مقامهای اسرائیلی پس از انتشار پستی از دونالد ترامپ که در آن اعلام شده بود اسرائیل «از انجام هرگونه حمله به لبنان منع شده»، از کاخ سفید توضیح خواستند. این اظهارات بهگفته منابع، با مفاد توافق آتشبس میان اسرائیل و لبنان در تضاد بوده و باعث نگرانی در سطح عالی در تلآویو شده است.
به گزارش اکسیوس، به نقل از یک منبع آمریکایی و یک منبع آگاه، دولت اسرائیل از واشینگتن خواسته است درباره این موضعگیری توضیح دهد. این در حالی است که متن رسمی آتشبس که وزارت خارجه آمریکا منتشر کرده، حق اقدام نظامی اسرائیل در چارچوب «دفاع از خود» را حتی در دوران آتشبس محفوظ میداند.
بر اساس این گزارش، بنیامین نتانیاهو و مشاورانش از پست ترامپ شوکه شدند، زیرا لحن آن بهگونهای بود که گویی رییسجمهوری آمریکا دستور مستقیمی صادر کرده که اسرائیل باید از آن تبعیت کند؛ موضوعی که به گفته منابع، در دولتهای پیشین آمریکا بیسابقه بوده است.
ترامپ روز پنجشنبه از توافق بر سر یک آتشبس ۱۰ روزه میان اسرائیل و لبنان خبر داده بود؛ توافقی که در پی چند روز فشار دیپلماتیک آمریکا حاصل شد و همزمان با تلاشهای واشینگتن برای پیشبرد مذاکرات با حکومت ایران دنبال میشود.
طبق مفاد این توافق، اسرائیل متعهد شده است عملیات تهاجمی علیه اهداف لبنانی انجام ندهد، اما در عین حال حق اقدام نظامی در پاسخ به حملات برنامهریزیشده، قریبالوقوع یا در حال وقوع را برای خود حفظ کرده است. با این حال، ترامپ روز جمعه ۲۸ فروردین در پستی نوشت: «اسرائیل دیگر لبنان را بمباران نخواهد کرد. آنها از سوی ایالات متحده از این کار منع شدهاند.»
او در گفتوگویی با اکسیوس نیز تاکید کرد که خواهان توقف کامل حملات اسرائیل است و گفت: «اسرائیل باید متوقف شود. نمیتوانند به تخریب ساختمانها ادامه دهند. من اجازه این کار را نمیدهم.»
به گفته منابع، مقامهای اسرائیلی از طریق رسانهها از این اظهارات مطلع شدند و غافلگیر شدند. در پی آن، دستیاران نتانیاهو از جمله یخیل لایتر تلاش کردند دریابند آیا سیاست آمریکا تغییر کرده است یا خیر.
مقامهای اسرائیلی در تماس با کاخ سفید تاکید کردند که اظهارات ترامپ با مفاد توافق آتشبس همخوانی ندارد. پس از درخواست توضیح از سوی اکسیوس، یک مقام آمریکایی گفت که توافق بهصراحت میان «عدم انجام عملیات تهاجمی» و «حفظ حق دفاع از خود» تمایز قائل شده است.
در همین حال، این گزارش میافزاید که آتشبس برای نتانیاهو از نظر سیاسی بسیار حساس است و دولت او بارها تاکید کرده که در صورت لزوم، همچنان قادر به هدف قرار دادن حزبالله خواهد بود.
در تحولی مرتبط، شامگاه جمعه، اندکی پیش از مصاحبه ترامپ، یک پهپاد اسرائیلی حملهای را در جنوب لبنان انجام داد. یک منبع اسرائیلی مدعی شد که این اقدام در پاسخ به نقض آتشبس از سوی حزبالله و حمله به نیروهای اسرائیلی در منطقه امنیتی صورت گرفته است.
این منبع گفت: «نیروهای ما در چارچوب دفاع از خود و مطابق با توافق با ایالات متحده و لبنان برای رفع تهدید اقدام کردند.»
به گزارش رویترز، دیدار برنامهریزیشده شی جینپینگ با ترامپ در اواسط ماه مه، بهطور مستقیم بر نحوه مواجهه چین با بحران ایران تاثیر گذاشته است. چین که بزرگترین واردکننده نفت خام جهان است و حدود نیمی از انرژی خود را از خاورمیانه تامین میکند، در تلاش است همزمان امنیت انرژی خود را حفظ کند.
