راز زیمت، افسر پیشین اطلاعات نظامی ارتش اسرائیل و رییس برنامه ایران در موسسه مطالعات امنیت ملی اسرائیل، با اشاره به مذاکرات میان جمهوری اسلامی و آمریکا گفت احتمال حمله از احتمال دیپلماسی بیشتر است و دونالد ترامپ صبر و تمایل لازم را برای پذیرش خواستههای نهایی تهران نخواهد داشت.
او افزود چشمانداز گفتوگوها را چندان مثبت ارزیابی نمیکند و نسبت به خوشبینی مطرحشده از سوی طرفها بدبین است.
راز زیمت گفت: «احتمال حمله از احتمال دیپلماسی بیشتر است. فکر نمیکنم ترامپ، صبر و تمایل لازم را برای موافقت با آنچه ایرانیها در نهایت میخواهند داشته باشد.»
او همچنین درباره فضای حاکم بر ایران گفت: «من مطمئن نیستم که واقعا خوشبینی قابل توجهی در ایران وجود داشته باشد. حتی پیش از عملیات جنگ ۱۲ روزه از فضای خوشبینانه سخن میگفتند و بعد حمله را تجربه کردند. من کمتر تحت تاثیر این خوشبینی هستم، چون فکر میکنم در نهایت مشکل اساسی همچنان باقی است.»
در این گزارش گفته شده است که همزمان با آنکه دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، در حال بررسی گزینه حمله نظامی به جمهوری اسلامی است، سیل نیروها و تجهیزات نظامی همچنان به سوی منطقه جاری است.
براساس این گزارش، دادههای رهگیری پروازهای آنلاین نشان میدهد جنگندههای اف-۲۲ رپتور، اف-۱۶ فایتینگ فالکن، هواپیماهای هشدار زودهنگام ای-۳ سنتری و یک فروند هواپیمای جاسوسی یو-۲ «دراگون لیدی» یا در حال عبور از اقیانوس اطلس هستند یا بهتازگی وارد اروپا شدهاند.
افزون بر این، بهگفته یک مقام نیروی دریایی آمریکا، هفتمین ناوشکن هدایتشونده کلاس آرلی برک، یواساس پینکنی، نیز به حوزه مسئولیت فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) اعزام شده است.
مشخص نیست ترامپ در نهایت دستور حمله خواهد داد یا نه، اما این دقیقاا همان جابهجاییهایی است که انتظار میرفت پیش از آغاز یک عملیات گسترده، چه دفاعی و چه تهاجمی، مشاهده شود.
هواپیماهای آمریکایی که بهسمت شرق حرکت میکنند، نشاندهنده فشردهترین مرحله از تقویت نیروها هستند؛ روندی که پس از تهدیدهای ترامپ علیه ایران بهدلیل برخورد شدید با معترضان ضدحکومتی آغاز شد.
مجموعه نیروهایی که اکنون در خاورمیانه در حال استقرار هستند، در کنار توانمندیهای نیروی هوایی اسرائیل با صدها جنگنده و همچنین پروازهای بمبافکنهای راهبردی نیروی هوایی آمریکا، برای یک عملیات بزرگ که میتواند هفتهها و نه فقط چند روز ادامه یابد، کافی بهنظر میرسد.
در این گزارش تاکید شده که انتظار میرود در روزهای آینده تجهیزات بیشتری نیز به منطقه فرستاده شود.
این تشدید استقرار نیروها و تجهیزات نظامی در حالی صورت میگیرد که دور تازهای از مذاکرات میان واشینگتن و تهران سهشنبه ۲۸ بهمن در ژنو برگزار شد و فعلا قرار بر این است گفتوگوهای بعدی برنامهریزی شود.
موج جدید جنگندهها و هواپیماهای پشتیبانی
دادههای رهگیری پروازها نشان میدهد دستکم ۱۲ فروند اف-۲۲ بامداد حدود ساعت پنج به وقت شرق آمریکا پایگاه هوایی لنگلی در ویرجینیا را ترک و بهسمت شرق حرکت کردهاند. مقصد نخست آنها به احتمال زیاد پایگاه لِیکنهیث در بریتانیاست؛ مرکز ترانزیتی مهم برای انتقال هواپیماها بین آمریکا و خاورمیانه. با این حال، سنتکام درباره جابهجایی هواپیماها، کشتیها و نیروها اظهار نظر نکرده است.
اف-۲۲ پیشرفتهترین جنگنده برتری هوایی آمریکا محسوب میشود، اما توان انهدام پدافند هوایی دشمن و حمله به اهداف زمینی را نیز دارد. این جنگندهها در عملیات «چکش نیمهشب» در خرداد ماه گذشته که تاسیسات هستهای ایران را هدف قرار داد، نقش محافظتی برای بمبافکنهای بی-۲ ایفا کردند. چهار روز پیش از آن عملیات نیز اف-۲۲ها انتقالی مشابه از اقیانوس اطلس داشتند.
همزمان، بهنظر میرسد دستکم ۳۶ فروند اف-۱۶ نیز بهسمت خاورمیانه در حرکت باشند؛ از جمله ۱۲ فروند از پایگاه آویانو در ایتالیا، ۱۲ فروند از اشپانگدالم در آلمان و ۱۲ فروند از پایگاه گارد ملی مکاینتایر در کارولینای جنوبی. این جنگندهها میتوانند در نقش دفاع هوایی در برابر پهپادها و موشکها یا در نقش تهاجمی علیه اهداف زمینی بهکار گرفته شوند. شمار اف-۱۶های مستقر نیروی هوایی آمریکا در منطقه محدود است.
دو فروند هواپیمای آواکس ای-۳ سنتری نیز اندکی پس از ساعت ۱۰:۳۰ صبح به وقت محلی در پایگاه میلدنهال بریتانیا فرود آمدهاند. این هواپیماها با رادار پیشرفته و سامانههای ارتباطی خود نقشی کلیدی در مدیریت نبرد هوایی و رهگیری تهدیدهای ایرانی، بهویژه پهپادها و موشکهای کروز، ایفا میکنند.
دستکم یک فروند هواپیمای جاسوسی یو-۲ نیز در مسیر منطقه قرار دارد. یو-۲علاوه بر ماموریتهای شناسایی در ارتفاع بالا، میتواند بهعنوان حلقه ارتباطی میان اف-۲۲ها و اف-۳۵های رادارگریز عمل کند.
