والاستریت ژورنال درباره توافق اولیه میان آمریکا و جمهوری اسلامی نوشت موفقیت این توافق به سه عامل کلیدی بستگی دارد: بازگشایی تنگه هرمز، پایان محاصره دریایی ایران و نحوه رفتار اسرائیل در روزهای پیش از امضای رسمی توافق.
روزنامه والاستریت ژورنال در تحلیلی نوشت که اگرچه اعلام توافق از سوی دونالد ترامپ و تایید آن از سوی تهران میتواند بزرگترین پیشرفت دیپلماتیک در چهار ماه جنگ اخیر باشد، اما موفقیت یا شکست آن به چند عامل کلیدی بستگی دارد؛ از جمله بازگشایی تنگه هرمز، پایان محاصره دریایی ایران و نحوه رفتار اسرائیل در روزهای آینده.
دیمین پالِتا، رییس دفتر واشینگتن والاستریت ژورنال، نوشت که ترامپ در روز تولد ۸۰ سالگی خود «بزرگترین هدیه تولدش» را دریافت کرد؛ زمانی که از دستیابی به توافق اولیه با [حکومت] ایران خبر داد؛ توافقی که به گفته نویسنده، در صورت اجرایی شدن میتواند نقطه پایانی بر نزدیک به چهار ماه درگیری و بحران اقتصادی ناشی از آن باشد.
این تحلیل در عین حال این پرسش را مطرح میکند که آیا توافق اعلامشده واقعاً پایدار و قابل اجرا خواهد بود یا نه.
تنگه هرمز؛ نخستین آزمون توافق
والاستریت ژورنال بازگشایی تنگه هرمز را مهمترین شاخص برای سنجش جدیت «توافق» میداند.
ترامپ اعلام کرده است که پس از امضای رسمی توافق در روز جمعه، این آبراه راهبردی که طی ماههای گذشته با محدودیتهای اعمالشده از سوی حکومت ایران روبهرو بوده، دوباره برای تردد کشتیها باز خواهد شد.
به نوشته این روزنامه، اگر کشتیهای نفتکش و تجاری بتوانند بار دیگر به شکل عادی از تنگه هرمز عبور کنند، این تحول میتواند تاثیر قابل توجهی بر بازارهای انرژی و تجارت جهانی بگذارد و شوک مثبتی به اقتصاد بینالمللی وارد کند.
با این حال، نویسنده هشدار میدهد که فاصله زمانی میان اعلام توافق و امضای رسمی آن همچنان میتواند با تحولات پیشبینینشده همراه باشد.
پایان محاصره دریایی ایران
دومین عامل تعیینکننده از نگاه والاستریت ژورنال، سرنوشت محاصره دریایی ایران است.
کاخ سفید در ماههای گذشته برای افزایش فشار بر تهران، محاصره دریایی کشتیها و بنادر ایران را در دستور کار قرار داده بود؛ اقدامی که به نوشته این روزنامه عملاً با هدف فلج کردن اقتصاد ایران انجام شد.
ترامپ اکنون اعلام کرده است که همزمان با بازگشایی تنگه هرمز، این محاصره نیز لغو خواهد شد.
به باور نویسنده، رفع محاصره دریایی میتواند انگیزه جمهوری اسلامی را برای ادامه مذاکرات با واشینگتن افزایش دهد، زیرا بخشی از فشارهای اقتصادی ناشی از جنگ کاهش خواهد یافت.
اسرائیل؛ بزرگترین متغیر توافق
والاستریت ژورنال اسرائیل را یکی از مهمترین عوامل تهدیدکننده توافق توصیف کرده است.
این گزارش یادآوری میکند که در ماههای گذشته، حملات اسرائیل به لبنان و مواضع نیروهای همپیمان حکومت ایران یکی از اصلیترین موانع پیشرفت مذاکرات بوده است. جمهوری اسلامی بارها اعلام کرده بود که ادامه این حملات میتواند روند توافق را متوقف کند.
