یک مقام ارشد ایرانی گفته است پیشنهاد مطرح شده از سوی تهران که دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، آن را رد کرده، شامل بازگشایی تردد کشتیها در تنگه هرمز و پایان محاصره آمریکا علیه ایران بود و رسیدگی به موضوع برنامه هستهای جمهوری اسلامی، به مرحلهای بعد موکول میشد.
این مقام، شنبه ۱۲ اردیبهشت در حالی که چهار هفته از توقف کارزار بمباران آمریکا و اسرائیل علیه حکومت ایران میگذرد، به خبرگزاری رویترز گفت هنوز توافقی برای پایان دادن به جنگی که «بزرگترین اختلال تاریخ در عرضه جهانی انرژی» را رقم زده، حاصل نشده است.
پیش از این والاستریت ژورنال گزارش داد جمهوری اسلامی در پیشنهاد تازه خود به آمریکا برای پایان دادن به جنگ، نشانههایی از مصالحه بروز داده تا تلاشها برای ازسرگیری مذاکرات میان دو طرف احیا شود.
بنبست در جنگ و مذاکرات
تهران بیش از دو ماه است که تقریبا تردد همه کشتیها از خلیج فارس - بهجز کشتیهای خود - را متوقف کرده است.
آمریکا نیز از ماه گذشته محاصرهای علیه کشتیهایی که از بنادر ایران حرکت میکنند اعمال کرد.
ترامپ ۱۱ اردیبهشت اعلام کرد از پیشنهاد اخیر حکومت ایران «راضی نیست»، اما جزییاتی از موارد مورد اختلاف ارائه نداد.
او در گفتوگو با خبرنگاران در کاخ سفید گفت: «آنها چیزهایی میخواهند که من نمیتوانم با آنها موافقت کنم.»
واشینگتن بارها تاکید کرده است بدون توافقی که مانع دستیابی حکومت ایران به سلاح هستهای شود، جنگ را پایان نخواهد داد. هدفی که ترامپ هنگام آغاز حملات در بهمن ۱۴۰۴، در میانه مذاکرات هستهای، به آن اشاره کرده بود.
تهران تاکید دارد برنامه هستهایاش صلحآمیز است.
جزییات پیشنهاد جمهوری اسلامی
این مقام ارشد ایرانی که بهدلیل حساسیت موضوع بهعنوان فرد ناشناس با رویترز گفتوگو کرده است، اظهار داشت تهران بر این باور است که پیشنهاد جدیدش برای به تعویق انداختن مذاکرات هستهای، تغییری قابل توجه با هدف تسهیل دستیابی به توافق است.
بر اساس این پیشنهاد، جنگ با تضمین عدم حمله مجدد از سوی اسرائیل و آمریکا پایان مییافت، جمهوری اسلامی تنگه هرمز را بازگشایی میکرد و آمریکا نیز محاصره خود را لغو میکرد.
در مرحله بعد، مذاکرات درباره محدودیتهای برنامه هستهای حکومت ایران در ازای لغو تحریمها انجام میشد.
تهران در این چارچوب خواستار آن بوده است که واشینگتن حق غنیسازی اورانیوم بهمنظور مقاصد صلحآمیز را برای جمهوری اسلامی به رسمیت بشناسد؛ حتی اگر تهران با تعلیق آن موافقت کند.
این مقام گفت: «در این چارچوب، مذاکرات درباره موضوع پیچیدهتر هستهای به مرحله پایانی منتقل شده بود تا فضای مناسبتری برای توافق ایجاد شود.»
تایید از سوی منابع دیگر
رویترز و دیگر رسانهها، هفته گذشته گزارش داده بودند که تهران پیشنهاد داده تنگه هرمز پیش از حلوفصل مسائل هستهای، بازگشایی شود.
این مقام تایید کرد که این جدول زمانی جدید اکنون در قالب یک پیشنهاد رسمی از طریق میانجیها به ایالات متحده منتقل شده است.