یک روز پیش از آن نیز ۱۸ فروند اف-۳۵ آ از پایگاه لیکنهیث بهسمت پایگاه موفق السلطی در اردن حرکت کردند؛ پایگاهی که به مرکز تجمع جنگندههای تاکتیکی آمریکا تبدیل شده است. اف-۳۵ها در عملیات «چکش نیمهشب» نقش اصلی را در سرکوب و انهدام پدافند هوایی ایران داشتند.
ازدحام در پایگاه اردن و ابهام سیاسی
پیشتر نیز جنگندههای اف-۳۵، اف-۱۵ئی استرایک ایگل، هواپیماهای جنگ الکترونیک ای/ای-۱۸جی گرولر و دیگر تجهیزات به پایگاه موفق السلطی منتقل شده بودند. این پایگاه اکنون میزبان پهپادهای امکیو-۹ ریپر، هواپیماهای عملیات ویژه امسی-۱۳۰ و سایر تجهیزات آمریکایی است و بهطور فزایندهای شلوغ شده است. این در حالی است که امان اعلام کرده حریم هواییاش برای حمله به ایران مورد استفاده قرار نخواهد گرفت.
محدود شدن استفاده از این پایگاه یا حریم هوایی اردن، توان آمریکا و متحدانش برای حمله به اهداف در ایران را کاهش میدهد، اما احتمالا تاثیری بر توان دفاعی در برابر حملات موشکی و پهپادی احتمالی ایران نخواهد داشت. برخی تحلیلگران احتمال میدهند موضع رسمی اردن بیشتر برای مصرف داخلی و جلوگیری از هدف قرار گرفتن در حملات تلافیجویانه ایران باشد.
آرایش دریایی آمریکا
با پیوستن ناوشکن پینکنی، نیروی دریایی آمریکا اکنون ۱۲ شناور رزمی سطحی در منطقه دارد؛ از جمله گروه رزمی ناو هواپیمابر آبراهام لینکلن با سه ناوشکن کلاس آرلی برک، سه ناوشکن دیگر بهطور مستقل در منطقه سنتکام، دو ناوشکن در مدیترانه و سه کشتی رزمی ساحلی. زیردریاییهای هستهای نیز در منطقه حضور دارند، هرچند موقعیت آنها اعلام نمیشود.
گروه رزمی ناو هواپیمابر جرالد آر. فورد نیز اکنون در حوزه ناوگان ششم قرار دارد. این ناو که پیشتر در ماموریت بازداشت نیکلاس مادورو مشارکت داشت، بهسوی خاورمیانه حرکت کرده است. بیش از ۳۰ هزار نیروی آمریکایی نیز در پایگاههای مختلف منطقه مستقر هستند.
حضور دو ناو هواپیمابر—یکی با اف/ای-۱۸ سوپر هورنت و گرولر، و دیگری با اف-۳۵سی—در کنار ناوشکنهای مجهز به سامانه ایجیس، قدرت آتش متحرک و انعطاف عملیاتی قابل توجهی به برنامهریزان آمریکایی میدهد.
واکنش جمهوری اسلامی و رزمایش در تنگه هرمز
در مقابل، سپاه پاسداران اعلام کرده تنگه هرمز را برای رزمایش با آتش واقعی بسته است؛ اقدامی که برای نخستین بار از زمان تهدیدهای نظامی ترامپ صورت میگیرد. این رزمایش با عنوان «کنترل هوشمند تنگه هرمز» شامل شلیک موشکهای کروز ضدکشتی و عملیات پهپادی و زیردریایی از سه جزیره ایرانی است.
آیتالله علی خامنهای نیز هشدار داد: «ناو البته دستگاه خطرناکی است اما خطرناکتر از آن، سلاحی است که میتواند ناو را به قعر دریا بفرستد.»
مذاکرات؛ پیشرفت مبهم
مذاکرات غیرمستقیم در سوییس با میانجیگری عمان با توافق بر سر «اصول راهنما» پایان یافت. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی گفت دو طرف توافق کردهاند پیشنویسهایی را مبادله کنند. با این حال، مقامات آمریکایی با احتیاط بیشتری از «پیشرفت» سخن گفتند و اعلام کردند ایران طی دو هفته پیشنهادهای دقیقتری ارائه خواهد داد.
در حالی که مذاکرات ادامه دارد، شکاف میان دو طرف همچنان عمیق است. ترامپ خواهان جلوگیری کامل از توان ایران برای دستیابی به سلاح هستهای است و تهران بر حق «غیرقابل مذاکره» خود برای استفاده صلحآمیز از انرژی هستهای تاکید میکند.
نکته مهم این است که سه روز پیش از عملیات «چکش نیمهشب»، کاخ سفید نیز اعلام کرده بود ترامپ «ظرف دو هفته» درباره حمله تصمیم خواهد گرفت.
جمعبندی
اگرچه نیت نهایی ترامپ همچنان نامشخص است، اما موج تازه استقرار نیروهای هوایی و دریایی آمریکا، گزینههای نظامی او را بهطور چشمگیری افزایش داده و اعتبار تهدید حملهای گسترده و خسارتبار را تقویت کرده است؛ عاملی که میتواند در میز مذاکره نیز وزن سنگینی داشته باشد.
واقعیت این است که اکنون ترکیب نیروهایی در حال شکلگیری است که معمولا برای یک کارزار هوایی بزرگ علیه ایران انتظار میرود؛ بهویژه اگر اسرائیل نیز بخواهد با همه ظرفیت خود در آن نقشآفرینی کند.
تسنیم به نقل از علیرضا تنگسیری، فرمانده نیروی دریایی سپاه نوشت برای انجام رزمایش، تردد در تنگه هرمز برای ساعاتی ممنوع شد و شناورها پشت تنگه هرمز ماندند.
تنگسیری در عین حال گفت: «تصمیم برای بستن تنگه هرمز با بزرگان نظام است و من بهعنوان یک سرباز میگویم که ما آمادهایم که هر زمان که بزرگان ما گفتند، این کار را انجام دهیم.»
