باراک راوید، خبرنگار آکسیوس به نقل از مقامهای کاخ سفید گفت هدف حملات آمریکا علیه جمهوری اسلامی صرفا مهار برنامه هستهای یا موشکی آنها نیست، بلکه «تمام کردن کار» حکومت است. همزمان دونالد ترامپ در مصاحبه با نیویورکتایمز از چند سناریوی احتمالی برای آینده سیاسی ایران سخن گفته است.
راوید در مصاحبهای که شامگاه یکشنبه ۱۰ اسفند به وقت شرق آمریکا در گفتوگو با سیانان داشت، بهصراحت هدف کارزار کنونی ایالات متحده را «تمام کردن کار حکومت فعلی ایران» توصیف کرد. در حالیکه رییسجمهوری ایالات متحده، در یک گفتوگوی ۶ دقیقهای با نیویورکتایمز که ساعاتی پیش از مصاحبه راوید با سیانان منتشر شد، از اظهار نظر دقیق و روشن درباره هدف نهایی این کارزار نظامی طفره رفت و در مقابل پرسشی که از او میخواست بگوید چه سناریوییهایی درباره آینده ایران متصور است، به تشریح آنچه در نخستین روزهای سال جاری میلادی در ونزوئلا رخ داد، پرداخت.
پایان جمهوری اسلامی یا استحاله از درون
راوید در این مصاحبه درباره آینده جنگ و تغییرات سیاسی احتمالی در ایران گفت: «آنچه از افرادی در کاخ سفید میشنوم این است که این حملات برای تنبیه حکومت فعلی یا حل مساله هستهای نیست. یک فرد بسیار نزدیک به رییسجمهور به من گفت، هدف «تمام کردن کار» است و آمریکا به چیزی کمتر از تمام کردن کار حکومت کنونی رضایت نخواهد داد.»
راوید با تحلیل دو پیامی که دونالد ترامپ، رییسجمهوری ایالات متحده، ظرف ۴۸ ساعت نخست این کارزار نظامی منتش کرد، گفت که در شرایط فعلی دیگر بعید است ترامپ با «مقامهای ساختار کنونی قدرت در ایران» مذاکره کند و وقتی از گفتوگو با ایرانیها سخن میگوید، منظورش «افرادی خارج از سیستم فعلی» است که ممکن است بخشی از یک حکومت آینده باشند.
او همچنین پس از مرور کوتاه آنچه اسرائیل در ۲۴ ساعت نخست حملات هدف گرفته است، اینطور نتیجه گرفت: «فکر میکنم آنچه ترامپ و نتانیاهو دنبال میکنند چند هفته حملات نظامی متمرکز علیه حکومت ایران است تا شرایطی برای بازگشت معترضان ایرانی به خیابان بدون نگرانی از سرکوب دوباره فراهم شود، در حالی که میدانند آمریکا و اسرائیل بالای سر ایران پرواز میکنند و هر لحظه میتوانند مداخله کنند. وقتی چنین وضعیتی ایجاد شود، یعنی هر دو امیدوارند حملاتشان به فروپاشی حکومت منجر شود.»
در مقابلِ روایت صریحی که راوید از هدف کارزار نظامی ارائه کرد، اظهارات ترامپ در گفتوگو با نیویورکتایمز درباره نحوه انتقال قدرت در ایران بدون ترسیم یک مسیر مشخص مطرح شد که طیفی از سناریوهای احتمالی را در بر میگرفت.
نیویورکتایمز در این باره نوشت: «در تماس حدودا ششدقیقهای، ترامپ گفت «سه گزینه بسیار خوب» برای رهبری ایران در ذهن دارد، اما از نام بردن آنها خودداری کرد. او همچنین به این پرسش که آیا فکر میکند علی لاریجانی میتواند دولت ایران را رهبری کند یا نه، پاسخی نداد.»
به نوشته این رسانه، یکی از گزینههای طرح شده از سوی ترامپ، الگویی شبیه به رویدادهای نیمه ماه دی در ونزوئلا داشت؛ مدلی که در آن فقط رهبر ارشد طی عملیات نظامی آمریکا کنار گذاشته شد و بخش عمدهای از دولت باقی ماند که آماده بود با ایالات متحده همکاری کند.
این رسانه اضافه کرده است: «این پاسخ او القا میکرد که آنچه در ونزوئلا جواب داده، در ایران نیز کارساز خواهد بود، اما به گفته منابع آگاه، مشاورانش به او هشدار دادهاند که به دلیل تفاوتهای عمیق فرهنگی و تاریخی میان این دو کشور، امکان تکرار راهبرد ونزوئلا در عمل غیرممکن است.»