در همین چارچوب، چین رویکردی محتاطانه در قبال جنگ اتخاذ کرده و از انتقاد صریح از اقدامات آمریکا خودداری کرده است. این سیاست به پکن امکان داده نفوذ پشتپرده خود را حفظ کند؛ تا جایی که ترامپ نیز نقش چین را در ترغیب [حکومت] ایران برای حضور در مذاکرات اخیر در پاکستان تایید کرده است.
در روزهای اخیر، چین موجی از تحرکات دیپلماتیک را آغاز کرده است. وانگ یی، وزیر خارجه این کشور، نزدیک به ۳۰ تماس و دیدار با همتایان خود برای پیشبرد آتشبس انجام داده و ژای جون، فرستاده ویژه چین، نیز به چندین کشور عربی و حوزه خلیج فارس سفر کرده است.
همزمان، شی جینپینگ برای نخستینبار درباره این بحران موضعگیری کرده و طرحی چهارمادهای برای صلح ارائه داده که بر اصولی چون حاکمیت ملی، همزیستی مسالمتآمیز، رعایت حقوق بینالملل و ایجاد توازن میان توسعه و امنیت تاکید دارد.
با این حال، پکن در قبال تهدیدهای شدید آمریکا علیه ایران، از جمله هشدار ترامپ مبنی بر امکان نابودی کامل این کشور، موضعی محتاطانه اتخاذ کرده و صرفاً خواستار کاهش تنش شده است.
به گفته تحلیلگران، این احتیاط تا حد زیادی به دلیل اهمیت نشست پیشرو با ترامپ است؛ نشستی که چین قصد دارد از آن برای پیشبرد اهداف اقتصادی و راهبردی خود، از جمله مسائل تجاری و پرونده تایوان، استفاده کند. منابع آگاه به رویترز گفتهاند که رویکرد غالب در پکن، تلاش برای جلب نظر ترامپ و حفظ «ثبات راهبردی» در روابط دوجانبه است.
در عین حال، چین تلاش میکند روابط خود با [حکومت] ایران را نیز حفظ کند. به گفته کارشناسان، پکن ترجیح میدهد روابطی بدون قید و شرط با کشورهای ضدغربی مانند ایران داشته باشد، در حالی که همزمان بهدنبال نوعی همزیستی با آمریکا است.
با وجود نقش چین در تسهیل گفتوگوها، تحلیلگران تاکید میکنند که توان پکن برای تاثیرگذاری مستقیم بر تصمیمات تهران محدود است، چرا که این کشور فاقد حضور نظامی موثر در خاورمیانه است.
برخی ناظران حتی معتقدند تحرکات دیپلماتیک چین در منطقه بیشتر جنبه نمایشی دارد و پکن تمایلی به ایفای نقش مستقیم، مانند تضمین یک توافق آتشبس، نشان نداده است.
در همین حال، محاصره دریایی آمریکا علیه حکومت ایران بهعنوان یک عامل تعیینکننده در محاسبات چین مطرح است. این اقدام، در کنار محدودیتهای اعمالشده بر تردد در تنگه هرمز، تهدیدی جدی برای جریان انرژی جهانی و منافع اقتصادی چین محسوب میشود.
به گفته کارشناسان، در حالی که حکومت ایران برای دور زدن فشارهای غرب به چین نیاز دارد، پکن نیز از این موقعیت برای پیشبرد اهداف خود استفاده میکند؛ اما همچنان تلاش دارد از درگیری مستقیم در بحران اجتناب کند.
در خصوص نشست پیشرو، گزارشها حاکی از آن است که تمرکز گفتوگوها احتمالاً محدود خواهد بود و موضوعاتی مانند خرید هواپیماهای بوئینگ و افزایش واردات محصولات کشاورزی در دستور کار قرار میگیرد، در حالی که مسائل پیچیدهتری مانند حکمرانی فناوری یا دسترسی به بازار احتمالاً به حاشیه رانده میشود.