خبر بستن بخشی از تنگه هرمز در رسانههای جهان نیز بازتاب یافت و از جمله آسوشیتدپرس در گزارشی نوشت اقدام کمسابقه ایران برای بستن موقت تنگه هرمز بهدلیل برگزاری رزمایش با آتش واقعی همزمان با برگزاری دور تازه گفتوگوهای غیرمستقیم میان مذاکرهکنندگان تهران و واشینگتن درباره برنامه هستهای مناقشهبرانگیز جمهوری اسلامی انجام شد.
این خبرگزاری نوشت این نخستین بار است که حکومت ایران از زمان آغاز تهدیدهای آمریکا و اعزام گسترده تجهیزات نظامی به منطقه، بستهشدن این آبراه حیاتی بینالمللی را اعلام میکند. حدود ۲۰ درصد نفت جهان از تنگه هرمز عبور میکند.
خبرگزاری آسوشیتدپرس با تاکید بر اینکه قادر به تایید بسته شدن تنگه هرمز نبوده، تاکید کرد چنین اقدامی که نادر و شاید بیسابقه تلقی میشود میتواند تنشها را بیش از پیش تشدید کند و خطر شعلهور شدن جنگی دیگر در خاورمیانه را افزایش دهد.
همزمان با آغاز مذاکرات، رسانههای وابسته به حکومت در ایران گزارش دادند نیروهای ایرانی موشکهای جنگی بهسمت تنگه هرمز شلیک کردهاند و این گذرگاه برای چند ساعت بهدلیل «ملاحظات ایمنی و دریایی» بسته خواهد شد.
علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، نیز هشدار داد «قویترین ارتش دنیا هم گاهی ممکن است چنان سیلی بخورد که نتواند از جا بلند شود.»
رزمایش با آتش واقعی
سپاه پاسداران انقلاب اسلامی از اوایل دوشنبه رزمایشی را در تنگه هرمز، خلیج فارس و دریای عمان آغاز کرده است. این دومین بار است که جمهوری اسلامی طی هفتههای اخیر در تنگه هرمز رزمایشهایی با آتش واقعی و تسلیحات جنگی برگزار میکند.
با این حال، علیرضا تنگسیری، فرمانده نیروی دریایی سپاه، سهشنبه ۲۸ بهمن به خبرگزاری تسنیم گفت: «تسلیحاتی که در زمان جنگ به میدان میآیند، متفاوتتر از آن چیزی هستند که در رزمایش میبینیم.»
بنا بر گزارش تسنیم، مرحله دوم رزمایش کنترل هوشمند تنگه هرمز بهمنظور تامین امنیت و تردد کشتیرانی ایمن با حضور یگانهای رزمی و واکنش سریع دریایی سپاه برگزار شد و در این رزمایش انواع سامانه و تسلیحات پدافندی و آفندی بهکار گرفته شد.
تسنیم در گزارش خود افزود یگانهای شناورهای فوقسریع موشکانداز نیروی دریایی سپاه به رزم موشکی پرداختند و موشکها از عمق کشور، سواحل و جزایر ایرانی خلیج فارس اهداف خود را در تنگه هرمز مورد اصابت قرار دادند و یگانهای پهپادی نیز با بهکارگیری پهپادهای تهاجمی و شناسایی عملیات در محدودههای اخلال سیگنالی را تمرین کردند و با دقت اهداف ثابت و متحرک را مورد اصابت قرار دادند.
بهنوشته آسوشیتدپرس، جمهوری اسلامی بهطور معمول رزمایشهایی در تنگه هرمز برگزار میکند که میتواند رفتوآمد دریایی را مختل کند، اما اعلام رسمی بستهشدن تنگه گامی فراتر از اقدامات معمول محسوب میشود. دنی سیترینوویچ، کارشناس ایران در موسسه مطالعات امنیت ملی اسرائیل، به آسوشیتدپرس گفت ایران آخرین بار در جریان جنگ با عراق در دهه ۶۰ این تنگه را بست و این آبراه را مینگذاری کرد.
به گفته او، اعلام این خبر که تنگه هرمز برای ساعاتی بسته شده، ارسال این پیام به جامعه بینالمللی است که هرگونه حمله به ایران پیامدهایی جهانی خواهد داشت.
با پایان مذاکرات، قیمت نفت کاهش یافت. نفت خام آمریکا با ۱.۳ درصد افت به ۶۲.۰۶ دلار در هر بشکه رسید و شاخص بینالمللی برنت ۲.۳ درصد کاهش یافت و به ۶۷.۰۳ دلار رسید. قیمتها پس از آنکه دونالد ترامپ حضور نظامی آمریکا در خاورمیانه را تقویت کرد، چند دلار افزایش یافت. با این همه قیمت نفت همچنان پایین باقی مانده زیرا بازارها انتظار دارند توافق احتمالی در نهایت به کاهش قیمتها منجر شود.
همزمان با این تحولات علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، نیز هشدارها و تهدیدهای خود را نسبت به افزایش حضور نظامی آمریکا در منطقه تشدید کرد.
او سهشنبه ۲۸ بهمن با اشاره به اعزام ناوهای جنگی آمریکا به سوی ایران گفت: « ناو البته دستگاه خطرناکی است اما خطرناکتر از آن، سلاحی است که میتواند ناو را به قعر دریا بفرستد.»
افزایش حضور نظامی آمریکا
هفته گذشته ترامپ اعلام کرد ناو هواپیمابر یواساس جرالد آر. فورد، بزرگترین ناو هواپیمابر جهان، به خاورمیانه اعزام میشود. این ناو به یواساس آبراهام لینکلن و ناوشکنهای مجهز به موشک هدایتشونده آن که سه هفته است در منطقه حضور دارند، خواهد پیوست.
یک مقام نیروی دریایی آمریکا سهشنبه به آسوشیتدپرس گفت که ناو هواپیمابر یواساس جرالد آر. فورد به همراه سه ناوشکن همراه خود اکنون در میانه اقیانوس اطلس قرار دارند.
این مقام که بهدلیل حساسیت موضوع نخواست نامش فاش شود، گفت ناو فورد به همراه ناوشکنهای یواساس ماهان، بینبریج و وینستون چرچیل دیگر در حوزه عملیاتی فرماندهی جنوبی آمریکا حضور ندارند.
