ایراناینترنشنال
جمهوری اسلامی با زور عریان ممکن است اعتراضات خیابانی را در هم شکسته باشد، اما برای اقتصادی که زیر فشار تورم افسارگسیخته و سقوط درآمدها گرفتار شده، راهحلی مشابه در اختیار ندارد.
اعتراضات دیماه در ایران بهدنبال جهش شدید نرخ ارز آغاز شد، اما خیلی زود به سر داده شدن شعارهای علنی برای سرنگونی جمهوری اسلامی انجامید.
بسیاری از ایرانیان اکنون احتمالا کسانی را شخصا میشناسند که در روزهای ۱۸ یا ۱۹ دی کشته شدهاند.
بازداشتها و ناپدیدسازیهای اجباری که ابعاد دقیق آنها همچنان نامشخص است نیز خانوادههای بیشماری را درگیر بحران کرده و ترس و ناامنی را عمیقتر ساخته است.
به گفته افرادی که بهتازگی ایران را ترک کردهاند یا توانستهاند از طریق استارلینک ارتباط اینترنتی برقرار کنند، کسبوکارها در سراسر کشور یا تعطیل شدهاند یا با حداقل ظرفیت فعالیت میکنند. وضعیتی که نتیجه آشفتگی ارزی و قطع طولانیمدت اینترنت است.
از یک سو مشتریها ناپدید شدهاند و از سوی دیگر، فروشندگان تمایلی به عرضه کالا ندارند.
به گفته کسبه، با توجه به نوسان نرخ ارز، آنان مطمئن نیستند بتوانند موجودی خود را جایگزین کنند و همین موضوع حتی معاملات روزمره را به قمار تبدیل کرده است. بسیاری ترجیح میدهند اصلا چیزی نفروشند.
حتی پیش از آغاز اعتراضات نیز کسبوکارها زیر فشار شدید بودند.
دادههای منتشرشده از سوی وبسایت اقتصادی «اکو ایران» نشان میدهد تسهیلات بانکی از فروردین تا آذر نسبت به مدت مشابه سال قبل ۴۷ درصد افزایش یافته است، اما ۸۲ درصد وامهای پرداختشده به بخش تولید، صرف «سرمایه در گردش» شده. نشانهای از اینکه بنگاهها نه برای توسعه، بلکه صرفا برای زنده ماندن وام گرفتهاند.
اظهارات رسمی روزهای اخیر مقامات در ایران که لحن تندتر و جنگیتری پیدا کرده، این گمانه را تقویت کرده است که شاید رهبران جمهوری اسلامی، استقرار نیروهای نظامی آمریکا در منطقه را جدیتر از پیامهای دیپلماتیک واشینگتن ارزیابی میکنند.
خبرگزاری رویترز پیش از این به نقل از دو مقام آمریکایی گزارش داد ناو هواپیمابر «یواساس آبراهام لینکلن» همراه با چند ناوشکن و جنگنده، قرار است طی روزهای آینده وارد خاورمیانه شود.
دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، دوم بهمنماه گفت: «یک نیروی بزرگ در حال حرکت به سمت ایران است. ترجیح میدهم هیچ اتفاقی نیفتد، اما باید دید چه میشود. ما خیلی دقیق آنها را زیر نظر داریم. یک ناوگان عظیم به آن سمت در حرکت است و شاید لازم نباشد از آن استفاده کنیم.»
در حالی که این ناوگروه از منطقه آسیا-اقیانوسیه در مسیر خاورمیانه حرکت میکند، ترامپ همزمان در هفتههای اخیر از احتمال گفتوگو با تهران سخن گفته است؛ آن هم پس از سرکوب خونبار اعتراضات و قتلعام معترضان در ایران که هزاران کشته بر جا گذاشته است.
تهدیدهای صریح فرماندهان نظامی جمهوری اسلامی
در همین حال، لحن بخشی از مقامهای ارشد نظامی ایران گاه با اعتمادبهنفس بالا و آشکارا سرسختانه شده است. موضوعی که این پرسش را به میان میآورد: آیا برخی در تهران جنگ را یک رخداد سیاسی مفید میبینند؟ رخدادی بزرگ که میتواند کشتار گسترده معترضان را به حاشیه ببرد؟
یحیی رحیم صفوی، فرمانده پیشین سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و مشاور ارشد علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، گفت: «ما برای یک جنگ سرنوشتساز با اسرائیل آماده میشویم. ما سلاحهایی داریم که هیچکس دیگر ندارد.»
او افزود: «جنگ بعدی این درگیری را یکبار برای همیشه تمام خواهد کرد.»
علی عبداللهی، یکی دیگر از فرماندهان ارشد سپاه پاسداران (فرمانده قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا)، هشدار داد هرگونه حمله به خاک ایران یا منافع جمهوری اسلامی، منافع، پایگاهها و مراکز نفوذ آمریکا را به «اهداف مشروع و در دسترس» تبدیل خواهد کرد.
محمد پاکپور، فرمانده کل سپاه پاسداران، نیز گفت ایران برای هر احتمالی آماده است؛ از جمله «یک جنگ تمامعیار».