ترامپ در بخش دیگری از گفتوگو با نیویورکتایمز سناریویی کاملا متفاوت را نیز مطرح کرد و گفت ممکن است مردم ایران خود حکومت را سرنگون کنند.
او گفت: «این به خودشان بستگی دارد که این کار را بکنند یا نه. سالهاست دربارهاش صحبت میکنند، حالا بدیهی است که فرصت خواهند داشت.»
ترامپ در ادامه پاسخ صریح به این سوال که دولتش چگونه از مردم ایران که به گفته او باید حکومت فعلی را سرنگون کنند، دفاع خواهد کرد، خودداری کرد و در عوض گفت: «من به هیچکدام متعهد نمیشوم؛ هنوز خیلی زود است. ما کارهایی داریم که باید انجام دهیم و تا حالا آنها را خیلی خوب انجام دادهایم. به نظرم از برنامه جلوتر هستیم.»
رییسجمهوری ایالات متحده همچنین در پاسخ به تکرار این پرسش که برنامهاش برای انتقال قدرت در ایران چیست، ابراز امیدواری کرد که نیروهای نظامی جمهوری اسلامی، از جمله «افسران سرسخت سپاه» سلاحهای خود را «بهسادگی» به مردم ایران تحویل دهند و تسلیم شوند. او گفت: «اگر فکرش را بکنید، آنها واقعاً میتوانند در برابر مردم تسلیم شوند.»
نیویورکتایمز در بخش دیگری از این مصاحبه، همین موضوع را بهشکلی متفاوت پرسید؛ اینکه پس از مرگ علی خامنهای چه کسی باید در راس قدرت ایران قرار گیرد، و دوباره با پاسخی نهچندان روشن و دقیق از سوی ترامپ روبهرود شد: «سه گزینه خوب دارم اما فعلا آنها را فاش نمیکنم. بگذارید اول کار را تمام کنیم.»
جنگ چقدر طول خواهد کشید؟
ترامپ در پاسخ به این پرسش که آمریکا و اسرائیل تا چه مدت میتوانند این سطح از حملات را ادامه دهند، پاسخی مانند آنچه در پیام ویدیویی خود اعلام کرده بود، ارائه داد: «چهار تا پنج هفته را در نظر گرفتهایم.» و سپس افزود: «کار دشواری نخواهد بود. ما مقدار بسیار زیادی مهمات داریم. میدانید، ما مهمات را در نقاط مختلف جهان و در کشورهای گوناگون ذخیره کردهایم.»
نیویورکتایمز اضافه میکند که او به نگرانیهای پنتاگون در خصوص کاهش ذخایر تسلیحاتی آمریکا اشارهای نکرد؛ ذخایری که به گفته استراتژیستهای نظامی برای سناریوهایی مانند درگیری بر سر تایوان یا تهاجم روسیه به اروپا حیاتی است.
مذاکرات پیش از حمله
راوید در بخشی از سخنانش به تغییر برنامههای از قبلتعیینشده برای حمله اشاره کرد و گفت که تاریخ اولیه این جنگ دوم یا سوم اسفند بود، اما شرایط بد آب و هوایی و تکمیل نشدن برخی هماهنگیها آن را به تعویق انداخت.
در این تغییر یک هفتهای مذاکرات پیش رفت، در حالی که به گفته راوید مقامهای اسرائیلی فکر میکردند این مذاکرات را بخشی از عملیات فریب میدانستند، اما مقامهای آمریکایی چنین تصوری نداشتند.
راوید توضیح داد: «مقامهایی که با آنها صحبت کردم میگوید تیم مذاکرهکننده آمریکا با حسن نیت به این مذاکرات وارد شد و تلاش میکرد به توافق برسند. در بخش دوم گفتوگوهای روز پنجشنبه آمریکاییها یک پیشنهاد نهایی پیش روی ایران گذاشتند؛ اینکه غنیسازی اورانیوم ۱۰ سال در ایران متوقف شود و در این مدت ایالات متحده هزینه سوخت هستهای رآکتورهای ایران را بپردازد. اما ایرانیها نپذیرفتند.»