با توجه به موقعیت فعلی، ناو فورد و همراهانش احتمالا بیش از یک هفته تا رسیدن به آبهای نزدیک سواحل ایران فاصله دارند.
نیروهای آمریکایی هفته گذشته یک پهپاد ایرانی را که به ناو لینکلن نزدیک شده بود سرنگون کردند؛ در همان روز جمهوری اسلامی تلاش کرد یک کشتی با پرچم آمریکا را در تنگه هرمز متوقف کند.
جیدی ونس، معاون رییسجمهوری آمریکا، گفت حکومت ایران در مذاکرات سهشنبه ۲۸ بهمن در ژنو به مطالبات اصلی واشینگتن توجه نکرده و خطوط قرمز دونالد ترامپ را نپذیرفته است.
روزنامه والاستریت ژورنال در گزارشی درباره مذاکرات جمهوری اسلامی و آمریکا نوشت که واشینگتن به تهران فرصتی دو هفتهای داده تا شکافهای موجود میان دو طرف را کاهش دهد.
والاستریت ژورنال بهنقل از منابع آگاه نوشت که تهران پیش از آغاز گفتوگوها اعلام کرده بود آماده است بر سر برنامه هستهای خود مصالحه کند و از جمله بپذیرد که اورانیوم با غنای نزدیک به سطح تسلیحاتی خود را به خارج از کشور منتقل کند.
با این حال، ونس شامگاه سهشنبه در گفتوگو با شبکه فاکس نیوز گفت از گزارشی که از مذاکرات دریافت کرده روشن است که پیشرفتی حاصل نشده و گزینه اقدام نظامی همچنان باقی است.
آمریکا خواستار توقف کامل غنیسازی اورانیوم در ایران شده است؛ موضوعی که بخش مرکزی برنامه هستهای تهران را تشکیل میدهد و کاخ سفید معتقد است میتواند به ایران توان ساخت سلاح هستهای بدهد.
ونس در گفتوگو با فاکسنیوز، بدون ارائه جزئیات بیشتر، گفت: «درباره مذاکرات صبح امروز باید بگویم از یک جهت خوب پیش رفت، آنها موافقت کردند دوباره دیدار کنند. اما از جهتی دیگر، کاملا روشن شد که حکومت ایران هنوز حاضر نشده که خطوط قرمزی را بپذیرد که رییسجمهوری ترامپ تعیین کرده است.»
همزمان با ازسرگیری مذاکرات، جمهوری اسلامی پیام تهدیدآمیزی ارسال و رزمایشی نظامی در تنگه راهبردی هرمز برگزار کرد. رسانههای نزدیک به نهادهای امنیتی در جمهوری اسلامی دوشنبه ۲۷ بهمن تصاویری از شلیک موشکهای کروز از روی کامیونها و شناورها منتشر کردند. در پسزمینه این تصاویر یک نفتکش دیده میشد.
دونالد ترامپ نیز نیرویی گسترده در نزدیکی سواحل ایران مستقر کرده است. او دوشنبه به خبرنگاران گفت: «فکر نمیکنم آنها بخواهند با پیامدهای عدم توافق روبهرو شوند.»
ترامپ مذاکرات روز سهشنبه در ژنو را مهم خواند و گفت که بهطور غیرمستقیم در این مذاکرات مشارکت خواهد داشت.
با این همه به نظر میرسد که مذاکرات میان استیو ویتکاف و جرد کوشنر، نمایندگان ویژه ترامپ، و عباس عراقچی وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی که با میانجیگری عمان پس از سه ساعت و نیم پایان یافت، تغییری محسوس در بنبست کنونی پدید نیاورده است.
تهدیدهای علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، نیز بر ابهامات افزود. او سهشنبه و پیش از انجام مذاکرات هشدار داد حکومت ایران آماده پاسخ به هرگونه حمله آمریکاست.
خامنهای گفت: «ناو البته دستگاه خطرناکی است اما خطرناکتر از آن، سلاحی است که میتواند ناو را به قعر دریا بفرستد.»
رهبر جمهوری اسلامی افزود: «اگر بنا شد مذاکرهای انجام بگیرد، تعیین نتیجه آن از قبل، کاری غلط و ابلهانه است، این کار ابلهانه را دولت و رییسجمهوری و بعضی از سناتورهای آمریکا انجام میدهند و فکر نمیکنند که این راه، برای آنها بنبست است.»
تا پیش از سهشنبه، بخش عمده تلاشهای دیپلماتیک صرف تعیین دامنه مذاکرات شده بود. وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی گفت گفتوگوهای سهشنبه «ماهویتر» بوده و دو طرف در ژنو پیشنهادهایی برای شکلدهی به توافق ارائه کردهاند.
او افزود ایران و آمریکا توافق کردهاند پیش از تعیین تاریخ دور بعدی مذاکرات، متونی برای ایجاد چارچوب توافق مبادله کنند.
عراقچی پس از مذاکرات گفت: «این به آن معنا نیست که بتوانیم بهسرعت به توافق برسیم، اما دستکم مسیر آغاز شده است.»
با این حال، یک مقام آمریکایی ارزیابی محتاطانهتری از مذاکرات ارائه داد؛ مذاکراتی که در اقامتگاه سفیر عمان در ساحل دریاچه ژنو برگزار شد.
این مقام گفت حکومت ایران موافقت کرده ظرف دو هفته متنی ارائه دهد «تا برخی شکافهای باز در موضع ما را پوشش دهد.»
جمهوری اسلامی همواره تاکید کرده غنیسازی اورانیوم را برای اهداف صلحآمیز انجام میدهد، اما تنها کشوری بدون سلاح هستهای است که اورانیوم با غنای ۶۰ درصد تولید کرده که بسیار به سطح مورد نیاز برای ساخت سلاح هستهای نزدیک است.
تصور میشود بخش عمده ذخایر فعلی اورانیوم با غنای بالا زیر آوار سایتهای هستهای قرار دارد که در ماه ژوئن هدف حملات آمریکا و اسرائیل قرار گرفت. این میزان اورانیوم با غلظت بالا برای ساخت دستکم ۱۲ بمب هستهای کافی است.