بر اساس گزارشهای منتشر شده در شنبه ۱۲ اردیبهشت، قیمت یورو نیز به ۲۱۵ هزار تومان رسید و بهای پوند هم از ۲۴۹ هزار تومان عبور کرد.
ساعاتی پیش از زده شدن رکودهای تازه در قیمت ارزهای خارجی در ایران، وزارت جنگ آمریکا اعلام کرد محاصره دریایی در دریای عمان تاکنون نزدیک به پنج میلیارد دلار از درآمدهای نفتی ایران را مسدود کرده و فشار کمسابقهای بر تهران وارد آورده است.
بر اساس این گزارش، پنتاگون برآورد کرده است از زمان آغاز این محاصره در ۲۴ فروردین (۱۳ آوریل)، دهها نفتکش حامل نفت ایران از حرکت بازماندهاند و بخش قابل توجهی از صادرات نفتی کشور مختل شده است.
این محاصره که بهعنوان اصلیترین ابزار فشار دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، برای پیشبرد مذاکرات پایان جنگ مطرح است، در شرایطی اجرا میشود که گفتوگوها میان دو طرف بهطور متناوب متوقف و ازسر گرفته شده است.
چشمانداز مبهم مذاکرات جمهوری اسلامی و آمریکا، پافشاری مقامهای حکومت بر ادامه برنامههای هستهای و موشکی و حمایت از گروههای نیابتی و همچنین بیثباتی ناشی از وضعیت «نه جنگ، نه صلح»، اقتصاد ایران را بیش از پیش در تنگنا قرار داده است.
از سوی دیگر، با احتساب افزایش حداقل دستمزد پایه، قدرت خرید کارگر ایرانی در بهار سال نو به ۹۲ دلار سقوط کرده است.
در صورت ادامه این روند، ارزش ماهانه دستمزد به ۸۳ دلار با فرض دلار ۲۰۰ هزار تومانی، و ۶۶ دلار با فرض دلار ۲۵۰ هزار تومانی خواهد رسید.
در صورتی که تجربه پساجنگ ۱۲ روزه تکرار شود و قیمت دلار از ۳۰۰ هزار تومان عبور کند، قدرت خرید به ۵۵ دلار در ماه رسیده و فقر مفرطی را رقم خواهد زد که در تجربه حیات معاصر بیسابقه است.
۹ اردیبهشت، نرخ دلار در بازار آزاد ایران از مرز ۱۸۰ هزار تومان عبور کرد. رقمی که نسبت به روز پیش از آن نزدیک به هشت درصد افزایش نشان داد.
یورو و پوند نیز روندی صعودی داشتند و به ترتیب از ۲۱۱ هزار تومان و ۲۴۴ هزار تومان، فراتر رفتند.
در بازار طلا، قیمت سکه طرح جدید موسوم به «امامی» با رشدی حدود ۶.۵ درصدی به ۲۰۸ میلیون تومان رسید. همچنین نیمسکه ۱۰۷ میلیون تومان، ربعسکه ۶۱ میلیون تومان و سکه گرمی حدود ۳۰ میلیون تومان معامله شدند.
چهارشنبه ششم اسفند ۱۴۰۴، در آخرین روز کاری پیش از آغاز جنگ اخیر، نرخ دلار ۱۶۵ هزار تومان، یورو ۱۹۵ هزار تومان و پوند ۲۲۴ هزار تومان (در بازار آزاد) به ثبت رسیده بود.
رویترز شنبه ۱۲ اردیبهشت نوشت که در عین حال، ترامپ گزینه از سرگیری اقدام نظامی را نیز روی میز نگه داشته است.
بنا بر ارزیابی پنتاگون، محاصره دریایی بنادر ایران از سوی ارتش آمریکا، تاکنون ایران را از ۴.۸ میلیارد دلار درآمد نفتی محروم کرده و فشار بسیاری را بر جمهوری اسلامی تحمیل کرده است.