گزارش رویترز نشان میدهد که چین در بحران ایران نقش یک بازیگر فعال اما محتاط را ایفا میکند؛ کشوری که در عین تلاش برای میانجیگری، از پذیرش مسئولیتهای پرهزینه خودداری کرده و همزمان بهدنبال مدیریت روابط راهبردی با ایالات متحده است.
در پی تحولات اخیر و کشته شدن رهبر جمهوری اسلامی، ساختار قدرت در ایران دستخوش تغییراتی شده که به گفته تحلیلگران، موقعیت تندروهای سپاه پاسداران را تقویت کرده و ابهامها درباره طرف واقعی مذاکره با آمریکا را افزایش داده است.
به گزارش مجله نیویورکر، پس از کشته شدن علی خامنهای در حملات هوایی اسرائیل با حمایت اطلاعاتی آمریکا، خلا قدرت در ایران بهسرعت با چهرههای تندرو پر شده است. در این میان، محمدباقر قالیباف، رییس مجلس شورای اسلامی، بهعنوان یکی از «چهرههای برجسته» مطرح شده و حتی هدایت هیات ایرانی در مذاکرات فشرده با آمریکا در پاکستان را بر عهده داشته است.
این مذاکرات که بالاترین سطح تماس میان دو کشور از زمان انقلاب ۱۳۵۷ توصیف شده، پس از ۲۱ ساعت بدون نتیجه پایان یافت. اختلاف اصلی بر سر برنامه هستهای ایران بود؛ موضوعی که در نهایت به اعلام محاصره دریایی تنگه هرمز از سوی ترامپ انجامید.
با این حال، گزارش نیویورکر تاکید میکند که اگرچه قالیباف در مذاکرات نقش داشته، اما لزوماً تصمیمگیر اصلی در ایران نیست. به گفته تحلیلگران، چهرههایی مانند محمدباقر ذوالقدر و احمد وحیدی - از فرماندهان ارشد سپاه - نفوذ بیشتری در پشت صحنه دارند و کنترل واقعی قدرت را در دست گرفتهاند.
این گزارش میافزاید که برخلاف تصور برخی در واشینگتن که بهدنبال الگویی مشابه ونزوئلا برای تغییر رهبری در ایران هستند، ساختار قدرت در ایران پیچیدهتر و غیرمتمرکزتر است. نهادهایی مانند سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، قوه قضاییه و شوراهای امنیتی در کنار یکدیگر عمل میکنند و همین امر باعث شده نظام بتواند در برابر حملات هدفمند به رهبری، دوام بیاورد.
به گفته کارشناسان، رهبران جدید حکومت ایران نهتنها تندروتر و نظامیتر از نسل پیشین هستند، بلکه در برخی موارد آمادگی بیشتری برای ریسکپذیری دارند. حملات متقابل به زیرساختهای انرژی در منطقه، از جمله هدف قرار دادن تاسیسات گازی در قطر، بهعنوان نشانهای از این تغییر رویکرد ارزیابی شده است.
در عین حال، به نوشته نیویورکر این رهبران جدید - با وجود مواضع سختگیرانه - نشانههایی از تمایل به مذاکره نیز نشان دادهاند. به گفته تحلیلگران، آنها برخلاف رویکرد پیشین که مبتنی بر «نه جنگ، نه مذاکره» بود، اکنون همزمان آمادگی مواجهه نظامی و گفتوگو را دارند.
با این حال، گزارش نیویورکر تاکید میکند که حتی در صورت پیشرفت مذاکرات، چالش اصلی در داخل ایران باقی خواهد ماند. جناحهای تندرو، بهویژه در میان فرماندهان جوانتر سپاه، نسبت به هرگونه توافق بدبین هستند و برخی از آنها دستیابی به سلاح هستهای را تنها راه بازدارندگی میدانند.
همچنین تجربه جنگ ایران و عراق، که بسیاری از رهبران کنونی در آن نقش داشتهاند، همچنان بر محاسبات آنها سایه انداخته است. از یک سو بهعنوان نمونهای از مقاومت در برابر قدرتهای برتر، و از سوی دیگر بهعنوان هشداری درباره هزینههای سنگین یک جنگ طولانی.
در این میان، مجتبی خامنهای، فرزند رهبر پیشین که بهعنوان جانشین مطرح شده، بهدلیل جراحات ناشی از حملات اخیر از صحنه عمومی غایب است، اما همچنان روابط نزدیکی با سپاه دارد و بخشی از ساختار قدرت محسوب میشود.