در نشست قبلی در عمان، جمهوری اسلامی به آمریکا گفته بود آماده است این مواد را به کشوری دیگر، احتمالا روسیه، منتقل کند.
دیپلماتها میگویند مقامهای ایرانی در گفتوگو با دیپلماتهای منطقهای اشاره کردهاند ممکن است پیشنهاد توقف غنیسازی اورانیوم برای مدت سه سال را مطرح کنند. با این حال، این وعده تغییر چندانی ایجاد نمیکند، زیرا گفته میشود ایران پس از حملات آمریکا عملا غنیسازی را متوقف کرده است.
بهنوشته والاستریت ژورنال برخی دیپلماتهای منطقهای به طرحی گستردهتر میاندیشند که شامل تعهداتی از عدمتجاوز گرفته تا توافقهای تجاری میشود؛ طرحی با ابعادی بزرگ که هدفش جلب توجه ترامپ با برنامهای چشمگیر شبیه به توافقی است که فرستادگان او برای پایان جنگ غزه تدوین کردند.
حمید قنبری، معاون وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، پیشتر در همین مورد گفته بود که تهران در صورت رفع تحریمها، خواهان گفتوگو درباره تجارت با آمریکاست.
او یکشنبه به خبرگزاری فارس وابسته به سپاه پاسداران گفت: «منافع مشترک در حوزه نفت و گاز، سرمایهگذاری در معادن و حتی خرید هواپیما در چارچوب مذاکرات گنجانده شده است. برای پایداری توافق ضروری است که آمریکا نیز در حوزههایی با بازده اقتصادی بالا و سریع منتفع شود.»
مشخص نیست چه میزان از این پیشنهادها، حتی از سوی ایران، قابلیت بررسی جدی دارد و آیا این ایدهها برای قانع کردن آمریکا به تحقق هدفش—یعنی سلب توانایی ایران برای ساخت بمب هستهای—کافی خواهد بود یا نه.
ترامپ هفته گذشته گفت انتظار دارد مذاکرات ظرف یک ماه به نتیجه برسد.
کاخ سفید همچنین تحت فشار اسرائیل است تا برنامه موشکهای بالستیک ایران را محدود کند. بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل که هفته گذشته با ترامپ دیدار کرد، یکشنبه گفت توافق خوب مستلزم برچیدن زیرساخت هستهای ایران و محدود کردن برد موشکهای بالستیک آن است.
ایران اعلام کرده تنها با همسایگان منطقهای خود درباره موشکها گفتوگو خواهد کرد.
ریچارد نفیو، که در دولتهای اوباما و بایدن در مذاکرات با جمهوری اسلامی حضور داشت، به والاستریت ژورنال گفت با توجه به آسیب شدید به ظرفیت غنیسازی ایران در جریان جنگ ۱۲ روزه، واشینگتن انگیزه چندانی برای ارائه رفع گسترده تحریمها ندارد.
او گفت: «به نظر میرسد آنچه به ایران پیشنهاد شده شبیه ونزوئلاست؛ تسلیم شوید تا به شما حمله نکنیم.»
برخی مذاکرهکنندگان پیشین آمریکا گفتهاند ترامپ با افزایش حضور نظامی در خاورمیانه اهرم فشاری برای واداشتن ایران به توافق ایجاد کرده است. پنتاگون هفته گذشته پیشرفتهترین ناو هواپیمابر نیروی دریایی، یواساس جرالد آر. فورد، را از دریای کارائیب بهسوی خاورمیانه اعزام کرد. این ناو به ناو یواساس آبراهام لینکلن و مجموعهای از ناوهای جنگی، هواپیماها و سامانههای پدافند هوایی آمریکا در منطقه خواهد پیوست.
مقامهای جمهوری اسلامی بارها شکایت کردهاند که آمریکا مشخص نکرده در صورت ارائه امتیاز هستهای، چه میزان از تحریمها را لغو خواهد کرد. حداقل انتظار ایران، به گفته مقامهای این کشور، دسترسی سریع به حدود ۶ میلیارد دلار از درآمدهای نفتی است که در قطر و تحت محدودیتهای آمریکا نگهداری میشود.
افراد دخیل در مذاکرات هستهای بهار گذشته میگویند آمریکا هرگز جزئیات مشخصی درباره رفع تحریمها ارائه نکرد و حتی تصمیم گرفته بود منابع مالی موجود در قطر نیز خارج از دسترس باشد.
یک مقام جمهوری اسلامی که در جریان مذاکرات سهشنبه قرار داشت، به والاستریت ژورنال گفت که آمریکا همچنان تاکید میکند تهران تحت هیچ توافقی از لغو فوری تحریمها برخوردار نخواهد شد. به گفته او، واشینگتن میخواهد در چارچوب هر توافقی، سایتهای اصلی هستهای ایران از رده خارج شوند.
مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، یکشنبه گفت در واشینگتن انتظار زیادی برای دستیابی به توافق وجود ندارد. او گفت: «هیچکس تاکنون نتوانسته با ایران توافق موفقی انجام دهد. اما ما تلاش خواهیم کرد.»
مایک والتز، سفیر آمریکا در سازمان ملل متحد نیز سهشنبه ۲۸ بهمن به شبکه فاکس بیزنس گفت آنچه زمینه مذاکره را فراهم کرده، کارزار «فشار حداکثری» رییسجمهوری ترامپ است که از سال گذشته از سر گرفته شد و باعث سقوط ارزش پول ایران و کاهش ذخایر ارزی آن شده است.
او افزود در واقع این بازاریان در داخل ایران بودند که جرقه آخرین موج اعتراضات را زدند. سازمان ملل نیز با بازگرداندن تحریمها وارد عمل شد تا جامعه جهانی در منزویسازی اقتصاد ایران مشارکت کند. زیرا آنچه رژیم بیش از همه به آن اهمیت میدهد، پول است. سپاه پاسداران حدود نیمی از اقتصاد ایران را در کنترل دارد و همین امر به آن امکان میدهد کنترل شدیدی بر مردم اعمال کند.
والتز گفت ترامپ رییسجمهوری صلحطلب است. همیشه دیپلماسی را در اولویت قرار میدهد و به آن فرصت میدهد، اما این دیپلماسی با قدرت واقعی ارتش ایالات متحده پشتیبانی میشود؛ همانگونه که در عملیات «چکش نیمهشب» به جهان نشان داده شد که میتواند بسیار موثر باشد.
