واکنش ژاپن به برنامههای آمریکا برای محاصره تنگه هرمز
دولت ژاپن دوشنبه ۲۴ فروردین اعلام کرد در پی شکست مذاکرات صلح در آخر هفته، «بهدقت در حال رصد» عملیات نظامی برنامهریزیشده آمریکا برای «محاصره» تنگه هرمز است.
مینورو کیهارا، دبیر ارشد کابینه ژاپن، در یک کنفرانس خبری گفت: «ما تحولات، از جمله گفتوگوهای (آمریکا و ایران) و سایر تلاشهای دیپلماتیک، و همچنین تحرکات مربوط به تنگه هرمز را بهدقت دنبال میکنیم. مهمترین مساله، دستیابی واقعی به کاهش تنشها، از جمله تضمین امنیت کشتیرانی در تنگه هرمز، و رسیدن هرچه سریعتر به یک توافق نهایی از طریق دیپلماسی است. ما امیدواریم این امر محقق شود.»
کیهارا در پاسخ به پرسشی درباره احتمال اعزام نیروهای دفاع از خود ژاپن برای پاکسازی مینها گفت: «در حال حاضر هیچ تصمیمی در اینباره اتخاذ نشده است.»
او از اظهار نظر درباره انتقادهای ترامپ خودداری کرد.
ترامپ در مصاحبهای با شبکه فاکسنیوز بار دیگر از ژاپن و دیگر متحدان آمریکا بهدلیل عدم مشارکت در تامین امنیت تنگه هرمز انتقاد کرد و گفت: «یکی از چیزهایی که بیش از همه من را شگفتزده میکند، این است که تنگه (هرمز) برای ژاپن است؛ جایی که ۹۳ درصد نفت خود را از آنجا تامین میکند.»
مقامهای ژاپنی از جمله وزیر خارجه این کشور، اعلام کردهاند که توکیو ممکن است اعزام نیروی دریایی برای عملیات مینروبی در تنگه را بررسی کند؛ اما تنها در صورتی که آتشبس کامل در درگیری برقرار شود.
آنتونی آلبانیزی، نخستوزیر استرالیا، اعلام کرد که در تلاش برای تامین سوخت برای کشورش، از همسایگان منطقهای خود بازدید خواهد کرد.
به گزارش خبرگزاری آسوشیتدپرس، آلبانیزی هفته گذشته از سنگاپور بازدید کرد و دوشنبه گفت که این هفته به برونئی و مالزی سفر خواهد کرد تا تضمین کند که تامین انرژی استرالیا در دوران عدم قطعیت کنونی به شکلی امن باقی میماند.
این سه کشور جنوب شرقی آسیا تامینکنندگان اصلی بنزین، گازوئیل و سوخت جت استرالیا هستند. سنگاپور و مالزی همچنین گاز طبیعی مایع استرالیا را خریداری میکنند.
آلبانیزی در سفرهایی بین سهشنبه و جمعه با سلطان حسن البلقیه، پادشاه برونئی، و انور ابراهیم، نخست وزیر مالزی، دیدار خواهد کرد.
آلبانیزی در کانبرا، پایتخت استرالیا، به خبرنگاران گفت که نتایج این جلسات را از قبل پیشبینی نخواهد کرد.
ستوننویس روزنامه واشینگتنپست میگوید دولت دونالد ترامپ پس از شکست مذاکرات اسلامآباد، سه مسیر احتمالی را دنبال میکند: فروپاشی حکومت ایران، تغییر رفتار از درون یا ورود به چرخهای تازه از تقابل نظامی.
به نوشته دیوید ایگناتیوس، تحولات پس از شکست مذاکرات جمهوری اسلامی و آمریکا در اسلامآباد نه لزوماً به معنای بازگشت فوری به جنگ، بلکه نشانه ورود به مرحلهای از «فشار اقتصادی حداکثری» با اهداف سیاسی و راهبردی است.
ستوننویس واشینگتنپست با استناد به گفتوگو با منابع نزدیک به مذاکرات مینویسد که تصمیم ترامپ برای محاصره تنگه هرمز، بیش از آنکه اقدامی نظامی باشد، یک تاکتیک فشار است.
به گفته او، ترامپ تمایلی به گسترش جنگ ندارد و بهخوبی از هزینهها و ریسکهای بالای درگیریهای طولانیمدت آگاه است.
وبسایت حقوق بشری هرانانوشت که بیخبری از وضعیت و محل نگهداری نسرین ستوده، وکیل دادگستری و فعال حقوق بشر، موجب نگرانی خانواده او شده است.
هرانا اشاره کرد که ستوده ۱۲ روز پیش در تهران بازداشت شد و با وجود تلاشهای خانوادهاش برای کسب اطلاع از وضعیت و محل نگهداریاش، این پیگیریها همچنان بینتیجه مانده است.
بر اساس این گزارش، ستوده در این مدت، تنها یک بار در تماس تلفنی کوتاهی با خانوادهاش، بدون اشاره به محل نگهداری خود، گفته بود که بازداشت وی بهدست ماموران وزارت اطلاعات انجام شده است.