به نوشته این روزنامه، ترامپ در ابتدا نسبت به نگرانیهای تهران درباره حملات اسرائیل بیاعتنا بود، اما در هفتههای اخیر به دلیل ادامه عملیات نظامی اسرائیل و خودداری دولت بنیامین نتانیاهو از کاهش تنشها، به شدت ناراضی شده است.
حملات اسرائیل حتی تا صبح یکشنبه نیز ادامه یافت و واکنش علنی ترامپ را در پی داشت.
نویسنده میپرسد که آیا اسرائیل حاضر خواهد شد برای حفظ توافق از شدت عملیات نظامی خود بکاهد یا خیر؛ پرسشی که از نگاه او یکی از عوامل تعیینکننده آینده این روند دیپلماتیک است.
احساس آرامش، اما با ابهامهای فراوان
والاستریت ژورنال مینویسد مذاکرات میان تهران و واشینگتن طی ماههای گذشته بارها با پیشرفتهای ناقص، عقبگردها و بحرانهای ناگهانی همراه بوده است، اما فضای حاکم بر یکشنبه شب با دفعات قبل تفاوت داشت.
به نوشته این روزنامه، هم در آمریکا و هم در ایران نوعی احساس آسودگی و کاهش تنش دیده میشد؛ احساسی که میتواند نشانه نزدیک شدن دو طرف به پایان یکی از خطرناکترین بحرانهای سالهای اخیر باشد.
با این حال، نویسنده تاکید میکند که همچنان پرسشهای مهمی بیپاسخ مانده است؛ از جمله اینکه آیا اسرائیل به آمریکا و حکومت ایران فرصت خواهد داد تا مذاکرات را ادامه دهند، آیا گروههای همپیمان جمهوری اسلامی در منطقه قابل مهار خواهند بود و آیا طرفین میتوانند از موانع متعدد سیاسی و امنیتی پیش رو عبور کنند.
والاستریت ژورنال در پایان نتیجه میگیرد که با وجود اعلام توافق اولیه، هنوز «عوامل متحرک» فراوانی در این بحران وجود دارد و سرنوشت نهایی توافق به نحوه مدیریت همین متغیرها در روزها و هفتههای آینده بستگی خواهد داشت.
او همچنین تاکید کرد «توافق» حاصلشده، تنگه هرمز را برای همیشه به گذرگاهی «بدون عوارض» تبدیل خواهد کرد.
به گزارش نیویورکتایمز، ترامپ بعدازظهر یکشنبه در یک گفتوگوی تلفنی ۲۸ دقیقهای که از اقامتگاه خود در کاخ سفید انجام داد، گفت در صورتی که جمهوری اسلامی نتواند به یک توافق نهایی هستهای با آمریکا دست یابد، یا حملات نظامی را از سر خواهد گرفت یا ایالات متحده را در ازای دریافت ۲۰ درصد از درآمدهای منطقه به «نگهبان خاورمیانه» تبدیل خواهد کرد.
به گفته دستیاران ترامپ، قرار است مذاکرات درباره پرونده هستهای ایران از روز جمعه پیش آینده در سوئیس آغاز شود. این مذاکرات پس از امضای تفاهم اولیه میان تهران و واشینگتن دنبال خواهد شد.
رییسجمهوری آمریکا در این مصاحبه همچنین تاکید کرد توافقی که با حکومت ایران حاصل شده، در نهایت تضمین میکند که عبور و مرور از تنگه هرمز «برای همیشه بدون عوارض» باشد. او ساعاتی پیشتر نیز در شبکه اجتماعی تروث سوشال از بازگشایی تنگه هرمز و پایان محاصره دریایی بنادر ایران از سوی آمریکا خبر داده بود.
ترامپ در بخشی از این گفتوگو، تصمیم خود برای حمله به ایران در اواخر ماه فوریه [اسفند سال گذشته] و همچنین اعمال محاصره دریایی پس از بسته شدن تنگه هرمز از سوی جمهوری اسلامی را عامل تغییر موازنه قدرت در خاورمیانه به سود آمریکا توصیف کرد.