گزارش نیویورکر نتیجه میگیرد که اگرچه آمریکا ممکن است بهدنبال یافتن یک شریک مذاکره در ایران باشد، اما واقعیت ساختار قدرت در این کشور نشان میدهد که هیچ فرد واحدی قادر به اتخاذ تصمیم نهایی نیست و هرگونه توافق نیازمند اجماع در میان طیفی از بازیگران قدرتمند خواهد بود.
به گزارش پولیتیکو، اعلام آتشبس موقت میان اسرائیل و لبنان از سوی ترامپ، نشانهای از تلاشهای او برای ایجاد زمینهای جهت پایان دادن به «جنگ ایران» ارزیابی میشود. پیشنهاد میزبانی از بنیامین نتانیاهو و ژوزف عون در کاخ سفید نیز از تغییرات اخیر در رویکرد آمریکا حکایت دارد.
این در حالی است که تنها چند روز پیش، ترامپ حملات اسرائیل به حزبالله را «درگیری جداگانه» خوانده بود، اما اکنون با فشار بر اسرائیل برای توقف حملات، یکی از موانع احتمالی توافق با حکومت ایران را کاهش داده است.
با وجود ادامه مذاکرات - از جمله گفتوگوهای اخیر در پاکستان - هنوز پیشرفتی حاصل نشده است. با این حال، گفتوگوهای پشتپرده ادامه دارد و ترامپ از احتمال برگزاری دور جدیدی از مذاکرات حضوری در آینده نزدیک خبر داده است.
ترامپ تاکید کرده که [حکومت] ایران تمایل به توافق دارد و گفته است تهران «آماده انجام اقداماتی است که دو ماه پیش حاضر به انجام آن نبود.» با این حال، خط قرمز اصلی آمریکا همچنان جلوگیری از دستیابی [حکومت] ایران به سلاح هستهای است.
در عین حال، جزئیات اختلافات نشان میدهد که فاصله میان دو طرف همچنان قابل توجه است. بر اساس این گزارش، آمریکا پیشنهاد توقف ۲۰ ساله غنیسازی اورانیوم را مطرح کرده، در حالی که [حکومت] ایران تنها با توقفی پنجساله موافقت کرده است. همچنین واشینگتن خواستار واگذاری ذخایر اورانیوم نیمهغنیشده ایران به یک کشور ثالث است، اما تهران این درخواست را نپذیرفته است.
به نوشته پولیتیکو این اختلافات در شرایطی ادامه دارد که [حکومت] ایران همچنان توانسته در برابر فشارهای نظامی و اقتصادی مقاومت کند و با محدود کردن تردد در تنگه هرمز، بر بازار جهانی انرژی تاثیر بگذارد.
در همین راستا، اقدام آمریکا برای اعمال محاصره دریایی با هدف کاهش اهرم فشار [حکومت] ایران و وادار کردن تهران به بازگشت به میز مذاکره صورت گرفته است. با این حال، به نوشته پولیتیکو، تحلیلگران میگویند این اقدام میتواند پیامدهای اقتصادی و سیاسی قابل توجهی برای آمریکا داشته باشد، از جمله افزایش قیمت نفت و فشار بر دولت در داخل.
این گزارش میافزاید که ادامه محاصره نیازمند منابع گسترده نظامی است و میتواند آمادگی نیروهای آمریکایی را تحت تاثیر قرار دهد. در عین حال، گزارشهایی از عبور برخی نفتکشها از این محاصره منتشر شده که میتواند کارآمدی آن را زیر سوال ببرد.
در سطح بینالمللی نیز نگرانیها درباره پیامدهای این وضعیت افزایش یافته است. به گفته مقامهای انرژی، تداوم محدودیتها در تنگه هرمز میتواند به کمبود سوخت و اختلال در بازارهای جهانی منجر شود.
در همین حال، برخی تحلیلگران و مقامهای بینالمللی نسبت به دستیابی سریع به توافق ابراز تردید کردهاند و یادآور شدهاند که توافق هستهای سال ۲۰۱۵ پس از سالها مذاکره به دست آمد.