همزمان، به گفته مقامات آمریکایی، نفتکشهای ایرانی از بیم رهگیری آمریکا به مسیرهای جایگزین پرهزینه و طولانیتر روی آوردهاند
اولیویا ولز، سخنگوی کاخ سفید، گفت که فشارهای نظامی و اقتصادی باعث افزایش «استیصال» جمهوری اسلامی شده و ترامپ همه ابزارها و زمان لازم را برای دستیابی به بهترین توافق، در اختیار دارد.
در مقابل، مجتبی یوسفی، نماینده مجلس شورای اسلامی، گفت که محاصره دریایی ایران از سوی آمریکا «ادعایی هالیوودی» است و فعالیت بنادر در ایران، «بدون وقفه» ادامه دارد.
عبور نفتکش هندی از تنگه هرمز؟
همزمان با این تحولات، بلومبرگ گزارش داد یک ابرنفتکش مرتبط با هند که گاز مایع نفتی مورد استفاده بهعنوان سوخت پختوپز حمل میکند، در تلاش است تا از تنگه هرمز عبور کند که اگر این اتفاق بیفتد، این نخستین عبور مشاهدهشده یک نفتکش مرتبط با هند از زمان آغاز محاصره دریایی ایران خواهد بود.
بر اساس این گزارش، کشتی «سرو شکتی» با پرچم جزایر مارشال که حدود ۴۵ هزار تن گاز مایع نفتی حمل میکند، شنبه ۱۲ اردیبهشت بر اساس دادههای رهگیری دریایی به سمت شمال تنگه هرمز حرکت کرد و پس از عبور از نزدیکی جزایر لارک و قشم، به سمت دریای عمان پیش رفت.
این کشتی بزرگ حمل گاز که پیشتر میان خلیج فارس و بنادر هند تردد داشته است، اعلام کرده مقصدش هند است و خدمه هندی دارد.
یک روز پیش از این، وزارت خزانهداری ایالات متحده هشدار داد هر شرکت کشتیرانی که برای عبور کشتیهایش از تنگه هرمز به جمهوری اسلامی عوارض پرداخت کند - حتی در قالب کمکهای خیریه به سازمانهایی مانند جمعیت هلال احمر ایران - در معرض خطر تحریمهای تنبیهی قرار خواهد گرفت.
در بیانیه هشدارآمیزی که از سوی دفتر کنترل داراییهای خارجی وزارت خزانهداری آمریکا صادر شد، آمده که ایالات متحده از تهدیدهای جمهوری اسلامی علیه کشتیرانی و درخواستها برای پرداخت پول بهمنظور دریافت مجوز عبور امن از تنگه هرمز آگاه است.
تنگه هرمز یکی از حیاتیترین مسیرهای دریایی راهبردی جهان است، بهطوری که حدود ۲۰ درصد از جریان صادرات نفت خام از راه دریایی در جهان و گاز طبیعی مایعشده، از آن عبور میکند.
همزمان با این تحولات، ترامپ در فوروم کلاب فلوریدا گفت: «در حال حاضر با افرادی بسیار بیرحم در ایران سر و کار دارم. نمیتوانم بگویم اوضاع خیلی خوب پیش میرود، اما هرگز نمیتوان به ایران سلاح هستهای داد.»
رییسجمهوری آمریکا گفت: «ایران کشوری است که ما نمیدانیم با چه کسی طرف هستیم؛ هیچ رهبری وجود ندارد. آنها هیچ رهبری ندارند. در واقع رهبرانشان هم رفتهاند. این بخشی از مشکل ماست چون نمیدانیم با چه کسی طرف هستیم. تنها کشوری در جهان هستند که کسی نمیخواهد رهبر باشد. میپرسند چه کسی میخواهد رییسجمهور شود و هیچ داوطلبی نیست.»
در این گزارش که نوشته چارلز لیپسون، استاد بازنشسته علوم سیاسی دانشگاه شیکاگو، است، آمده که تنگه هرمز همچنان بسته مانده، تحریمهای آمریکا برقرارند و اختلافات بنیادی میان دو طرف حل نشده باقی مانده است. مذاکرات دوجانبه نیز به نتیجهای نرسیده و فاصله میان طرفین همچنان زیاد است.