سفیر آمریکا در سازمان ملل متحد افزود: «ایران باید توانایی غنیسازی خود را کنار بگذارد و اورانیوم غنیشده و با غنای بالا را واگذار کند. هیچ دلیلی جز ساخت سلاح برای چنین سطحی از غنیسازی وجود ندارد. همچنین حمایت از تروریسم و برنامه موشکهای بالستیک دوربرد ایران نیز از موضوعاتی هستند که ما بهصراحت اعلام کردهایم روی میز قرار دارد. باید دید چه خواهد شد. آنها باید گوش دهند؛ رییسجمهوری وقتی میگوید اقدام قاطع انجام خواهد داد، منظورش دقیقا همان است.»
خانواده برخی از جاویدنامان از تعطیلی آرامستان اراک همزمان با چهلم کشتهشدگان انقلاب ملی ایرانیان خبر دادند. برخی منابع نیز به ایراناینترنشنال گفتند آرامستان اراک تا ۳۰ بهمن تعطیل خواهد بود.
این در حالی است که پیشتر شماری از خانوادهها برای برگزاری مراسم چهلم جاویدنامان در روزهای ۲۸ و ۲۹ بهمن فراخوان داده بودند.
همزمان، ویدیوهای رسیده به ایراناینترنشنال در ۲۷ بهمن نشان داد خودروهای نیروهای امنیتی جمهوری اسلامی در «بهشت زهرا» تهران مستقر شدهاند.
در حالی که وضعیت بسیاری از بازداشتشدگان هفتههای اخیر همچنان نامعلوم است، گزارشهای رسیده به ایراناینترنشنال از ادامه موج بازداشت نزدیکان و اقوام جانباختگان انقلاب ملی ایرانیان خبر میدهند.
مخاطبان ایراناینترنشنال از اختلال و قطعی اینترنت در شماری از شهرهای مختلف ایران در روز سهشنبه ۲۸ بهمن خبر دادند.
همزمان با این برخوردها، گزارشها از قطع و اختلال شدید اینترنت در آبدانان و مشهد حکایت دارد؛ اقدامی که همزمان با سرکوب میدانی، دسترسی به اطلاعرسانی و ثبت وقایع را مختل کرده است.
همزمانیِ تهدید و احضار خانوادهها، بازداشت نزدیکان جانباختگان و اختلال در اینترنت، نشان میدهد حکومت مراسمهای چهلم معترضان جانباخته را نه یک مناسک سوگواری، بلکه مقطعی حساس برای بازتولید اعتراض میداند و میکوشد هم با ابزارهای امنیتی و هم با قطع و اختلال ارتباطات، از گسترش آن جلوگیری کند.
این گزارشها در شرایطی منتشر میشود که خانوادهها میگویند برای برگزاری هرگونه سوگواری مستقل، با فشار و محدودیتهای امنیتی مواجهاند.
این رویکرد نشان میدهد جمهوری اسلامی نهتنها بهشکلی خشونتبار و گسترده معترضان را قتلعام کرده، بلکه حالا خود بهعنوان قاتل مردم آزادیخواه، میکوشد ماتم و سوگ مردم عزادار و خانوادههای دادخواه را هم مصادره کند؛ حکومتی که پس از این همه آدمکشی، با برگزاری مراسمهای نمایشی تلاش دارد روی جنایتی که مرتکب شده «ماله» بکشد و روایت رسمی خود را بهجای حقیقت بنشاند.
مراسمهای حکومتی و تلاش برای مدیریت روایت
مقامها و رسانههای حکومتی جمهوری اسلامی، در روزهای گذشته از «برگزاری مراسم چهلم» سخن گفته و هیات دولت جمهوری اسلامی نیز با انتشار اطلاعیهای، از مردم برای حضور در مراسمهای حکومتی چهلم جانباختگان حوادث دیماه دعوت کرد.
در این اطلاعیه آمده بود خانوادههای جانباختگان «بر اساس صلاحدید و سنتهای خود» میتوانند مجالس و مراسم مورد نظرشان را برگزار کنند.
با این حال، در متن اطلاعیه، وقایع دیماه «اعتراضات مدنی بخشی از شهروندان که به اغتشاش و ناآرامیهای خشونتبار کشانده شد» توصیف شد و از «شهادت و فقدان بیش از سه هزار تن از فرزندان ایرانزمین» بهعنوان ضایعهای جبرانناپذیر یاد شده بود.
این دوگانگی در روایت رسمی- دعوت به برگزاری مراسم چهلم در کنار حفظ ادبیات سرکوبگرانه «اغتشاش» خطاب دادن اعتراضات مردم- نشان میدهد حکومت میکوشد سوگ را به شکلی کنترلشده به رسمیت بشناسد؛ سوگی که مجاز است، اما نباید به اعتراض، نامبردن از مسئولان یا پیوند جمعی منجر شود.
بر اساس این اطلاعیه، دولت از شهروندان خواسته بود سهشنبه ۲۸ بهمن در مصلای «امام خمینی» تهران، «حرم رضوی» مشهد و همچنین در مراکز استانها در مراسمهای چهلم شرکت کنند.
این اطلاعیهها در حالی منتشر شد که مراسمهای حکومتی چهلم جانباختگان اعتراضات دیماه، سهشنبه ۲۸ بهمن در تهران، مشهد و شماری از مراکز استانها برگزار شد.
رسانههای حکومتی از حضور شماری از مقامها و مسئولان جمهوری اسلامی در مراسم چهلم جانباختگان اعتراضات دیماه در مصلای «امام خمینی» تهران خبر دادند.
بر اساس این گزارشها، محمدرضا عارف، معاون اول پزشکیان، فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت، الیاس حضرتی، رییس شورای اطلاعرسانی دولت، محمدصادق معتمدیان، استاندار تهران، علیمحمد نائینی، سخنگوی سپاه پاسداران، علی نیکزاد، نایبرییس مجلس و شماری دیگر از مقامهای جمهوری اسلامی در این مراسم حضور داشتند.
