۱ مرداد در مصاحبهای ویدیویی با خبرگزاری دانشجو، وابسته به بسیج، اعلام کرد مجتبی خامنهای یکی از اهداف حملات آمریکا و اسرائیل در نخستین روز جنگ بود و بر اثر اصابت موشک به محل سکونتش مجروح شد.
او افزود: «در ساختمانی که آسیب دید، موشک مستقیم به طبقه ایشان خورد. قصد داشتند ایشان را شهید کنند. یکی از اهداف حمله خود ایشان بود.»
به گفته شهردار تهران، زهرا حداد عادل که معلم بود، صبح روز حمله بهدلیل «سردرد» تصمیم گرفت با تاخیر راهی مدرسه شود و در نتیجه، هنگام حمله در خانه بود و جان باخت.
مجتبی خامنهای از زمان انتصاب بهعنوان سومین رهبر جمهوری اسلامی، در هیچ مراسم یا مکانی عمومی حاضر نشده و هیچ پیام صوتی یا تصویری منتشر نکرده است.
پیامهای منتسب به او تنها بهصورت مکتوب منتشر میشوند.
روایتهای متفاوت از روز حمله
اظهارات زاکانی با گزارشهای قبلی درباره محل کشته شدن زهرا حداد عادل تفاوت دارد.
پیشتر اعلام شده بود او در حمله به بیت رهبری، همراه با شماری از اعضای خانواده علی خامنهای، از جمله مصباحالهدی باقری کنی و بشری خامنهای، کشته شده است.
محسن قمی، معاون ارتباطات بینالملل دفتر رهبر جمهوری اسلامی، نیز پیشتر روایت متفاوتی از چگونگی جان به در بردن مجتبی خامنهای مطرح کرده بود.
او گفته بود مجتبی خامنهای هنگام حمله در همان ساختمانی حضور داشت که دیگر ساکنان آن کشته شدند، اما چند دقیقه پیش از اصابت موشک به حیاط رفته بود.
زاکانی: انتصاب رضایی پیامی به آمریکاست
شهردار تهران در بخش دیگری از مصاحبه خود اعلام کرد انتصاب محسن رضایی به سمت دبیری شورای عالی امنیت ملی، حامل «پیامی خاص» برای آمریکاست.
زاکانی با تکرار مواضع علی خامنهای، دیکتاتور پیشین ایران، گفت انتصاب رضایی نشان میدهد «دوران بزندررو تمام شده است».
به گفته او، در دوران حکمرانی ۳۷ ساله علی خامنهای، «نظام اسلامی در سراسر جهان و مقاومت در منطقه» گسترش یافت و «انقلاب» نیز در دوره رهبری مجتبی خامنهای «بارورتر و بزرگتر» خواهد شد.
«محور مقاومت» عنوانی است که مقامها و رسانههای جمهوری اسلامی برای گروههای مسلح مورد حمایت تهران در منطقه، نظیر حماس، جهاد اسلامی، حزبالله، حشد شعبی و حوثیهای یمن، استفاده میکنند.
افزایش نفوذ چهرههای تندرو
سیانان ۲۰ مرداد گزارش داد انتصاب شش چهره تندرو در سمتهای ارشد نظامی و امنیتی از سوی مجتبی خامنهای، از حرکت حکومت به سوی سیاست خارجی تهاجمیتر و تشدید فضای امنیتی در داخل ایران حکایت دارد.
رضایی ۲۰ مرداد در دیدار با سفیر چین در تهران تهدید کرد تا زمانی که آمریکا رفتار خود را تغییر ندهد و شروط جمهوری اسلامی را نپذیرد، تنگه هرمز بازگشایی نخواهد شد.
او اضافه کرد: «آمریکا باید جنگ را پایان دهد، پولهای مسدود شده ایران را بپردازد و جنگ در کل منطقه از جمله لبنان و غزه پایان یابد. شروط دیگر تهران نیز از طریق واسطهها به آنها منتقل شده است.»
همزمان با ادامه اقدامات تنشآفرین جمهوری اسلامی، چشمانداز مذاکرات تهران و واشینگتن بر سر بازگشایی تنگه هرمز در هالهای از ابهام قرار دارد و گمانهزنیها در روزهای اخیر درباره احتمال گسترش دامنه و شدت درگیریها در منطقه بالا گرفته است.
اسکاینیوز چهارشنبه ۲۱ مرداد در گزارشی نوشت روسیه معمولا آزادی شهروندان آمریکایی زندانی را به آزادی زندانیان روس گره میزند.