نیویورکتایمز گزارش داد که ترامپ در روز تولد هشتاد سالگیاش و در حالی که اعضای خانوادهاش برای مراسم شام تولد در اطراف او حضور داشتند، از نقش چین و روسیه در دستیابی به توافق نیز تمجید کرد. او از شی جینپینگ، رییسجمهوری چین، و ولادیمیر پوتین، رییسجمهوری روسیه، به دلیل کمک به روند مذاکرات قدردانی کرد.
در مقابل، رییسجمهوری آمریکا انتقادهای تندی را متوجه بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، کرد و او را مسئول اقداماتی دانست که به گفته ترامپ، نزدیک بود توافق نهایی با [حکومت] ایران را با شکست مواجه کند.
ترامپ در این باره گفت: «او آدم بسیار سرسختی است و اگر بخواهم با شما صادق باشم، باید برای این کار بسیار از ما سپاسگزار باشد.»
او سپس افزود: «اگر ایران به سلاح هستهای دست پیدا میکرد، اسرائیل حتی دو ساعت هم دوام نمیآورد.»
این اظهارات در حالی مطرح میشود که ترامپ پیشتر نیز تایید کرده بود توافق [تفاهم] اولیه میان آمریکا و جمهوری اسلامی نهایی شده و قرار است در روزهای آینده به طور رسمی امضا شود. بر اساس گزارشها، مذاکرات بعدی بر سر برنامه هستهای ایران، رفع تحریمها و سازوکار اجرای تعهدات دو طرف در سوئیس ادامه خواهد یافت.
بر اساس گزارشهای منتشرشده در رسانههای حکومتی، روایت رسمی تهران بر چند محور اصلی استوار است: پایان جنگ و محاصره، رفع تحریمها و آزادسازی داراییهای بلوکهشده، حفظ برنامه هستهای و موشکی ایران، و آغاز روند بازسازی کشور با منابع مالی خارجی.
خبرگزاری مهر به نقل از منابع خود اعلام کرده است که پیشنویس ۱۴ بندی تفاهمنامه میان جمهوری اسلامی و آمریکا شامل برقراری فوری و دائمی آتشبس در همه جبههها، از جمله لبنان، پایان محاصره دریایی ایران، بازگشایی تنگه هرمز ظرف ۳۰ روز و تعهد آمریکا به عدم مداخله در امور داخلی ایران است.
مهر همچنین گزارش داده است که تعلیق تحریمهای نفتی، بازگشت دسترسی جمهوری اسلامی به درآمدهای نفتی و آزادسازی ۲۴ میلیارد دلار از داراییهای مسدودشده ایران در دوره مذاکرات از دیگر مفاد این تفاهمنامه است. بر اساس این گزارش، دو طرف برای دستیابی به توافق نهایی درباره برنامه هستهای و رفع گسترده تحریمها، یک دوره ۶۰ روزه مذاکره را در نظر گرفتهاند.
خبرگزاری وابسته به سازمان تبلیغات اسلامی تاکید کرده است که جمهوری اسلامی در متن تفاهمنامه صرفاً بر پایبندی به پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای و عدم دستیابی به سلاح هستهای تاکید کرده و موضوع برنامه موشکی و حمایت از گروههای همپیمان منطقهای نیز از مذاکرات آینده کنار گذاشته شده است.
مهر همچنین از پیشبینی یک سازوکار نظارتی و ارجاع توافق نهایی به شورای امنیت سازمان ملل برای تایید خبر داده است.
در همین حال، خبرگزاری تسنیم، نزدیک به سپاه پاسداران، به نقل از یک منبع آگاه گزارش داده که روند بازگشایی تنگه هرمز پس از امضای رسمی تفاهمنامه در روز جمعه آغاز خواهد شد؛ هرچند جزئیات بیشتری درباره نحوه اجرای این روند منتشر نشده است.