این بنبست برای ناظران سوالبرانگیز شده است؛ چرا که چارچوب یک توافق، قابل تصور بود: برای ایران، حداقل هدف، بقای نظام است؛ برای آمریکا، پایان برنامه هستهای جمهوری اسلامی که تهدیدی برای متحدان منطقهای و در نهایت اروپا و جنوب آسیا محسوب میشود.
در صورت تحقق توافق، تنگه هرمز نیز بازگشایی میشود.
اما اگر چنین توافقی در تئوری ممکن باشد، چرا در عمل هنوز شکل نگرفته است؟
پاسخ کوتاه، به نوشته لیپسون، این است که سپاه پاسداران انقلاب اسلامی که کنترل کشور را در دست داشت، حاضر نیست از اهداف گستردهتر خود دست بکشد.
اهدافی فراتر از بقا
اهداف تعریف شده برای سپاه پاسداران، شامل دستیابی به سلاح هستهای، توسعه موشکهای حامل آن و حمایت از نیروهای نیابتی در منطقه است.
از آنجا که این اهداف برای دولت ترامپ غیرقابل پذیرش است، تا زمانی که تهران از آنها عقبنشینی نکند، مذاکرات به نتیجه نمیرسد.
متحدان منطقهای آمریکا نیز با این موضع همسو هستند. اسرائیل و امارات متحده عربی حتی فراتر رفتهاند و ادامه حیات جمهوری اسلامی را غیرقابل تحمل دانستهاند.
به باور آنها، مشکل صرفا یک موضوع برای مذاکره نبوده و مساله، «ماهیت کلی نظام» است.
اسرائیل از مدتها پیش به این نتیجه رسیده است، اما آنچه جدید است تغییر نگاه کشورهای عرب خلیج فارس است. کشورهایی که پس از حملات جمهوری اسلامی، بهجای عقبنشینی، روابط خود را با آمریکا و اسرائیل تقویت کردند.
تصمیم در واشینگتن
به نوشته اسپکتیتور، با وجود اهمیت این متحدان، تصمیم نهایی درباره اقدامات آمریکا در واشینگتن و بر اساس برداشت دولت ترامپ از منافع ملی گرفته میشود.
لیپسون نوشت: «آنچه واقعیت دارد، خطر عمیقی است که جمهوری اسلامی برای همسایگان و غرب ایجاد کرده است. نظامی که از زمان روی کار آمدن در سال ۱۹۷۹ (۱۳۵۷)، اهداف ایدئولوژیک خود را دنبال میکند.»
به گفته او، حکومت ایران با وجود تحمل خسارات سنگین، همچنان به اهداف خود پایبند مانده و حتی پس از حملات گسترده، تا به حال از پذیرش توافق خودداری کرده است.
رهبران حکومت ایران معتقدند میتوانند فشار آمریکا را تحمل کنند و در یک جنگ فرسایشی دوام بیاورند.
محدودیتهای داخلی در ایران، فشار سیاسی بر ترامپ
با این حال، یکی از نقاط ضعف اصلی، کمبود منابع مالی برای تامین هزینههای دستگاههای سرکوب جمهوری اسلامی است. نیروهای داخلی ممکن است همچنان وفادار بمانند، اما نیروهای خارجی در صورت قطع منابع مالی، احتمالا عقبنشینی میکنند.
در چنین شرایطی، کنترل نارضایتی داخلی، دشوارتر خواهد شد.
از سوی دیگر، دولت ترامپ با فشار انتخابات ماه نوامبر روبهروست. افکار عمومی هنوز قانع نشدهاند که جنگ ایران برای منافع ملی آمریکا ضروری بوده است.
در نتیجه، بر اساس این گزارش، ترکیب فشارهای سیاسی، شکست مذاکرات و بنبست موجود، میتواند دولت ترامپ را به ازسرگیری حملات سوق دهد.
هدف این حملات هم میتواند نابودی توان نظامی حکومت ایران در تنگه هرمز و حذف رهبران جمهوری اسلامی باشد.