یک مقام آمریکایی که با این خبرنگار صحبت کرده، این پاسخ منفی را «نشانهای» از تلاش جمهوری اسلامی برای ساخت سلاح هستهای توصیف کرده و گفته است: «وقتی به چنین پیشنهادی میگویید نه، یعنی اورانیوم را برای سوخت هستهای نمیخواهید، بلکه برای دلیل دیگری غنیسازی میکنید.»
راوید افزود: «به نظر من، افرادی مثل معاون رییسجمهور در دولت واقعا میخواستند توافق حاصل شود و شخصا روی آن کار کردند. در پایان مذاکرات حتی آنها هم فهمیدند که طرف ایرانی واقعا در پی توافق نیست. چند نفر از اردوگاه ضدجنگ اطراف ترامپ، افرادی که به او بسیار نزدیکاند، به من گفتند در نشست ژنو هیچ پیشرفتی حاصل نشد، یعنی حتی حامیان اصلی مسیر توافق هم چیزی برای ارائه به رییسجمهوری نداشتند.»
بهنوشته آتلانتیک، مقامهای آمریکایی در پایان اولین روز حمله به این جمعبندی رسیدند که حملات دستاوردی تاریخی داشته است، نزدیک به پنج دهه پس از حاکمیت آیتاللهها بر ایران آنان علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، را کشتند و محل استقرار او را با خاک یکسان کردند.
آتلانتیک نوشت این حملات پس از ماهها بحث و بررسی انجام شد، اما دولت تلاش چندانی نکرد تا منطق حمله به حکومت ایران را برای افکار عمومی آمریکا توضیح دهد. با وجود تردیدهایی از سوی برخی نزدیکترین دستیاران و مشاورانش، ترامپ قانع شده بود که اکنون لحظهای نادر و گذرا برای تغییر رژیم است. برچیدن حکومتی که در انقلاب ۱۳۵۷ به قدرت رسید، امری است که ترامپ و بسیاری دیگر آن را یک دستاورد و میراث بزرگ میدانند؛ موفقیتی که روسای جمهوری پیشین آمریکا به آن دست نیافتند. ترامپ هنگام اعلام مرگ خامنهای، او را «یکی از شرورترین افراد تاریخ» خواند.
بهنوشته آتلانتیک اما حتی با حذف رهبر، تغییر رژیم واقعی هنوز محقق نشده است. چشمانداز یک شورش مردمی در ایران دستکم در کوتاهمدت کمرنگ به نظر میرسد.
این نشریه بهنقل از مقامهای پیشین آمریکا نوشت که هیچ عنصر آشکاری درون رژیم ایران وجود ندارد که بتواند قدرت را در دست بگیرد و ایران را به سمت رویکردی سازگارتر با آمریکا هدایت کند؛ مانند آنچه که ماه گذشته در ونزوئلا رخ داد. مردم ایران مسلح نیستند، بنابراین روشن نیست چگونه میتوانند در برابر نیروهای سرکوبگری که براساس برآوردها پس از آغاز اعتراضات در اواخر دسامبر، تا ۳۰ هزار غیرنظامی را کشتهاند، یک اپوزیسیون معتبر شکل دهند.
سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، یکی از مراکز اصلی قدرت ایران، سلسلهمراتبی غیرمتمرکز دارد و برای حفظ کنترل در برابر حملات آموزش دیده است. اما ترامپ متقاعد شده بود که شانس یک شورش موفق مردمی با گذشت زمان افزایش نخواهد یافت و اکنون بهترین لحظه برای حمله است.
یک مقام آمریکایی به آتلانتیک گفت بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، او را به انجام حمله تشویق کرد. نتانیاهو، مانند مشاوران ترامپ از جمله سناتور لیندزی گراهام، معتقد بود اگر خامنهای و رییس دولت در جمهوری اسلامی کشته شوند، برخی افراد پایینتر در سپاه که «تاجرانی میانرده» هستند نه متعصبانی ایدئولوژیک، ممکن است متقاعد شوند با آمریکاییها کار کنند.
این نشریه اما در ادامه افزوده که تجربه تاریخی نشان میدهد که این پیشبینی در مورد جمهوری اسلامی احتمالا بیش از حد خوشبینانه است اما این نکته موجب نشد که ترامپ بازایستد.
بهنوشته آتلانتیک، عملیات در ایران بسیار بزرگتر و پیچیدهتر از هر اقدامی است که ترامپ تا کنون در دو دوره ریاستجمهوری خود انجام داده است. ترامپ مدتها از جورج دبلیو بوش بهخاطر آنچه آن را «هدر دادن ریاستجمهوریاش در جنگی چندساله در عراق» میداند انتقاد کرده است؛ جنگی که بر حذف سلاحهای کشتار جمعی بنا شده بود که آن کشور در واقع نداشت. اکنون میراث خودِ ترامپ ممکن است با تلاشش برای سرنگونی یک رژیم قدرتمندتر در خاورمیانه و جلوگیری از ساخت سلاح هستهای بهدست آن تعیین شود.