نورنیوز، رسانه نزدیک به شورای عالی امنیت ملی، نیز تصویری مشابه اما با جزئیات بیشتر ارائه کرده است. این رسانه نوشته که لغو تحریمهای آمریکا علیه جمهوری اسلامی یکی از محورهای اصلی تفاهمنامه است و از مجموع ۲۸ میلیارد دلار دارایی مسدودشده ایران، بین ۱۰ تا ۱۴ میلیارد دلار آزاد خواهد شد.
نورنیوز همچنین مدعی شده است که بر اساس مفاد تفاهمنامه، اورانیوم غنیشده و تاسیسات هستهای جمهوری اسلامی در داخل کشور باقی خواهند ماند. این رسانه همچنین از تشکیل یک صندوق ۳۰۰ میلیارد دلاری برای بازسازی و جبران خسارتهای ایران خبر داده و افزوده است که مدیریت تنگه هرمز در اختیار ایران باقی میماند و دریافت عوارض از کشتیها در مراحل بعدی اجرایی خواهد شد.
روایت رسانههای حکومتی از توافق تنها به مسائل اقتصادی و هستهای محدود نشده است. وبسایت انتخاب به نقل از یک منبع آگاه گزارش داده که در نسخه اصلاحشده تفاهمنامه، «احترام به حاکمیت و تمامیت ارضی لبنان» گنجانده شده و مناطق تحت کنترل اسرائیل در لبنان به عنوان «مناطق اشغالی» شناخته شدهاند که باید از آنها عقبنشینی شود.
انتخاب همچنین به نقل از یک منبع دیگر گزارش داده که آمریکا و متحدانش متعهد به اجرای یک برنامه ۳۰۰ میلیارد دلاری برای بازسازی و توسعه ایران خواهند شد. روزنامه صبح نو نیز نوشته است که آزادسازی پولهای بلوکهشده ایران باید ظرف ۶۰ روز انجام شود.
در سطح رسمی، مقامهای جمهوری اسلامی نیز تلاش کردهاند توافق را به عنوان نتیجه «مقاومت نظامی و سیاسی» حکومت ایران معرفی کنند.
قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا نیز در بیانیهای اعلام کرد که «مردم ایران، نیروهای مسلح و جبهه مقاومت» با تحمیل اراده خود به آمریکا و اسرائیل ثابت کردند که دشمنان «راهی جز پذیرش شکست و تسلیم» در برابر ایران نداشتهاند.
کاظم غریبآبادی، معاون وزیر خارجه جمهوری اسلامی، نیز در گفتوگو با رسانههای داخلی تایید کرده که متن تفاهمنامه نهایی شده و قرار است روز جمعه در سوئیس به طور رسمی امضا شود. او گفت پس از امضا، مذاکرات ۶۰ روزه درباره چهار محور اصلی آغاز خواهد شد: رفع کامل تحریمها و قطعنامههای شورای امنیت، موضوعات هستهای، سازوکار بازسازی ایران و نحوه نظارت بر اجرای تعهدات طرفین.
غریبآبادی تاکید کرد که ورود جمهوری اسلامی به مذاکرات ۶۰ روزه مشروط به راستیآزمایی اجرای تعهدات اولیه آمریکا از جمله پایان محاصره، توقف عملیات نظامی و آزادسازی داراییهای بلوکهشده ایران خواهد بود.
او همچنین از انجام بیش از ۱۵ ساعت مذاکره برای اصلاح متن تفاهمنامه خبر داد و گفت تغییرات پیشنهادی جمهوری اسلامی از سوی طرف مقابل پذیرفته شده است.
روایت رسانههای حکومتی و مقامهای جمهوری اسلامی از «تفاهم اسلامآباد» بر این گزاره استوار است که تهران بدون پذیرش محدودیت در برنامه موشکی و شبکه متحدان منطقهای خود، توانسته پایان جنگ، رفع بخشی از تحریمها، آزادسازی داراییهای مسدودشده، حفظ زیرساختهای هستهای، بازگشایی تنگه هرمز تحت مدیریت ایران و حتی دریافت منابع مالی برای بازسازی کشور را به دست آورد؛ روایتی که تلاش میکند توافق را نه به عنوان یک مصالحه، بلکه به عنوان نتیجه «پیروزی مقاومت» و پذیرش شرایط حکومت ایران از سوی آمریکا معرفی کند.