ریسک تشدید درگیری
با این حال، چنین اقدامی با خطر واکنش تهران، بهویژه حمله به تاسیسات نفتی منطقه، همراه است که میتواند قیمت نفت را افزایش داده و اقتصاد جهانی را تحت فشار قرار دهد.
در نهایت، لیپسون نوشت که اگر هدف به تغییر حکومت برسد، تجربههای گذشته در عراق و افغانستان نشان میدهد این مسیر «بسیار پرهزینه و پیچیده» خواهد بود.
به گفته او، تصمیم برای حرکت در این مسیر، یکی از مهمترین تصمیمهای دوران ریاستجمهوری ترامپ است.
این مقام که بهصورت ناشناس با خبرنگاران گفتوگو کرد، تاکید کرده است بیش از ۴۰۰ کیلوگرم اورانیوم با غنای بالا در اختیار ایران قرار دارد؛ میزانی که به گفته مقامهای اسرائیلی، در صورت غنیسازی بیشتر، برای ساخت حدود ۱۱ بمب هستهای کافی است. حکومت ایران اما همواره تاکید کرده برنامه هستهایاش اهداف صلحآمیز دارد.
به نوشته تایمز اسرائیل، این مقام نظامی گفته است اگر در مذاکرات جاری میان آمریکا و جمهوری اسلامی توافقی برای خروج این ذخایر و توقف غنیسازی حاصل نشود، دستاوردهای حدود ۴۰ روز عملیات نظامی «بینتیجه» خواهد بود. او تصریح کرد: «اگر هدف هستهای محقق نشود، تمام آنچه در ایران انجام دادیم یک شکست بزرگ خواهد بود و رژیم ایران میتواند بهسرعت برنامه هستهای خود را از سر بگیرد.»
احتمال عملیات نظامی جدید
این مقام افزود که در صورت تحقق خروج اورانیوم از طریق مسیر دیپلماتیک، اهداف اسرائیل تامین شده است؛ اما در غیر این صورت، احتمال اجرای یک عملیات نظامی جدید علیه حکومت ایران وجود دارد.
در همین حال، ایال زمیر، رییس ستاد کل ارتش اسرائیل اعلام کرده که اهداف تعیینشده از سوی مقامات سیاسی در عملیات ایران و لبنان «محقق شده و حتی فراتر از آن» بوده و شرایط لازم برای ادامه روندهای سیاسی فراهم شده است.
تهدید پهپادهای حزبالله و محدودیتهای عملیاتی
بخش دیگری از این گزارش به تهدید فزاینده پهپادهای هدایتشونده با کابل فیبر نوری حزبالله اختصاص دارد؛ پهپادهایی که در هفتههای اخیر در حملات علیه نیروهای اسرائیلی در جنوب لبنان و شمال این کشور بهکار رفتهاند.
به گفته مقام نظامی، ارتش اسرائیل در حال توسعه سامانههایی برای مقابله با این تهدید است، اما هیچ راهحل فوری و کامل در دسترس نیست. او تاکید کرد مؤثرترین راه مقابله، هدف قرار دادن اپراتورها و زنجیره تامین این پهپادها در عمق لبنان است، اما بهدلیل آتشبس، اسرائیل فعلاً تنها مجاز به هدف قرار دادن تهدیدهای فوری است و «دستهایش بسته» است.
اقدامات دفاعی و چالشهای پیشرو
به گزارش تایمز اسرائیل، نیروی هوایی اسرائیل با استفاده از رادارهای سیار و سامانه گنبد آهنین توانسته دستکم ۲۷ پهپاد را رهگیری و ساقط کند. همچنین سامانه لیزری «آیرون بیم» نیز بهکار گرفته شده، اما هنوز بهطور کامل عملیاتی نشده و پوشش محدودی دارد.
این اظهارات در حالی مطرح میشود که مذاکرات درباره برنامه هستهای ایران ادامه دارد و به نوشته تایمز اسرائیل، نتیجه این گفتوگوها- بهویژه در مورد سرنوشت ذخایر اورانیوم - میتواند تعیینکننده ارزیابی نهایی از جنگ اخیر و حتی مسیر اقدامات بعدی اسرائیل باشد.
