کشتیها و قایقها در تنگه هرمز
تهران به نیروهای آمریکایی هشدار داد از تنگه هرمز دور بمانند. این هشدار پس از آن مطرح شد که دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، از طرحی برای کمک به کشتیهای گرفتار در خلیج فارس خبر داد. همزمان، تنشها بر سر امنیت کشتیرانی و مذاکرات متوقفشده، ادامه دارد.
جمهوری اسلامی، دوشنبه ۱۴ اردیبهشت به نیروهای آمریکایی هشدار داد وارد تنگه هرمز نشوند. این هشدار پس از آن مطرح شد که ترامپ اعلام کرد آمریکا قصد دارد به کشتیهایی که در پی جنگ آمریکا و اسرائیل با حکومت ایران در خلیج فارس گرفتار شدهاند، کمک کند.
رییسجمهوری آمریکا جزییات زیادی از این طرح ارائه نکرد. طرحی که هدف آن کمک به کشتیها و خدمهای است که به گفته او بیش از دو ماه است در این آبراه حیاتی گیر افتادهاند و با کمبود غذا و دیگر مایحتاج روبهرو هستند.
او ۱۳ اردیبهشت در شبکه اجتماعی تروث سوشال نوشت: «به این کشورها گفتهایم که کشتیهایشان را بهطور امن از این آبراههای محدود خارج خواهیم کرد تا بتوانند آزادانه به کار خود ادامه دهند.»
هشدار نظامی تهران
در واکنش به این وضعیت، فرماندهی قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا، به نیروهای آمریکایی هشدار داد از ورود به تنگه هرمز خودداری کنند و اعلام کرد در برابر هرگونه تهدید، «پاسخی سخت» خواهد داد.
این نهاد همچنین از کشتیهای تجاری و نفتکشها خواست بدون هماهنگی با نیروهای مسلح جمهوری اسلامی، از هرگونه جابهجایی خودداری کنند.
علی عبداللهی، فرمانده قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا، در بیانیهای گفت: «بارها اعلام کردهایم امنیت تنگه هرمز در اختیار ماست و عبور ایمن شناورها باید با هماهنگی نیروهای مسلح ما انجام شود.»
او افزود: «هشدار میدهیم هر نیروی نظامی خارجی، بهویژه ارتش آمریکا، در صورت نزدیک شدن یا ورود به تنگه هرمز، هدف قرار خواهد گرفت.»
طرح آمریکا برای حمایت از کشتیها
ستاد فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) اعلام کرد برای این ماموریت از ۱۵ هزار نیروی نظامی، بیش از ۱۰۰ هواگرد مستقر در دریا و خشکی، و همچنین ناوهای جنگی و پهپادها استفاده خواهد شد.
برد کوپر، فرمانده سنتکام، گفت: «حمایت ما از این ماموریت دفاعی برای امنیت منطقه و اقتصاد جهانی ضروری است؛ در حالی که همزمان محاصره دریایی را حفظ میکنیم.»
به گفته سازمان بینالمللی دریانوردی، در جریان درگیری اخیر، صدها کشتی و حدود ۲۰ هزار دریانورد، نتوانستهاند از تنگه عبور کنند.
ساعاتی پس از اظهارات ترامپ، سازمان عملیات تجارت دریایی بریتانیا اعلام کرد یک نفتکش در تنگه هرمز هدف پرتابههایی ناشناس قرار گرفته است.
این نهاد افزود همه خدمه در این حادثه که در فاصله ۷۸ مایل دریایی شمال فجیره در امارات متحده عربی رخ داد، سالم هستند، اما جزییات بیشتری منتشر نشده است.
تداوم اختلال در کشتیرانی
ایران بیش از دو ماه است تقریبا تردد همه کشتیها از خلیج فارس، بهجز کشتیهای خود را متوقف کرده و این وضعیت باعث افزایش شدید قیمت انرژی شده است.
برخی کشتیها هنگام تلاش برای عبور از تنگه هرمز گزارش دادهاند هدف تیراندازی قرار گرفتهاند و تهران چند کشتی دیگر را نیز توقیف کرده است.
آمریکا نیز از ماه گذشته محاصرهای علیه کشتیهایی که از بنادر ایران حرکت میکنند، اعمال کرد.
دولت ترامپ در تلاش است با جلب حمایت دیگر کشورها، ائتلافی بینالمللی برای تامین امنیت کشتیرانی در تنگه هرمز تشکیل دهد و این اقدام را ترکیبی از تحرکات دیپلماتیک و هماهنگی نظامی، توصیف کرده است.
هنوز مشخص نیست این عملیات شامل کدام کشورها میشود یا دقیقا چگونه اجرا خواهد شد.
گزارشها حاکی از آن است که این طرح لزوما شامل اسکورت کشتیهای تجاری بهوسیله نیروی دریایی آمریکا نخواهد بود.