در همین حال، با برگزاری این مراسمها، اسماعیل قاآنی، فرمانده نیروی قدس سپاه پاسداران، در حاشیه مراسم حکومتی چهلم جانباختگان اعتراضات دیماه، در جمع خبرنگاران و در پاسخ به پرسشی درباره «مسببان این حوادث»، گفت: «کسانی که از اغتشاشگران و تروریستها حمایت کردند، جنایتکار هستند و نتیجه آن را خواهند دید.»
علی خامنهای، دیکتاتور ایران نیز در سخنرانی سهشنبه ۲۸ بهمن، بار دیگر انقلاب ملی مردم علیه جمهوری اسلامی را «فتنه» خواند و گفت: «خونهایی بر زمین ریخته شد. ما داغداریم. من عرض میکنم ما عزاداریم به خاطر خونهایی که ریخته شد.»
دیکتاتور ایران، کشتهشدگان را به سه دسته «ماموران امنیتی، رهگذر عادی و فریبخوردگان» تقسیم کرد، معترضان را «مفسد، فتنهگر و کودتاچی» نامید و گفت: «آنها به درک واصل شدند.»
دیکتاتور ایران افزود: «هر سه دسته اینها جزو شهدا محسوب میشوند، اما یک عدهای خود آن مفسدین و فتنهگران و کودتاچیها بودند، یک عدهای آنها بودند که اجل مهلتشان نداد و به درک واصل شدند و سر و کارشان با خدا است. با آنها کاری نداریم.»
او ادامه داد: «برخی فریب خوردند، سادگی به خرج دادند، بیتجربه بودند، با فتنهگرها همراه شدند، آنها هم از ما هستند؛ آنها هم بچههای ما هستند، آنها هم یک عدهایشان پشیمان شدند، بعضیشان به من نامه نوشتند که ما آن روز آمدیم در خیابان و چه و چه و چه، ما را حلال کن.»
مسعود پزشکیان، رییس دولت نیز اعتراضات مردم ایران را «ناهنجاری» خواند و گفت: «عاملان ناهنجاری باید با اقتدار و در سلامت کامل بازداشت و برای رسیدگی قانونی به قوه قضاییه تحویل داده شوند.»
غلامحسین محسنی اژهای، رییس قوه قضاییه جمهوری اسلامی نیز در سخنرانیای جداگانه با اشاره به اعتراضات دیماه گفت «عناصر اصلی اغتشاشات و ارتکاب اعمال تروریستی» بدون «هیچگونه تسامح و تساهلی» و «وفق قانون و عدالت» محاکمه و مجازات خواهند شد.
محمدباقر قالیباف، رییس مجلس شورای اسلامی هم در پیامی جداگانه درباره چهلم جانباختگان نوشت «حدود دو هزار و ۵۰۰ تن» در آنچه «عملیات» با «عاملیت دشمنان» خواند، جان باختهاند.
او در حالی این آمار را مطرح کرد که دولت پزشکیان پیشتر شمار جانباختگان اعتراضات دیماه را سه هزار و ۱۱۷ نفر اعلام کرد و ایراناینترنشنال نیز نوشت دستکم ۳۶ هزار و ۵۰۰ ایرانی در اعتراضات ۱۸ و ۱۹ دیماه در بزرگترین قتلعام خیابانی تاریخ کشته شدند.
مجموعه اظهارات خامنهای، پزشکیان، اژهای و قالیباف نشان میدهد رهبر و روسای سه قوه جمهوری اسلامی با وجود تفاوت در واژگان - از «فتنه» و «ناهنجاری» تا «اعمال تروریستی» و «عاملیت دشمنان» - بر یک روایت امنیتی مشترک درباره اعتراضات دیماه ایستادهاند.
اختلاف میان آمار اعلامشده از سوی دولت، پیام رییس مجلس و برآوردهای مستقل نیز نشان میدهد شمار قربانیان خود به بخشی از نزاع روایی تبدیل شده است؛ نزاعی که در آن، کاهش آمار به معنای کاهش مسئولیت و محدودکردن دایره سوگ مشروع تلقی میشود.
مقاومت مردم و برگزاری مراسمهای مستقل چهلم
در مقابل این رویکرد و همزمان با اعمال فشارهای امنیتی، شماری از خانوادهها و شهروندان در شهرهای مختلف ایران با وجود محدودیتها، مراسمهای چهلم جانباختگان را برگزار کردند.
این مراسمها که در قالب تجمعهای محلی، آیینهای سوگواری و یادبودهای خودجوش برگزار شد، با وجود جو امنیتی شدید در شماری از شهرهای کشور جریان یافت.
در مراسم چهلم یکی از کشتهشدگان در شهرستان نجفآباد، حاضران با در دست داشتن پلاکاردی که روی آن نوشته بود «نه میبخشیم، نه فراموش میکنیم، نه عقب میکشیم» پیام روشنی دادند: سوگ برای آنها نقطه پایان نیست، بلکه حافظهای زنده و جمعی است که با فشار و تهدید پاک نمیشود.
این شعار، رد صریح تلاش حکومت برای مصادره عزاداری و بستن پرونده دادخواهی بود؛ اعلامی آشکار که چهلمها، بهرغم همه محدودیتها، به صحنهای برای یادآوری مسئولیت آمران و استمرار مطالبه عدالت بدل شدهاند.
همزمان، گزارشها و ویدیوهای رسیده به ایراناینترنشنال نشان میدهد در اکثر مراسمهای چهلمی که روز سهشنبه در شهرهای مختلف برگزار شد، حاضران با سر دادن شعار «این گل پرپر شده، هدیه به میهن شده» یاد جانباختگان را گرامی داشتند؛ شعاری که در ماهها و سالهای گذشته به یکی از فراگیرترین نمادهای سوگ اعتراضی و پیونددهنده حافظه جمعی در مراسمهای یادبود جانباختگان بدل شده است.
در برخی از این مراسمها، حاضران با رقص سوگ بر مزار جانباختگان و تشویق پیاپی، یاد آنها را گرامی داشتند.
در یکی از این مراسمها، ماموران حکومتی خانواده یکی از جانباختگان را تحت فشار قرار دادند تا از حاضران بخواهند شعار ندهند؛ اقدامی که بهگفته شاهدان با اعتراض جمعیت همراه شد.