بهنوشته آتلانتیک، برنامهریزان در دولت ترامپ به این نتیجه رسیده بودند که حملات نظامی بهتنهایی به تغییر رژیم نخواهد انجامید و شاید همین توضیح دهد چرا ترامپ مشخصا از مردم ایران خواست پس از توقف کارزار بمباران، جمهوری اسلامی را سرنگون کنند.
آتلانتیک در ادامه گزارش خود نوشت اکنون پرسش این است که حملات تا چه مدت ادامه خواهد یافت. ممکن است آمریکا مجبور شود عملیات را تا زمانی ادامه دهد که یک رهبری جایگزین ظهور کند. اما چنین رویکردی این خطر را دارد که اگر رژیم فرو نپاشد، معترضان در معرض خشونت بیشتر قرار گیرند. تهران مدتها خود را برای چنین چالشی آماده کرده و پس از آغاز حملات تقریبا بلافاصله دسترسی اینترنت را قطع کرد و رسانههای دولتی را به منبع اصلی اطلاعات تبدیل ساخت.
با این حال، توقف زودهنگام حملات میتواند رژیم فعلی را دستنخورده باقی بگذارد و امکان مذاکرات هستهای آینده را از بین ببرد.
از سوی دیگر، یک کارزار طولانی همچنین میتواند یک کشور شکستخورده با اورانیوم غنیشده بر جای بگذارد، مسیرهای حیاتی نفت را بیثبات کند، متحدان در خلیج فارس را تهدید کند، بحران پناهجویی پدید آورد و اقتصاد جهانی را مختل سازد.
دانا استرول، معاون پیشین دستیار وزیر دفاع آمریکا برای خاورمیانه، به آتلانتیک گفت: «بدترین سناریو هرجومرج کامل است.»
بهنوشته آتلانتیک، ترامپ به افراد نزدیکش گفته است باور دارد میراثش ممکن است با سرنگونی رژیمها در ونزوئلا، ایران و احتمالا کوبا تعریف شود. او مجذوب ایده ترسیم دوباره نقشههای جهانی است و انجام کاری که پیشینیانش، چه دموکرات و چه جمهوریخواه، نتوانستند انجام دهند.
این نشریه در گزارش خود نوشت ترامپ هیچ جدول زمانیدر این مورد که آمریکا تا چه مدت منتظر خواهد ماند تا مردم ایران حکومتشان را سرنگون کنند، ارائه نداده است. اگر رژیم آیتاللهها سقوط کند، سپاه پاسداران بهترین موقعیت را برای وارد شدن به صحنه خواهد داشت و شاید حتی خصمانهتر از قبل در برابر واشینگتن عمل کند.
در سناریویی دیگر، آمریکا میتواند در میانه عملیات تعریف موفقیت را تغییر دهد و پس از تضعیف جمهوری اسلامی، اعلام پیروزی کند. اگر تا آن زمان ایرانیها برای به دست گرفتن کنترل قیام نکرده باشند، میتوان شکست را به آنها نسبت داد نه ترامپ.
با این همه استرول سناریویی امیدوارانهتر را ترسیم کرد: رهبران اپوزیسیون از زندان آزاد میشوند و کشور را یکپارچه میکنند، با این فرض که حملات مستمر، دستگاه مذهبی و امنیتی رژیم را از هم میپاشد.
این تصمیم در حالی اتخاذ شد که ارزیابیهای اطلاعاتی آمریکا حاکی از آن بود حکومت ایران در دهه آینده تهدید فوری علیه خاک ایالات متحده ایجاد نمیکند.
بر اساس این گزارش، محمد بن سلمان طی یک ماه گذشته چندین تماس خصوصی با ترامپ برقرار کرده و هشدار داده بود اگر آمریکا اکنون اقدام نکند، حکومت ایران پس از استقرار بزرگترین آرایش نظامی آمریکا در منطقه از زمان حمله ۲۰۰۳ به عراق، قویتر و خطرناکتر خواهد شد. این موضع توسط برادرش خالد بن سلمان، وزیر دفاع عربستان، در دیدارهای محرمانه ژانویه در واشینگتن نیز تقویت شد. با این حال ریاض بهطور علنی پس از تماس ولیعهد با مسعود پزشکیان اعلام کرده بود اجازه استفاده از حریم هوایی یا خاک عربستان برای حمله به ایران را نخواهد داد.