گیلمن پس از آزادی با هواپیمای وزارت خارجه آمریکا به فرودگاه دالس در حومه واشینگتن منتقل شد و سپس برای ادامه درمان به یک مرکز توانبخشی در سنآنتونیو تگزاس رفت.
دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، گفت آزادی گیلمن به دلایل بشردوستانه و پس از گفتوگو با ولادیمیر پوتین، رییسجمهوری روسیه، انجام شد.
استیو ویتکاف، فرستاده ویژه آمریکا، نیز از پوتین بهدلیل عفو گیلمن و «مشارکت شخصی» او در این روند تشکر کرد.
پیش از این، ایوان گرشکویچ، خبرنگار والاستریت ژورنال، سال ۲۰۲۴ در جریان مبادله گسترده زندانیان آزاد شد.
دو سال پیش از آن نیز بریتنی گراینر، ستاره بسکتبال آمریکا، با ویکتور بوت، دلال اسلحه روس که در آمریکا زندانی بود، مبادله شد.
تلاش مسکو برای بهبود روابط با ترامپ
اسکاینیوز آزادی بدون مبادله گیلمن را تلاشی از سوی کرملین برای جلب نظر کاخ سفید ارزیابی کرد؛ اقدامی که مسکو امیدوار است در عرصه دیپلماتیک، بهویژه در پرونده جنگ اوکراین، برایش امتیاز به همراه داشته باشد.
این اقدام در شرایطی انجام شده که جنگ اوکراین مشکلات بیشتری برای روسیه ایجاد کرده است. حملات پهپادی به عمق خاک روسیه افزایش یافته و حملههای مکرر به پالایشگاههای نفت، به اقتصاد این کشور آسیب زده و کاستیهای نظامی مسکو را بیشتر در معرض توجه قرار داده است.
جنگ پس از چهار سال و نیم همچنان ادامه دارد و مذاکرات صلح با میانجیگری آمریکا نیز پس از آغاز جنگ آمریکا علیه جمهوری اسلامی متوقف شده است.
در همین مدت، ترامپ ظاهرا به ولودیمیر زلنسکی، رییسجمهوری اوکراین، نزدیکتر شده و دو طرف شش مرداد در واشینگتن دیدار کردند.
این شرایط با روابط ترامپ و پوتین در همین مقطع از سال گذشته تفاوت دارد؛ زمانی که ترامپ در آلاسکا از پوتین استقبال کرد و به نظر میرسید آماده دستیابی به توافقی برای پایان جنگ اوکراین است که تا حد زیادی خواستههای کرملین را تامین میکرد.
مسکو با آزادی گیلمن میکوشد روابط با واشینگتن را دوباره به مسیر مطلوب خود بازگرداند و پوتین را بهعنوان طرفی معرفی کند که ترامپ میتواند با او به توافق برسد.
روسیه اگرچه این بار امتیازی دریافت نکرده، امیدوار است در آینده از این اقدام بهره ببرد.
وخامت شدید وضعیت جسمانی گیلمن
خبرگزاری رویترز ۲۰ مرداد به نقل از مقامهای آمریکایی گزارش داد واشینگتن برای آزادی گیلمن هیچ امتیازی به مسکو نداد.
یک مقام آمریکایی نیز تصمیم پوتین برای آزادی گیلمن را «حسن نیت» توصیف کرد.
رویترز گزارش داد وضعیت جسمانی گیلمن پیش از آزادی بهشدت وخیم شده بود.
او اوایل تیرماه از بیمارستان زندان به بخش روانپزشکی یک بیمارستان عمومی در ورونژ منتقل شد و به گفته نماینده خانوادهاش، توان حرکت ارادی و واکنش طبیعی به محرکهای بیرونی را تا حد زیادی از دست داده بود.
پیش از آزادی، خانواده و گروههای حامی گیلمن هشدار داده بودند جان او در خطر است.
او قادر به برقراری ارتباط نبود و برای دریافت غذا و مایعات، به لوله تغذیه وابسته بود.
کاخ سفید و وزارت خارجه آمریکا از مسکو خواسته بودند او را آزاد کند تا برای درمان به آمریکا بازگردد.
گیلمن که از مرداد ۱۳۹۸ تا مرداد ۱۳۹۹ در تفنگداران دریایی آمریکا خدمت کرده بود، ۲۷ دی ۱۴۰۰ هنگام سفر با قطار در ورونژ بازداشت شد.
رسانههای دولتی روسیه گزارش دادند او در حالت مستی به یک مامور پلیس لگد زده است.