خبرگزاری رویترز نوشت که کاخ سفید نیز بلافاصله به درخواستها برای اظهارنظر پاسخ نداد.
ترامپ هشدار داد هرگونه اخلال در این عملیات «با قاطعیت پاسخ داده خواهد شد».
بررسی پاسخ آمریکا به پیشنهاد تهران
بازارهای سهام دوشنبه ۱۴ اردیبهشت اندکی رشد کردند، در حالی که قیمت نفت تغییر زیادی نداشت. این در حالی است که قیمت نفت هفته گذشته و در پی ابهام درباره زمان و نحوه پایان درگیری، به بیش از ۱۰۰ دلار در هر بشکه رسید.
تهران یکشنبه اعلام کرد پاسخ آمریکا به پیشنهاد جدید خود برای مذاکرات صلح را دریافت کرده است. یک روز پس از آنکه ترامپ گفت احتمالا این پیشنهاد را رد خواهد کرد، زیرا «بهای کافی [از سوی حکومت ایران] پرداخت نشده» است.
ترامپ شامگاه یکشنبه در پاسخ به پرسش خبرنگاران گفت مذاکرات «بسیار خوب» پیش میرود، اما توضیح بیشتری ارائه نکرد.
رسانههای حکومتی در ایران گزارش دادند واشینگتن پاسخ خود به پیشنهاد ۱۴ مادهای تهران را از طریق پاکستان منتقل کرده و جمهوری اسلامی در حال بررسی آن است.
هنوز تایید مستقلی در این زمینه از سوی آمریکا یا پاکستان منتشر نشده است.
اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی، گفت: «در این مرحله، مذاکره هستهای نداریم.»
این اظهارات به پیشنهاد تهران برای به تعویق انداختن مذاکرات هستهای تا پس از پایان جنگ و لغو محاصرههای متقابل در خلیج فارس اشاره داشت.
آمریکا و اسرائیل چهار هفته پیش کارزار بمباران خود علیه حکومت ایران را متوقف کردند و مقامهای ایالات متحده و جمهوری اسلامی، در اسلامآباد یک دور مذاکره برگزار کردند، اما تلاشها برای برگزاری دورهای بعدی تاکنون به نتیجه نرسیده است.
اختلاف بر سر برنامه هستهای
پیشنهاد تهران برای به تعویق انداختن مذاکرات هستهای با درخواست مکرر واشینگتن مبنی بر اعمال محدودیتهای سخت بر برنامه هستهای حکومت ایران پیش از پایان جنگ در تضاد است.
آمریکا میخواهد ایران ذخایر بیش از ۴۰۰ کیلوگرم اورانیوم با غنای بالا را کنار بگذارد. موادی که به گفته واشینگتن میتواند برای ساخت سلاح هستهای استفاده شود.
تهران تاکید دارد برنامه هستهایاش صلحآمیز است، هرچند اعلام کرده در ازای لغو تحریمها حاضر به پذیرش برخی محدودیتهاست. محدودیتهایی که در توافق سال ۲۰۱۵ (برجام) پذیرفته شده بود، اما ترامپ از آن خارج شد.
رویترز نوشت در حالی که رییسجمهوری آمریکا میگوید عجلهای ندارد، با فشار داخلی برای پایان دادن به کنترل ایران بر تنگه هرمز مواجه است. مسیری که بسته شدنش ۲۰ درصد از عرضه جهانی نفت و گاز را مختل کرده و قیمت سوخت در آمریکا را افزایش داده است.
حزب جمهوریخواه نیز در آستانه انتخابات میاندورهای کنگره در آبان ماه با خطر نارضایتی رایدهندگان بهدلیل افزایش قیمتها روبهروست.
رسانهها در ایران گزارش دادند پیشنهاد ۱۴ مادهای تهران شامل خروج نیروهای آمریکایی از منطقه، لغو محاصره، آزادسازی داراییهای مسدودشده، پرداخت غرامت، رفع تحریمها، پایان جنگ در همه جبههها از جمله لبنان، و ایجاد سازوکار جدیدی برای کنترل تنگه هرمز است.
بنا بر اعلام قوه قضاییه جمهوری اسلامی در روز دوشنبه ۱۴ اردیبهشت، دولتآبادی به اتهام «محاربه» اعدام شد. حکم او در دادگاه انقلاب مشهد صادر و در دیوان عالی تایید شده بود.
او پدر دو فرزند بود و همزمان با او، دو برادر و فرزند نوجوانش نیز بازداشت شدند.
هرچند خبر اعدام این زندانیان بامداد دوشنبه منتشر شد، اما زمان دقیق اعدام آنان از سوی منابع حکومتی اعلام نشده است.