خبرگزاری رویترز گزارش داد که ترامپ عصر یکشنبه ۲۴ خرداد در شبکه اجتماعی تروث سوشال نوشت: «توافق با جمهوری اسلامی ایران اکنون کامل شده است.» این پیام ساعاتی پس از آن منتشر شد که شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان، از دستیابی دو طرف به توافق خبر داد. پاکستان در ماههای گذشته نقش میانجی میان تهران و واشینگتن را بر عهده داشته است.
بر اساس اعلام نخستوزیر پاکستان، این توافق شامل «پایان فوری و دائمی عملیات نظامی در همه جبههها، از جمله لبنان» است. او همچنین اعلام کرد که امضای رسمی توافق روز جمعه در سوئیس انجام خواهد شد.
ترامپ نیز اعلام کرد که بر اساس این توافق، تنگه هرمز که طی ماههای گذشته عملاً از سوی [حکومت] ایران بسته شده بود، بدون دریافت عوارض بازگشایی خواهد شد و محاصره دریایی بنادر ایران از سوی آمریکا نیز پایان مییابد. او در پیامی نوشت: «کشتیهای جهان، موتورهای خود را روشن کنید؛ بگذارید نفت جریان پیدا کند.»
جزئیات توافق؛ از هرمز تا برنامه هستهای
رویترز به نقل از چند منبع آگاه گزارش داد که پیشنویس توافق شامل بازگشایی تنگه هرمز، پایان محاصره دریایی آمریکا علیه ایران و تمدید آتشبس است. بر اساس این گزارش، موضوع برنامه هستهای جمهوری اسلامی در مرحله بعدی و طی یک دوره ۶۰ روزه مذاکرات جداگانه بررسی خواهد شد.
یک مقام ارشد ایرانی به رویترز گفته است که آمریکا در چارچوب این توافق با آزادسازی ۲۵ میلیارد دلار از داراییهای مسدودشده ایران موافقت خواهد کرد. در مقابل، [حکومت] ایران متعهد میشود به دنبال تولید یا دستیابی به سلاح هستهای نرود.
این مقام همچنین گفت که جمهوری اسلامی پذیرفته است تا زمان دستیابی به توافق نهایی، سطح کنونی فعالیتهای هستهای خود را حفظ کند؛ به این معنا که نه میزان غنیسازی اورانیوم را افزایش دهد و نه تاسیسات هستهای جدیدی ایجاد کند.
در مقابل، یک مقام آمریکایی به رویترز گفته است که هدف نهایی این روند، برچیدن کامل برنامه هستهای ایران، نابودی ذخایر اورانیوم با غنای بالا و انتقال آنها از کشور است.
با این حال، یک مقام ارشد ایرانی گفته است که بر اساس متن پیشنویس، جمهوری اسلامی اجازه خواهد داشت ذخایر اورانیوم غنیشده خود را در داخل کشور رقیق کند؛ موضوعی که نشان میدهد هنوز درباره جزئیات نهایی توافق اختلافنظرهایی وجود دارد.
رویترز همچنین گزارش داده است که مذاکرهکنندگان قطری صبح یکشنبه به تهران سفر کردند تا در روند نهاییسازی توافق مشارکت کنند.
توافق در سایه ادامه تنشها
به نوشته رویترز، توافق در حالی اعلام شد که همزمان حمله جدید اسرائیل به لبنان تنشها را افزایش داده است.
اسرائیل روز یکشنبه اعلام کرد که مواضع حزبالله در حومه جنوبی بیروت را هدف قرار داده است. این حمله با واکنش تند جمهوری اسلامی و حتی انتقاد ترامپ روبهرو شد.