«یک منبع نزدیک» به خانواده این فعال حقوق بشر به هرانا گفت: «خانواده و نزدیکان خانم ستوده جهت پیگیری وضعیت او به مراجع قضایی و امنیتی مراجعه کردهاند، اما به آنها اعلام شده که نام وی در هیچیک از مراجع قضایی ثبت نشده است.»
او گفت: «مسئولان مربوطه نیز پاسخ روشنی در مورد وضعیت او ارائه نکردهاند.»
دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، یکشنبه شب به خبرنگاران گفت: «اتفاقات بسیار خوبی در مورد تنگه هرمز در حال رخ دادن است» و در مورد مذاکره با جمهوری اسلامی تاکید کرد: «آمدن یا نیامدن آنها برای من مهم نیست.»
او با اشاره به احتمال پایداری آتشبس و تخریب گسترده توان نظامی جمهوری اسلامی گفت: «ارتش آنها نابود شده و نیروی دریاییشان زیر آب است. آنها دروغ گفتند و به قول خود برای بازگشایی تنگه هرمز عمل نکردند.»
ترامپ با اشاره به محاصره بنادر ایران از ساعت ۱۸.۳۰ دوشنبه به وقت تهران اضافه کرد: «کشورهای دیگر هم همکاری میکنند تا ایران نتواند نفت بفروشد. آنها بسیار مستأصل هستند و من بار دیگر تأکید میکنم: ایران هرگز سلاح هستهای نخواهد داشت.»
او اشاره کرد که آمریکا اکنون بیش از مجموع روسیه و عربستان سعودی نفت در اختیار دارد و گفت که دیگر نیازی به عبور از تنگه هرمز نیست.
ترامپ افزود: «کشتیهای زیادی به سمت ما میآیند تا با نفت آمریکا پر شوند. ما به نفت آنها نیازی نداریم و مسیرهای خودمان را داریم.»
او در بخش دیگری از سخنانش در پاسخ به دلیل حملاتش به پاپ لئو چهاردهم در تروث سوشال گفت: «من طرفدار پاپ لئو نیستم. او بیش از حد لیبرال است و به نظر میرسد با جرم و جنایت یا دستیابی کشوری به سلاح هستهای مشکلی ندارد. ما چنین رویکردی را دوست نداریم.»
ترامپ همچنین با ابراز ناامیدی شدید از عملکرد کشورهای عضو ناتو گفت که واشینگتن تریلیونها دلار هزینه کرده است اما این کشورها در زمان نیاز، کنار آمریکا نبودهاند.
او هشدار داد که ادامه کمکهای مالی به این ائتلاف تحت بررسی جدی قرار خواهد گرفت.
محاصره دریایی تنگه هرمز توسط ایالات متحده میتواند روزانه حدود ۲۷۶ میلیون دلار از محل کاهش صادرات به اقتصاد ایران آسیب بزند و همزمان ۱۵۹ میلیون دلار در روز واردات را مختل کند؛ در مجموع، این به معنای ۴۳۵ میلیون دلار خسارت اقتصادی روزانه یا حدود ۱۳ میلیارد دلار در ماه است.
بیش از ۹۰ درصد از تجارت سالانه ۱۰۹.۷ میلیارد دلاری ایران از طریق خلیج فارس انجام میشود. نفت و گاز حدود ۸۰ درصد درآمد صادراتی دولت و ۲۳.۷ درصد تولید ناخالص داخلی را تشکیل میدهد. تنها جزیره خارک سالانه حدود ۵۳ میلیارد دلار درآمد ایجاد میکند - یا همانطور که پیشتر به مجله تایم گفته بودم، حدود «۷۸ میلیارد دلار درآمد انرژی در سال».
نفت خام ایران حدود ۱.۵ میلیون بشکه در روز نفت صادر میکرد و با قیمتهای زمان جنگ (حدود ۸۷ دلار برای هر بشکه) روزانه حدود ۱۳۹ میلیون دلار درآمد داشت. هرچند به دلیل تحریمهای بانکی، بخش اندکی از این درآمد به کشور بازمیگشت. محاصره، این درآمد را عملاً یکشبه به صفر میرساند. جزیره خارک که ۹۲ درصد صادرات نفت را مدیریت میکند، در عمق خلیج فارس قرار دارد و جایگزین عملی ندارد. یعنی روزانه ۱۳۹ میلیون دلار از دست میرود.
پتروشیمی ایران در ۹ ماه سال ۲۰۲۴/۲۰۲۵ حدود ۱۹.۷ میلیارد دلار صادرات پتروشیمی داشته؛ یعنی حدود ۵۴ میلیون دلار در روز. تقریباً تمام این صادرات از بنادر عسلویه، امام خمینی و شهید رجایی انجام میشود که همگی در محدوده محاصره قرار دارند. هیچ مسیر زمینی قادر به جابهجایی این حجم نیست. یعنی ۵۴ میلیون دلار دیگر در روز از دست میرود.