در سوی دیگر، به نوشته واشینگتنپست، بنیامین نتانیاهو سالهاست خواهان اقدام نظامی علیه حکومت ایران بوده و به گفته مقامهای آمریکایی، در جلسات محرمانه به قانونگذاران اطلاع داده شد که اسرائیل «با یا بدون آمریکا» حمله خواهد کرد؛ بنابراین بحث اصلی این بود که آیا واشینگتن همزمان با اسرائیل وارد عملیات شود یا پس از واکنش حکومت ایران وارد درگیری گردد.
بنابر این گزارش، در زمان تصمیمگیری، استیو ویتکاف و جرد کوشنر در حال مذاکره با مقامهای ایرانی در ژنو بودند. این مذاکرات سه دور از فوریه ادامه داشت اما به گفته یک مقام ارشد دولت ترامپ، تیم آمریکایی به این نتیجه رسید تهران قصد حفظ توان غنیسازی برای استفاده بالقوه در ساخت سلاح هستهای را دارد. در همین حال ترامپ در تجمعی در تگزاس اعلام کرد «تصمیم بزرگی» در پیش دارد و از مذاکرات ابراز نارضایتی کرد.
ترامپ در سخنرانی اعلام حمله، این اقدام را «پاسخ به دههها خصومت ایران» توصیف کرد و به گروگانگیری ۵۲ آمریکایی در ۱۹۷۹، کشتهشدن ۲۴۱ نظامی آمریکایی در بیروت در ۱۹۸۳ و حمله ۲۰۰۰ به ناوشکن یواساس کول اشاره کرد. او همچنین مدعی شد حکومت ایران تهدیدی «قریبالوقوع» بوده و در مسیر تولید سلاح هستهای و موشکهای دوربردی است که میتوانند به خاک آمریکا برسند.
به نوشته واشینگتنپست این ادعاها با چالش روبهرو شده است. آژانس بینالمللی انرژی اتمی اعلام کرده نشانهای از ازسرگیری برنامه فعال ساخت بمب وجود ندارد و ارزیابی پیشین آژانس اطلاعات دفاعی آمریکا نیز نشان میداد توسعه موشک قارهپیما در صورت آغاز، حدود یک دهه زمان میبرد. خود ترامپ پیشتر گفته بود حملات تابستان گذشته برنامه هستهای ایران را «نابود» کرده است.
ترامپ تاکید کرده نیروهای زمینی آمریکا وارد ایران نخواهند شد و عملیات عمدتاً هوایی و موشکی خواهد بود؛ رویکردی متفاوت با حمله ۲۰۰۳ به عراق که با حضور گسترده نیروهای زمینی و مدیریت مستقیم انتقال قدرت همراه بود. با این حال کارشناسانی مانند آرون دیوید میلر هشدار دادهاند تغییر بنیادین ساختار سیاسی یک کشور صرفاً از طریق قدرت هوایی سابقه موفقی ندارد.
به نوشته این روزنامه، در کنگره، دموکراتها از ترامپ خواستهاند ماهیت «تهدید قریبالوقوع» را توضیح دهد. سناتور مارک وارنر پس از جلسه توجیهی محرمانه با مارکو روبیو و جان رتکلیف گفت تهدیدی ندیده که «بهطور واقعی اعزام نیروها را توجیه کند.»
پس از آغاز حمله، حکومت ایران به عربستان پاسخ داد و ریاض در بیانیهای خشمگین خواستار اقدام قاطع جامعه بینالمللی شد. اکنون پرسش اصلی آینده عملیات است. ترامپ گفته امیدوار است نیروهای امنیتی حکومت ایران با «میهنپرستان ایرانی» همراه شوند و وعده داده بمبارانهای «سنگین و دقیق» تا تحقق هدف «صلح در خاورمیانه و جهان» ادامه یابد.
به نوشته واشینگتنپست، ترامپ اکنون ریسک بزرگی را پذیرفته است: اینکه آیا یک کارزار گسترده هوایی میتواند به اهداف سیاسی از جمله تغییر رژیم یا ایجاد دولتی همسو با آمریکا منجر شود یا نه؛ هدفی که حتی در خوشبینانهترین سناریوها نیز با عدم قطعیتهای جدی روبهروست.