بر اساس این گزارش، پنتاگون برآورد کرده که از زمان آغاز این محاصره در ۱۳ آوریل [۲۴ فروردین]، دهها نفتکش حامل نفت ایران از حرکت بازماندهاند و بخش قابل توجهی از صادرات نفتی کشور مختل شده است. این محاصره که بهعنوان اصلیترین ابزار فشار دونالد ترامپ برای پیشبرد مذاکرات پایان جنگ مطرح است، در شرایطی اجرا میشود که گفتوگوها میان دو طرف بهطور متناوب متوقف و ازسر گرفته میشود.
مقامهای پنتاگون گفتهاند که نیروهای آمریکایی تاکنون بیش از ۴۰ کشتی را که قصد عبور از این محاصره را داشتهاند، منحرف کردهاند. در مجموع، ۳۱ نفتکش حامل حدود ۵۳ میلیون بشکه نفت ایران در خلیج فارس متوقف شدهاند که ارزش آنها دستکم ۴.۸ میلیارد دلار برآورد میشود. همچنین دو کشتی نیز توسط آمریکا توقیف شدهاند.
بحران ذخیرهسازی و تغییر مسیر صادرات
اکسیوس مینویسد با نزدیک شدن ظرفیت مخازن ذخیرهسازی زمینی ایران به سقف، تهران به استفاده از نفتکشهای قدیمی بهعنوان انبارهای شناور روی آورده است. در عین حال، برخی نفتکشها برای اجتناب از رهگیری نیروهای آمریکایی، مسیرهای طولانیتر و پرهزینهتری را برای انتقال نفت - بهویژه به چین - انتخاب کردهاند.
در همین زمینه، سمیر مدنی گفته است یک نفتکش بزرگ ایرانی با نام «HUGE» با حرکت در امتداد سواحل پاکستان و هند توانسته خود را به تنگه مالاکا برساند؛ مسیری که معمولاً برای انتقال نفت به کشتیهای دیگر در مسیر چین استفاده میشود.
احتمال «فرار بزرگ» نفتکشها
به گفته مدنی، این احتمال وجود دارد که حکومت ایران در مقطعی تلاش کند با یک اقدام هماهنگ، نفتکشهای خود را از محاصره خارج کند. او گفته است تهران ممکن است پس از انباشت بیشتر نفت در نزدیکی مرز پاکستان، دست به یک «فرار بزرگ» شبانه بزند.
جنگ اقتصادی در خلیج فارس
اکسیوس تاکید میکند که در این مرحله از درگیری، هر دو طرف از ابزار محاصره برای وارد کردن فشار اقتصادی استفاده میکنند. حکومت ایران با ایجاد اختلال در تنگه هرمز مسیر کشتیها را محدود کرده و آمریکا نیز با مسدود کردن ورودی غربی خلیج عمان، صادرات نفت ایران را هدف قرار داده است.
هدف اصلی واشینگتن از این کارزار، رساندن حکومت ایران به سقف ظرفیت ذخیرهسازی و در نهایت توقف تولید نفت است. به گفته گریگوری برو، جمهوری اسلامی ممکن است تنها چند هفته تا یک ماه با پر شدن کامل ظرفیت ذخیرهسازی فاصله داشته باشد.
تاکید پنتاگون بر «تاثیر تعیینکننده»
جول والدز اعلام کرده که این محاصره «با تمام توان در حال اجراست» و تاثیر مورد نظر را ایجاد کرده است. او گفته است: «ما ضربهای ویرانگر به توانایی حکومت ایران برای تامین مالی تروریسم و بیثباتسازی منطقه وارد میکنیم و این فشار ادامه خواهد داشت.»
به گزارش اکسیوس، محاصره دریایی آمریکا اکنون به یکی از موثرترین ابزارهای فشار علیه حکومت ایران تبدیل شده و با محدود کردن صادرات نفت و افزایش فشار اقتصادی، میتواند نقش تعیینکنندهای در روند مذاکرات و آینده درگیری میان دو کشور ایفا کند.