پیام دیپلماتیک محتاطانهتر
در کنار این تهدیدهای نظامی، پیامرسانی دیپلماتیک تهران محتاطتر بوده، اما همچنان اتهامآمیز باقی مانده است.
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، دوم بهمنماه بار دیگر آمریکا را به تحریک ناآرامیها در داخل ایران متهم کرد.
او تاکید کرد یک رویارویی تمامعیار، «آشفته، خشن و بسیار طولانیتر» از چیزی خواهد بود که اسرائیل یا متحدانش انتظار دارند.
لحن عراقچی در تضاد با سخنان ترامپ در ابتدای هفته بود؛ زمانی که رییسجمهوری آمریکا گفت پس از آن که ایران - چنانچه گزارششده - اجرای طرح اعدام صدها بازداشتی را متوقف کرده، او از حمله صرفنظر کرده است.
ترامپ در نشست مجمع جهانی اقتصاد در داووس سوئیس گفت: «ایران میخواهد گفتوگو کند و ما گفتوگو خواهیم کرد.»
اما چند ساعت بعد، او در هواپیمای ایر فورس وان به خبرنگاران یادآوری کرد که اقدام نظامی همچنان یکی از گزینههاست.
ترامپ، مطابق رویکرد همیشگیاش، تلاش کرد گزینههایش را باز نگه دارد. اما به نظر میرسد در تهران، مقامها نتیجهگیری خودشان را انجام دادهاند؛ بهویژه با توجه به اینکه حملات اسرائیل در خرداد گذشته، همزمان با مذاکرات ایران و آمریکا رخ داد.
بر اساس بخشهایی از سند راهبردی امنیت دفاعی آمریکا که به ایران اختصاص دارد و از سوی وزارت جنگ ایالات متحده منتشر شده، دولت دونالد ترامپ بار دیگر تاکید کرده است که اجازه نخواهد داد ایران به سلاح هستهای دست یابد. در این سند، عملیات نظامی موسوم به «چکش نیمهشب» بهعنوان نمونهای از اقدام «قاطع، گسترده و بیسابقه» معرفی شده که به ادعای سند، برنامه هستهای ایران را «بهطور کامل نابود کرده است».
در این بخشها آمده است که نیروهای مسلح آمریکا در جریان جنگ ۱۲روزه، پشتیبانی تعیینکنندهای در دفاع از اسرائیل فراهم کردند و این حمایت، نقش مهمی در موفقیتهای عملیاتی و راهبردی اسرائیل داشته است. سند تاکید میکند که در نتیجه این تحولات، رژیم ایران اکنون در ضعیفترین وضعیت خود طی چند دهه اخیر قرار دارد.
سند امنیت دفاعی آمریکا همچنین به تضعیف شدید آنچه «محور مقاومت» ایران خوانده شده اشاره میکند. در این چارچوب، حزبالله و حماس بهدلیل عملیاتهای اسرائیل «بهشدت تخریبشده» توصیف شدهاند. افزون بر این، سند به عملیات دیگری با عنوان «سوارکار خشن» اشاره میکند که به گفته واشینگتن، با هدف قرار دادن توان تهاجمی حوثیها، آنان را وادار به توقف حمله به کشتیهای آمریکایی و پذیرش صلح کرده و آزادی ناوبری برای شناورهای ایالات متحده را بازگردانده است.
با وجود این ارزیابیها، در بخشهای مرتبط با ایران هشدار داده شده که تهران بهرغم شکستهای اخیر، همچنان در پی بازسازی نیروهای متعارف خود است. نویسندگان سند تصریح میکنند که رهبران جمهوری اسلامی احتمال تلاش دوباره برای دستیابی به سلاح هستهای را رد نکردهاند و حتی ممکن است با امتناع از ورود به مذاکرات معنادار، این مسیر را دنبال کنند. در همین حال، نیروهای نیابتی حکومت ایران نیز ممکن است درصدد بازسازی زیرساختها و توانمندیهای ازدسترفته خود برآیند.
در این سند، حکومت ایران همچنان بهعنوان تهدیدی پایدار برای منافع آمریکا و متحدانش معرفی شده است. بهطور مشخص، تاکید شده که جمهوری اسلامی «خون آمریکاییها را بر دست دارد»، همچنان نابودی اسرائیل را دنبال میکند و از طریق خود و نیروهای نیابتیاش بهطور مداوم بحرانهای منطقهای ایجاد میکند؛ بحرانهایی که هم جان نظامیان آمریکایی را به خطر میاندازد و هم مانع حرکت خاورمیانه بهسوی ثبات و شکوفایی اقتصادی میشود.
در عین حال، سند امنیت دفاعی آمریکا فرصتهای تازهای را نیز در نتیجه تضعیف ایران برجسته میکند. در بخشهای مرتبط با ایران، اسرائیل بهعنوان «متحدی الگو» توصیف شده که نشان داده با حمایت محدود اما حیاتی آمریکا قادر به دفاع از خود است. واشینگتن اعلام میکند که قصد دارد با تکیه بر ابتکارهای پیشین، از جمله توافقنامههای ابراهیم، توان دفاعی اسرائیل را بیش از پیش تقویت کند.