وبسایت حقوق بشری هرانا گزارش داد رسولی ۲۵ ساله و میری ۲۱ ساله، دو زندانی مرتبط با اعتراضات دیماه سال گذشته، که پیشتر در پروندهای مرتبط با کشته شدن یک بسیجی (حمیدرضا یوسفینژاد) به اعدام محکوم شده بودند، سحرگاه ۱۳ اردیبهشت اعدام شدند.
یک منبع مطلع از پرونده رسولی به هرانا گفت: «ویدیویی از ضرب و جرح یک بسیجی در اعتراضات دیماه مشهد در تلفن همراه مهدی رسولی پیدا شد. نهادهای امنیتی مدعی شدند ضارب، مهدی رسولی و تنی دیگر بودهاند و فرد بسیجی که در ویدیو دیده میشود، در اثر ضرب و جرح کشته شده است.»
او افزود: «آقای رسولی صحت این اظهارات را زیر سوال برده بود، اما به نزدیکان خود گفته بود در پی ضرب و شتم شدید و شکنجه، ناچار به قبول کردن اتهامات شده و همین اقاریر اجباری، مهمترین سند علیه او در پرونده شد.»
به گفته این منبع، نهادهای امنیتی با این وعده که در صورت ساکت ماندن، حکم او تغییر خواهد کرد، خانواده و نزدیکانش را به سکوت واداشته بودند، و بهدلیل عدم اطلاع رسانی، این دو زندانی برای گروههای حقوق بشری ناشناخته مانده بودند.
در ادامه موج سنگین اعدامها در ایران، خبرگزاری میزان، وابسته به قوه قضاییه جمهوری اسلامی، گزارش داد که حکم اعدام محراب عبداللهزاده، زندانی سیاسی محبوس در زندان ارومیه، بامداد یکشنبه ۱۳ اردیبهشت به اجرا درآمد.
این رسانه حکومتی نوشت عبداللهزاده با اتهام «افساد فیالارض» در ارتباط با کشته شدن عباس فاطمیه، «نیروی داوطلب مردمی» در ارومیه، به اعدام محکوم شده بود.
این زندانی سیاسی ۲۹ ساله، ۳۰ مهر ۱۴۰۱ و در جریان جنبش «زن، زندگی آزادی» بازداشت شده بود.
جمهوری اسلامی که با آغاز حملات نظامی آمریکا و اسرائیل بر شدت سرکوب داخلی افزوده بود، پس از توقف حملات موج فزایندهای از اعدامها را آغاز کرد. ششم اردیبهشت، بنیاد حقوق بشری عبدالرحمن برومند اعلام کرد جمهوری اسلامی در چهار ماه نخست سال جاری میلادی (۱۱ دی ۱۴۰۴ تا هفته اول اردیبهشت ۱۴۰۵) دستکم ۶۱۲ نفر را اعدام کرده است.
این سازمان با اشاره به اینکه ۱۵ مورد از اعدامها که عمدتا با جرائم سیاسی مرتبط بودهاند، ظرف سه هفته گذشته به ثبت رسیده است، تاکید کرد تداوم قطع اینترنت جهانی در ایران و فقدان شفافیت در دستگاه قضایی جمهوری اسلامی، مستندسازی آمار اعدام را دشوارتر کرده و نرخ واقعی اعدامها احتمالا بسیار بالاتر از موارد راستیآزمایی و ثبت شده است.
طی حدود یک ماه گذشته دستکم ۲۲ معترض و زندانی سیاسی در ایران اعدام شدند که تعداد قابل توجهی از آنها از بازداشتشدگان اعتراضات دیماه ۱۴۰۴ بودند.
یعقوب کریمپور و ناصر بکرزاده، ۱۲ اردیبهشت، یک روز پیش از اجرای حکم محراب عبداللهزاده، به اتهام «همکاری اطلاعاتی و جاسوسی به نفع اسرائیل و سرویس اطلاعاتی موساد»، در زندان مرکزی ارومیه اعدام شدند.
ساسان آزادوار، از معترضان بازداشتشده در جریان انقلاب ملی، عامر رامش، زندانی سیاسی بلوچ، عرفان کیانی، از معترضان بازداشتشده در اصفهان در اعتراضهای دیماه، و سلطانعلی شیرزادی فخر، زندانی سیاسی متهم به عضویت در سازمان مجاهدین خلق ایران، چهار زندانی سیاسی بودند که بهترتیب در روزهای دهم، ششم، پنجم و سوم اردیبهشت اعدام شدند.
مهدی فرید، که در رسانههای ایران «مسئول بخش مدیریت کمیته پدافند غیرعامل یکی از سازمانهای حساس کشور» معرفی شد، نیز دوم اردیبهشت به اتهام «جاسوسی برای اسرائیل» به دار آویخته شد.