محمدباقر قالیباف، از اعضای تیم مذاکرهکننده جمهوری اسلامی، در واکنش به این حمله در شبکه اجتماعی ایکس نوشت که اقدام اسرائیل نشان میدهد آمریکا «اراده و توانایی اجرای تعهدات خود» را ندارد.
وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی نیز آمریکا را مسئول این حمله دانست و هشدار داد که پاسخ ایران «قاطع» خواهد بود. فرماندهان نیروهای مسلح جمهوری اسلامی نیز اعلام کردند که «انگشت روی ماشه» دارند و آماده حمله به «قلب دشمن» هستند.
ترامپ اما در پیامی جداگانه نوشت: «حمله امروز صبح به بیروت نباید رخ میداد، بهویژه در روزی که تا این اندازه به توافق صلح با ایران نزدیک شدهایم.»
رویترز گزارش داد که بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، در هفتههای اخیر بر سر درخواست واشینگتن برای محدود کردن عملیات نظامی در لبنان با ترامپ اختلاف نظر داشته است. آمریکا معتقد است کاهش تنش در لبنان برای دستیابی به توافق با ایران ضروری است.
شبکه فاکسنیوز نیز به نقل از یک دیپلمات آگاه از مذاکرات گزارش داد که حملات اخیر اسرائیل روند نهاییسازی توافق را پیچیده کرده و تلاشی برای برهم زدن مذاکرات محسوب میشود. اسرائیل به این ادعا واکنشی نشان نداده است.
در همین حال، شبکه ۱۲ اسرائیل گزارش داد که ترامپ روز یکشنبه در تماس تلفنی با نتانیاهو، او را در جریان پیشرفت مذاکرات و توافق با جمهوری اسلامی قرار داده است.
جنگی که به مسالهای سیاسی برای ترامپ تبدیل شد
رویترز در گزارش خود یادآور شده است که از زمان آغاز حملات آمریکا و اسرائیل علیه حکومت ایران در ۹ اسفند، هزاران نفر، عمدتاً در ایران و لبنان، کشته شدهاند.
در این مدت حکومت ایران با حمله به اسرائیل و برخی کشورهای عربی میزبان پایگاههای آمریکا و همچنین محدود کردن عبور و مرور در تنگه هرمز، به عملیات نظامی پاسخ داده بود؛ اقداماتی که باعث افزایش شدید قیمت انرژی در بازارهای جهانی شد. آمریکا نیز در واکنش، بنادر ایران را تحت محاصره دریایی قرار داده بود.
به نوشته رویترز، ادامه جنگ به یک چالش سیاسی برای ترامپ و جمهوریخواهان تبدیل شده بود. نظرسنجیها نشان میداد افزایش قیمت سوخت و انرژی نارضایتی گستردهای در میان رایدهندگان آمریکایی ایجاد کرده و میتواند بر انتخابات میاندورهای کنگره که در ماه نوامبر برگزار میشود تاثیر بگذارد.
مخالفت تندروها در ایران
همزمان با انتشار خبر توافق، مخالفتها در میان بخشی از حامیان حکومت نیز ادامه یافت.
رویترز به نقل از ساکنان و رسانههای ایرانی گزارش داد که در تجمعهای حامیان حکومت در شامگاه شنبه، گروهی از نیروهای تندرو مخالفت خود را با توافق ابراز کردند.
یک شهروند مشهدی به این خبرگزاری گفت که برخی معترضان شعار «مرگ بر سازشکار» سر میدادند؛ شعاری که به گفته او ظاهراً عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی و مسئول مذاکرات، را هدف قرار داده بود.
رویترز همچنین یادآور شد که اسرائیل اعلام کرده طرف این توافق نیست و همچنان بر حفظ آزادی عمل نظامی خود در لبنان تاکید دارد، در حالی که تهران آتشبس کامل در لبنان را یکی از شروط اصلی خود در مذاکرات مطرح کرده است.