در نهایت، گزارش پولتیکو تاکید میکند که ترامپ ممکن است برای دستیابی به توافق ناچار به ارائه امتیازاتی شود؛ موضوعی که میتواند پرسشهایی جدی درباره راهبرد کلی او در این جنگ ایجاد کند، بهویژه اگر نتیجه نهایی تفاوت چندانی با چارچوبهای پیشین نداشته باشد.
این تحلیل واینت تاکید میکند که تحولات خاورمیانه نه در کوتاهمدت، بلکه در بازههای زمانی طولانیتر ارزیابی میشوند و نمونههایی مانند خروج اسرائیل از لبنان در دوره ایهود باراک و نیز عملیات «نگهبان دیوارها» نشان دادهاند که دستاوردهای اولیه میتوانند در بلندمدت به نتایج معکوس منجر شوند.
در این چارچوب، اعلام آتشبس در لبنان از سوی دونالد ترامپ به گفته این تحلیل، به حکومت ایران امکان داده تا جبهههای مختلف را به هم پیوند دهد و این موضوع بهعنوان یک ضعف در مدیریت راهبردی دولت بنیامین نتانیاهو ارزیابی شده است.
بر اساس این گزارش، از منظر عملیاتی دو پرسش کلیدی درباره آتشبس مطرح است: نخست اینکه آیا وضعیت امنیتی ساکنان مناطق مرزی شمال اسرائیل بهبود یافته یا بدتر شده است، و دوم اینکه آیا روند تحولات آینده به تضعیف تدریجی حزبالله منجر خواهد شد یا این گروه فرصت بازسازی پیدا میکند.
در همین راستا، ارتش اسرائیل سه شرط اصلی را برای هرگونه توافق آتشبس تعیین کرده است: ایجاد منطقه حائل در جنوب لبنان تا رود لیتانی بدون حضور حزبالله، حفظ آزادی کامل عملیات نظامی - حتی در شمال لیتانی - و آغاز روندی بلندمدت برای خلع سلاح این گروه تحت نظارت آمریکا.
این تحلیل تاکید میکند که آتشبس فوری- حتی با عقبنشینی نسبی نیروها - در صورت عدم تحقق این شروط، به بهبود وضعیت امنیتی منجر نخواهد شد و نباید پذیرفته شود. همچنین پیشنهاد شده که ارتش اسرائیل باید حضور خود را در عمق بیشتری از خاک لبنان حفظ کرده و آزادی عمل خود برای مقابله با تقویت نظامی حزبالله، از جمله حملات احتمالی به بیروت، را از دست ندهد.
در ادامه گزارش آمده است که رویکرد اعلامشده از سوی نعیم قاسم - که هدف از این درگیری را محدود کردن حملات اسرائیل عنوان کرده - در صورت تحقق، میتواند به تضعیف قابل توجه موقعیت امنیتی اسرائیل منجر شود.
این تحلیل همچنین سه شرط کلیدی برای تضعیف تواناییهای حزبالله را برمیشمارد: جلوگیری از ورود تسلیحات، بهویژه از سوی حکومت ایران؛ ممانعت از توسعه توان تولید داخلی موشکهای پیشرفته؛ و ادامه تخریب سیستماتیک زیرساختهای نظامی این گروه تحت نظارت آمریکا و ارتش اسرائیل.
در بخش دیگری از این تحلیل تاکید شده که در مناطق نزدیک به مرز، رویکرد «بازدارندگی» کافی نیست و باید بهطور مستقیم تهدیدها از بین برده شوند.
در جمعبندی، این تحلیل تاکید میکند که تحقق این اهداف مستلزم ترکیبی از دستاوردهای نظامی، اقدامات دیپلماتیک و درسگیری از حملات ۷ اکتبر است؛ درسی که بر ضرورت در دست گرفتن ابتکار عمل و تعیین مسیر آینده بدون وابستگی به اقدامات دشمنان تاکید دارد.
در پایان، این تحلیل به انتصاب فرمانده جدید نیروی دریایی اسرائیل، ایال هارل، اشاره کرده که در نخستین سخنان خود بر گسترش دامنه عملیات و اتخاذ رویکردی تهاجمیتر تاکید کرده و گفته است نیروی دریایی باید بدون محدودیت جغرافیایی، با استفاده از توانمندیهای ویژه خود، مراکز ثقل دشمن را هدف قرار دهد.