صادرات غیرنفتی تجارت غیرنفتی ایران در سال ۲۰۲۵ به ۵۱.۷ میلیارد دلار رسید. پس از کسر پتروشیمی، حدود ۸۸ میلیون دلار در روز کالا (مانند مواد معدنی و فلزات) از طریق بنادر خلیج فارس صادر میشود. حدود ۹۰ درصد این میزان متوقف خواهد شد؛ یعنی حدود ۷۹ میلیون دلار دیگر در روز از بین میرود.
بنادر بیش از ۹۰ درصد تجارت دریایی ایران از تنگه هرمز عبور میکند. بندر شهید رجایی (بندرعباس) بهتنهایی ۵۳ درصد عملیات بارگیری را انجام میدهد. بندر امام خمینی ۵۸ درصد واردات کالاهای اساسی را مدیریت میکند. بنادر بوشهر نیز سال گذشته ۵۷ میلیون تن کالا جابهجا کردند. همگی در عمق خلیج فارس قرار دارند.
گزینههای جایگزین؟ گزینههای ایران خارج از تنگه هرمز بسیار محدود است. بندر جاسک که بهعنوان مسیر جایگزین مطرح شده، تنها با بخشی از ظرفیت طراحیشده خود (یک میلیون بشکه در روز) کار میکند؛ از ۲۰ مخزن برنامهریزیشده، فقط ۱۰ مورد ساخته شده و ظرفیت واقعی آن حدود ۷۰ هزار بشکه در روز است.
بندر چابهار تنها ۸.۵ میلیون تن در سال ظرفیت دارد. پنج بندر دریای خزر رویهم ۱۱ میلیون تن جابهجا میکنند، در حالی که حجم تجارت از طریق خلیج فارس بیش از ۲۲۰ میلیون تن است.
واردات ایران در سال ۲۰۲۵ حدود ۵۸ میلیارد دلار واردات داشته؛ یعنی روزانه ۱۵۹ میلیون دلار. محاصره، ورود مواد اولیه صنعتی، ماشینآلات و کالاهای مصرفی را مختل میکند. تورم مواد غذایی تا فوریه ۲۰۲۶ به ۱۰۵ درصد رسیده و قیمت برنج هفت برابر شده است. این وضعیت تحت محاصره بهطور چشمگیری بدتر خواهد شد. البته احتمالاً امکان تخلیه محمولههای بشردوستانه فراهم میشود.
عامل حیاتی: ذخیرهسازی نفت ایران حدود ۵۰ تا ۵۵ میلیون بشکه ظرفیت ذخیرهسازی نفت در خشکی دارد که حدود ۶۰ درصد آن پر است. ظرفیت خالی حدود ۲۰ میلیون بشکه است. با تولید مازاد ۱.۵ میلیون بشکه در روز که معمولاً صادر میشود، این ظرفیت در حدود ۱۳ روز پر خواهد شد. پس از آن، ایران ناچار به بستن چاههای نفتی خواهد شد.
این موضوع بسیار مهم است، چون وقتی چاههای نفتی قدیمی بسته میشوند، آب از پایین به داخل مخزن نفوذ میکند (پدیدهای به نام «water coning»). در این حالت، بخشی از نفت برای همیشه در میان منافذ سنگی محبوس میشود و دیگر قابل استخراج نیست. میدانهای نفتی ایران همین حالا سالانه ۵ تا ۸ درصد افت تولید دارند. تعطیلی اجباری چاهها میتواند بهطور دائمی ۳۰۰ تا ۵۰۰ هزار بشکه در روز از ظرفیت تولید را از بین ببرد—معادل ۹ تا ۱۵ میلیارد دلار درآمد سالانه که برای همیشه از دست خواهد رفت.
شتابدهنده سقوط ارز ارزش ریال از ۴۲ هزار به ۱.۵ میلیون در برابر هر دلار سقوط کرده است. بانکها برداشت روزانه را به حدود ۱۸ تا ۳۰ دلار محدود کردهاند. نرخ تورم کلی به ۴۷.۵ درصد رسیده است. حذف کامل درآمدهای ارزی در اثر محاصره، ریال را به سمت ابرتورم غیرقابل کنترل سوق خواهد داد. دولت حتی بزرگترین اسکناس تاریخ خود (۱۰ میلیون ریالی) را منتشر کرده که ارزشی حدود ۷ دلار دارد.
جمعبندی محاصره دریایی روزانه حدود ۴۳۵ میلیون دلار به اقتصاد ایران آسیب میزند. ظرفیت ذخیرهسازی نفت در ۱۳ روز پر شده و به تعطیلی چاهها و آسیب دائمی مخازن منجر میشود. ارزش ریال به سمت فروپاشی کامل پیش میرود و گزینههای جایگزین ایران خارج از تنگه هرمز کمتر از ۱۰ درصد ظرفیت فعلی را پوشش میدهند. در چنین شرایطی، ادامه مقاومت اقتصادی برای [حکومت] ایران عملاً غیرممکن خواهد شد.