از سوی دیگر، ویدیوی رسیده به ایراناینترنشنال نشان میدهد ماموران حکومت به تجمع گسترده سهشنبه ۲۸ بهمن مردم عزادار برای چهلم جاویدنامان انقلاب ملی شلیک کرده و شماری از آنها را مجروح کردند.
بر اساس گزارشهای رسیده، نیروهای حکومتی در آبدانان با استفاده از خودروهای زرهی و استقرار نیروهای مسلح، به مراسم چهلم یورش برده و با محاصره عزاداران بهسوی آنها تیراندازی کردند.
تعدادی از مخاطبان نیز از کشته و زخمی شدن برخی شهروندان در این شهر خبر میدهند.
شلیک به عزاداران در مراسم چهلم نشان میدهد حکومت از مرحله تحمل یا مدیریت نمادین سوگ عبور کرده و چهلمها را بهعنوان تهدیدی امنیتی تلقی میکند؛ لحظهای که سوگ میتواند دوباره به اعتراض خیابانی بدل شود.
اهالی آبدانان شامگاه دوشنبه نیز در مراسم چهلم کشتهشدگان این شهر، شعار «مرگ بر خامنهای» سردادند.
در مشهد نیز گزارشهایی از شنیدهشدن صدای تیراندازی همزمان با درگیری نیروهای حکومتی با حاضران منتشر شده؛ روایتی که بهگفته شاهدان مشخص نیست شلیکها هوایی بوده یا بهسوی مردم انجام شده است.
ویدیوی رسیده به ایراناینترنشنال نیز نشان میدهد حاضران در مراسم چهلم جاویدنام حمید مهدوی در مشهد، شعار «هر یک نفر کشته شه، هزار نفر پشتشه» سردادند.
حمید مهدوی آتشنشانی بود که صحنه کمک او به یک معترض با کول کردن او بازتاب گستردهای داشت.
ویدیوی رسیده دیگری نشان میدهد حاضران در مراسم چهلم جاویدنام دانیال کارشناس یاد او را با نواختن سنج و دمام و تشویق او گرامی داشتند.
حاضران در مراسم چهلم جاویدنام سجاد بهادری مقدم در مشهد هم به رقص سوگ و پخش موسیقی به یاد او پرداختند.
ویدیویی که به ایراناینترنشنال رسیده نشان میدهد مادر ارمیا فضلی، جوان ۲۰ سالهای که ۱۸ دیماه در اراک کشته شد، در مراسم چهلم او از حضور مردم تشکر میکند و میگوید: «همین که میبینم ارمیای من برای کسانی مثل شما رفته، برایم کافی است.» حاضران در این مراسم شعار «این گل پرپر شده، هدیه به میهن شده» سردادند.
شماری از دانشآموزان در برخی مدارس کشور، مراسم یادبودی برای چهلم جاویدنامان انقلاب ملی ایرانیان برگزار کردند. در این مراسمها، گروهی از دانشآموزان با روشنکردن شمع و خواندن سرودها و ترانههای اعتراضی، یاد جانباختگان را گرامی داشتند.
برگزاری مراسمهای یادبود در مدارس نشان میدهد حافظه اعتراضات دیماه به نسلهای جوانتر منتقل شده و از چارچوب خانوادهها و خیابان فراتر رفته است؛ امری که برای حکومت بهویژه نگرانکننده تلقی میشود.
همزمان، با وجود جو شدید امنیتی و فشارها و تهدیدهای حکومتی علیه برخی خانوادهها، مراسم چهلم شمار زیادی از جانباختگان در استانهایی از جمله اصفهان، بوشهر، تهران، خراسان شمالی، زنجان، فارس، کرمانشاه، گیلان و مرکزی برگزار شد.
پیشتر نیز شماری از خانوادهها برای برگزاری مراسم چهلم جاویدنامان در روزهای ۲۷، ۲۸ و ۲۹ بهمن فراخوان داده بودند.
در عین حال، با برگزاری مراسم چهلم شماری از جاویدنامان انقلاب ملی در شهرهای مختلف ایران، شرکتکنندگان با سردادن شعارهایی یاد جانباختگان را گرامی داشتند و از آنها بهعنوان نماد آزادیخواهی و ایستادگی در برابر استبداد جمهوری اسلامی یاد کردند.
این همزمانیِ مراسمهای حکومتی با برگزاری مستقل و خودجوش چهلمها از سوی مردم، شکافی آشکار میان روایت رسمی حکومت و واقعیت اجتماعی سوگ و اعتراض ایجاد کرده است.
مجموعه فشارها و محدودیتها، سوگ را از عرصه عمومی به حریم خصوصی رانده است؛ روندی که میتوان آن را نوعی «خصوصیسازی اجباری سوگ» دانست، بیآنکه حافظه جمعی یا امکان بازگشت آن به فضای عمومی از میان رفته باشد.
خانهها؛ آخرین پناه سوگ و حافظه
در چنین شرایطی، خانهها برای بسیاری از خانوادهها به آخرین فضای سوگواری و حفظ یاد جانباختگان تبدیل شدهاند.
خانوادههایی که ناچارند سوگ خود را در سکوت و دور از چشم نیروهای امنیتی برگزار کنند؛ سکوتی که برای برخی، به شکلی از اعتراض خاموش و مقاومت مدنی بدل شده است.
در این میان، زنان در بسیاری از خانوادهها نقشی محوری در پیگیری، حفظ حافظه و ارتباط با دیگر خانوادههای دادخواه بر عهده دارند؛ نقشی که همزمان با فشارهای مضاعف، از احضار و تهدید تا محدودسازی رفتوآمد و فعالیت اجتماعی، همراه شده است.
مراسمهای چهلم جانباختگان برای خانوادههای دادخواه، ادامه سوگ و یادآوری فقدانی جبرانناپذیر و برای حکومت سرکوبگر، لحظهای حساس برای کنترل روایت و مهار خشم اجتماعی است.
تجربه اعتراضات گذشته نشان میدهد سرکوب سوگواری نهتنها به حذف حافظه جمعی نمیانجامد، بلکه در بسیاری موارد به شکلگیری و انباشت آن در لایههای پنهان جامعه منجر میشود؛ حافظهای که در بزنگاههای بعدی دوباره به عرصه عمومی راه مییابد.