در این تحلیل آمده است روند گفتوگو میان تهران و واشینگتن به شکلی کند و غیرمستقیم پیش میرود؛ بهطوری که اسناد موضعگیری از طریق میانجیها مبادله شده و بخشهایی از آن برای سنجش واکنشها به رسانهها درز میکند. با این حال، برخلاف برخی پیشبینیها، فشارهای اقتصادی آمریکا - از جمله محاصره دریایی - هنوز [حکومت] ایران را به عقبنشینی وادار نکرده و در مقابل، گزینه بازگشت به جنگ نیز همچنان در ابهام باقی مانده است.
به نوشته هاآرتص، در حالی که دونالد ترامپ از [حکومت] ایران خواسته وضعیت رهبری خود را مشخص کند، نهادهای اطلاعاتی غربی نیز تصویر روشنی از سازوکار تصمیمگیری در تهران ندارند. اطلاعات درباره رقابتهای درونی، تصمیمات کلان و حتی وضعیت چهرههای کلیدی، عمدتاً بر پایه گزارشهای ناقص و غیرقطعی است.
شکاف در راس قدرت ایران
این تحلیل به نشانههایی از اختلاف میان چهرههایی چون محمدباقر قالیباف، مسعود پزشکیان و عباس عراقچی اشاره میکند؛ اختلافاتی که بهویژه بر سر نحوه تعامل با آمریکا و مسیر مذاکرات شکل گرفته است.
در همین حال، رسانههای نزدیک به جریانهای مختلف سیاسی در ایران نیز این شکافها را بازتاب دادهاند. برای نمونه، وبسایتهای نزدیک به مخالفان مذاکره، رویکرد گفتوگو با آمریکا را زیر سؤال بردهاند، در حالی که برخی رسانههای دیگر این مواضع را عامل ایجاد تفرقه دانستهاند.
شباهت منازعه داخلی در ایران و آمریکا
هاآرتص تاکید میکند همانگونه که در آمریکا بحث درباره ادامه جنگ به موضوعی داخلی تبدیل شده، در ایران نیز رقابت میان جناحها بر سر نحوه مدیریت بحران شدت گرفته است.
با این حال، تفاوت اصلی در ساختار تصمیمگیری است: در آمریکا تصمیم نهایی در اختیار رییسجمهوری است، اما در ایران بازیگران متعدد باید به اجماعی برسند که در نهایت به تایید «رهبری» برسد.
پیشنهاد تهران و تاکتیک مذاکره
این تحلیل به پیشنهاد اخیر [حکومت] ایران نیز اشاره میکند که شامل درخواست پایان جنگ در همه جبههها، رفع محاصره تنگه هرمز، خروج نیروهای آمریکایی، تضمین عدم حمله، لغو تحریمها و ایجاد سازوکار جدید برای کشتیرانی است.
به نوشته هاآرتص، یکی از نکات کلیدی این پیشنهاد، تفکیک مذاکرات مربوط به تنگه هرمز از پرونده هستهای است؛ بهطوری که جمهوری اسلامی خواستار آن است که گفتوگو درباره برنامه هستهای تنها پس از توافق بر سایر مسائل آغاز شود. این رویکرد، علاوه بر کارکرد مذاکرهای، به حفظ وجهه و «عزت ملی» ایران نیز مرتبط دانسته شده است.
تغییر اولویتهای جنگ
به گزارش هاآرتص، اهداف اولیه جنگ - از جمله تغییر رژیم، حذف تهدید موشکی و پایان برنامه هستهای - اکنون دستخوش تغییر شده و برخی از آنها از اهداف عملی به چشماندازهای بلندمدت تبدیل شدهاند.
در این میان، راهبرد ترامپ نیز با تناقضهایی همراه است؛ از یکسو به [حکومت] ایران فرصت تصمیمگیری داده میشود و از سوی دیگر تهدید به ازسرگیری حملات مطرح است.
تنگه هرمز؛ اهرم فشار یا خط قرمز
این تحلیل در نهایت به یک پرسش کلیدی اشاره میکند: آیا [حکومت] ایران تنگه هرمز را به یک موضوع ایدئولوژیک و غیرقابل معامله تبدیل خواهد کرد یا آن را بهعنوان ابزار چانهزنی در مذاکرات به کار میگیرد؟
بر اساس تحلیل هاآرتص، نشانهها حاکی از آن است که تهران در حال استفاده از این گذرگاه راهبردی بهعنوان یک اهرم مذاکره است.
هاآرتص نتیجه میگیرد که در شرایط فعلی، نه فشارهای اقتصادی آمریکا و نه اختلافات داخلی ایران به نتیجه قطعی منجر نشدهاند. در چنین وضعیتی، هر دو طرف در حال بازتعریف اولویتهای خود هستند؛ روندی که میتواند مسیر آینده جنگ و مذاکرات را تعیین کند.