ولادیمیر گیلمن، پدر گیلمن، این روایت را رد کرده و گفته است پسرش هنگام حادثه بیمار بوده و بهطور اتفاقی به مامور پلیس لگد زده است.
گیلمن ابتدا به چهار سال و نیم زندان محکوم شد اما رسانههای دولتی روسیه بعدتر گزارش دادند محکومیت او در سال ۲۰۲۴ به اتهام حمله به کارکنان زندان، به ۱۰ سال افزایش یافت.
گروههای حامی گیلمن این اتهام را رد کردهاند.
گیلمن یکی از دستکم ۱۰ شهروند آمریکایی بود که در روسیه زندانیاند.
مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، پس از آزادی او از این اقدام استقبال کرد و از مسکو خواست دیگر آمریکاییهایی را که واشینگتن بازداشت آنان را ناعادلانه میداند، نیز آزاد کند.
بر اساس این گزارش که چهارشنبه ۲۱ مرداد منتشر شد، پهپادها به سه اردوگاه متعلق به گروههای کرد اصابت کردند. این حمله تلفاتی در پی نداشت.
شبکه روداو نیز گزارش داد چهار پهپاد حدود ساعت شش صبح به وقت محلی مناطقی در شهرستانهای سوران، خلیفان و حریر را هدف قرار دادند.
روداو افزود دو پهپاد در خلیفان سقوط کردند، یک پهپاد به خانهای مسکونی در سوران اصابت کرد و پهپاد چهارم پس از سقوط در حریر، موجب آتشسوزی در بوتهزارها و مراتع کوه بنیحریر شد.
همزمان، یک فرمانده ارشد کومله در مصاحبه با روداو اعلام کرد جمهوری اسلامی چندین موشک و پهپاد به مناطقی در دره آلانا، در حدود ۹۰ کیلومتری شمال شرق اربیل، شلیک کرد و مواضع گروههای کومله و حزب دموکرات کردستان ایران را هدف گرفت.
یک مقام امنیتی دولت اقلیم کردستان عراق نیز به روداو گفت دو پهپاد به این منطقه اصابت کردند، اما تلفاتی بر جای نگذاشتند.
حملات تازه به مواضع گروههای کرد در حالی انجام میگیرد که خبرگزاری تسنیم، وابسته به سپاه پاسداران، ۲۰ مرداد از گفتوگوی تلفنی عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی و بافل طالبانی، رییس اتحادیه میهنی کردستان عراق، خبر داد.
به گزارش این رسانه حکومتی، دو طرف درباره «ضرورت تقویت هماهنگیها و همکاریهای امنیتی با هدف حفظ امنیت مرزهای مشترک، تامین ثبات در مناطق مرزی و مقابله موثر با تهدیدات» رایزنی کردند.
ادامه حملات به مواضع گروههای کُرد ایرانی
جمهوری اسلامی سهشنبه ۲۰ مرداد نیز دره آلانا را هدف حملات موشکی قرار داد که در این حملات دستکم دو پیشمرگه کومله زخمی شدند.
امجد حسینپناهی، عضو رهبری حزب کومله زحمتکشان کردستان، در مصاحبه با ایراناینترنشنال اعلام کرد جمهوری اسلامی ساعت ۱۳:۲۰ سهشنبه، مقرها و اردوگاههای این حزب را در سه حمله موشکی هدف قرار داد.
حسینپناهی گفت: «با وجود شدت حمله، نیروهای ما بهدلیل آمادگی و اجرای تدابیر امنیتی توانستند از خود محافظت کنند.»
او افزود دو تن در این حملات دچار جراحتهای «بسیار سطحی» شدند.
به گفته حسینپناهی، از آغاز جنگ آمریکا و جمهوری اسلامی در ۹ اسفند ۱۴۰۴، بیش از ۱۰۲ موشک و پهپاد مواضع کومله را هدف قرار دادهاند.
بر اساس آمار روداو، جمهوری اسلامی از ابتدای جنگ بیش از ۹۵۰ حمله موشکی و پهپادی به اقلیم کردستان عراق انجام داده است.
این حملات تا میانه مردادماه دستکم ۳۲ کشته و ۱۵۴ زخمی بر جای گذاشتهاند.
همزمان با ادامه اقدامات تنشآفرین جمهوری اسلامی، چشمانداز مذاکرات تهران و واشینگتن بر سر بازگشایی تنگه هرمز در هالهای از ابهام قرار دارد و گمانهزنیها درباره گسترش دامنه و شدت درگیریها در منطقه بالا گرفته است.