همچنین در این سند آمده است که شرکای آمریکا در حوزه خلیج فارس بهطور فزایندهای آمادهاند مسئولیت بیشتری در دفاع از خود در برابر ایران و نیروهای نیابتیاش بر عهده بگیرند؛ از جمله از طریق خرید و استقرار سامانههای نظامی آمریکایی. این روند، بهگفته سند، امکان همگرایی امنیتی بیشتر میان اسرائیل و کشورهای عربی خلیج فارس را فراهم میکند.
در جمعبندی بخشهای مربوط به ایران، وزارت جنگ آمریکا اعلام میکند که راهبرد واشینگتن بر واگذاری مسئولیت اصلی بازدارندگی و دفاع در برابر ایران به متحدان منطقهای استوار خواهد بود، در حالی که ایالات متحده توان خود را برای اقدامهای «متمرکز، قاطع و سریع» در دفاع از منافعش حفظ میکند. بهادعای این سند، چنین رویکردی زمینهساز «صلح پایدار از مسیر قدرت» در خاورمیانه خواهد بود.
کاهش قدرت خرید
اندکی بعد از آغاز اعتراضات، دولت از طرحی بهمنظور جبران کاهش قدرت خرید پس از حذف ارز ترجیحی برای واردات کالاهای اساسی خبر داد.
بر اساس این طرح، افراد کمدرآمد و با درآمد متوسط، قرار است ماهانه ۱۰ میلیون ریال دریافت کنند؛ رقمی معادل حدود هفت دلار و ۵۰ سنت که تقریبا برابر با دستمزد یک روز کار یک کارگر ساختمانی است.
چهار ماه از این پرداختها بهصورت یکجا واریز شد و به دریافتکنندگان گفته شد میتوانند هر ماه یکچهارم این مبلغ را برای خرید ۱۱ کالای اساسی از جمله برنج، روغن خوراکی، محصولات پروتئینی و لبنیات، با قیمتهای دولتی و از فروشگاههای مشخص، هزینه کنند.
در همین حال، قیمت بیشتر این کالاها در بازار آزاد همچنان رو به افزایش بوده و برخی اقلام نیز کمیاب شدهاند.
بیشتر شرکتکنندگان در یک نظرسنجی وبسایت خبری «خبرآنلاین» گفتهاند این یارانه ناکافی یا بیاثر است.
یکی از خوانندگان در بخش نظرات این وبسایت نوشته است این کمک حداکثر نیمی از افزایش قیمت ۱۱ کالای یارانهای را جبران میکند و یادآور شده افزایش هزینه مواد غذایی بهطور طبیعی قیمت همه چیز، از بیسکویت گرفته تا غذای رستورانها را بالا میبرد؛ مواردی که هیچ جبرانی برایشان در نظر گرفته نشده است.
بسیاری همچنین نگراناند دولت برای تامین هزینه این طرح به چاپ پول متوسل شود. اقدامی که میتواند تورم را بیش از پیش تشدید کند.
آمار رسمی نشان میدهد نرخ تورم تا ماه آذر از ۵۰ درصد عبور کرده بود.
هزینه خاموشی
قطع سراسری اینترنت که از ۱۸ دی اعمال شده و همچنان ادامه دارد، صدها هزار کسبوکار کوچک و خانگی را فلج کرده است.
از تولیدکنندگان غذای خانگی گرفته تا مدرسان آنلاین زبان و موسیقی، معیشت کامل بسیاری از افراد یکشبه نابود شده و مقامها هیچ جدول زمانی روشنی برای بازگشت اینترنت اعلام نکردهاند.
این کسبوکارها برای تبلیغ و فروش تقریبا بهطور کامل به پلتفرمهای آنلاین وابستهاند.
بسیاری از آنها تولیدکنندگان کوچک در شهرها و حتی روستاها هستند که صنایع دستی، محصولات کشاورزی یا غذای خانگی را مستقیما از طریق اینستاگرام به مشتریان میفروشند.
حتی پیش از قطع اینترنت نیز فیلترینگ گسترده آنها را مجبور به پرداخت هزینه ویپیان کرده بود و همین موضوع، فشار مضاعفی بر فعالیتهای از پیش شکنندهشان وارد میکرد.
کوروش، مدیر یک شرکت تبلیغاتی که پس از کشتارهای ۱۸ و ۱۹ دی ایران را به مقصد ترکیه ترک کرده، گفت تمام فعالیتهای تبلیغاتی متوقف شده است.
او به ایراناینترنشنال گفت: «مشتریان من همه امیدشان را برای فروش محصولاتشان پیش از عید و سال نو، که فقط دو ماه دیگر به آن باقی مانده، از دست دادهاند.»
کوروش افزود: «مردم پولی ندارند و حتی اگر داشته باشند، آن را صرف خرید لباس، کفش یا لوازم خانگی نمیکنند. همه روی فروش در هفتههای پایانی سال حساب کرده بودند.»
