سازمان عفو بینالملل با انتشار گزارش تازهای اعلام کرد که نیروهای ایرانی در جریان جنگ ۱۲ روزه با اسرائیل از مهمات خوشهای در حملات موشکی به مناطق مسکونی استفاده کردهاند؛ اقدامی که به گفته این سازمان، نقض آشکار حقوق بینالملل بشردوستانه و ممکن است مصداق «جنایت جنگی» باشد.
پیش از این، سه شنبه هفته جاری نیز، سازمان عفو بینالملل با انتشار گزارشی مفصل اعلام کرده بود که حملات هوایی عمدی ارتش اسرائیل به زندان اوین در تهران نقض جدی حقوق بینالملل بشردوستانه بوده و باید بهعنوان جنایت جنگی مورد تحقیقات کیفری قرار گیرد.
در گزارش تازه عفو بینالملل که بامداد پنجشنبه ۲ مرداد منتشر شد، طبق بررسیهای کارشناسان تسلیحاتی این سازمان، نیروهای ایرانی در ۱۹ ژوئن ۲۰۲۵ موشکهایی حامل بمبهای خوشهای را به منطقه شهری «گوش دان» در اطراف تلآویو شلیک کردند. تصاویر و ویدیوهای منتشرشده نشان میدهد که این مهمات در مناطق مسکونی فرود آمدهاند و جان غیرنظامیان، بهویژه کودکان، را به خطر انداختهاند.
اریکا گوئهوارا روساس، مدیر ارشد پژوهش و کارزارهای عفو بینالملل، در این گزارش گفته است: «بمبهای خوشهای ذاتاً سلاحهایی بیتمایز هستند و نباید هرگز مورد استفاده قرار گیرند. استفاده نیروهای ایرانی از این تسلیحات در نزدیکی مناطق مسکونی، بیاعتنایی آشکار به جان غیرنظامیان و نقض صریح حقوق بشردوستانه بینالمللی است.»
حمله به چندین شهر اسرائیل با سلاحهای ممنوعه
بهگزارش عفو بینالملل، شهرهای بئرشبع (در جنوب اسرائیل) و ریشون لتسیون نیز در ۲۰ و ۲۲ ژوئن هدف مهمات خوشهای قرار گرفتند. در بئرشبع، یکی از این بمبها به زمین بسکتبال مدرسهای برخورد کرد. خوشبختانه، در هیچیک از این حملات تلفات جانی گزارش نشده، اما عفو بینالملل هشدار داده که مهمات منفجر نشده هنوز میتواند تهدیدی مرگبار در آینده باشد.
در حملهای دیگر، یک خانه مسکونی در شهر آزور در مرکز اسرائیل هدف قرار گرفت. ساکنان آن توانستند پیش از انفجار به اتاق امن پناه ببرند.
مقامات اسرائیلی گفتهاند موشکهای ایرانی از نوع بالستیک بودهاند و در ارتفاع چند کیلومتری از سطح زمین، بمبهای خوشهای خود را پخش کردهاند. بهدلیل دقت پایین این سلاحها، میزان انحراف از هدف گاه به نیم کیلومتر یا بیشتر رسیده است.
سابقه استفاده حکومت ایران از بمبهای خوشهای
در گزارش عفو بینالملل اشاره شده که مهماتی مشابه آنچه در این حملات استفاده شده، پیشتر نیز در ایران دیده شده بود. در سپتامبر ۲۰۲۳، پس از آزمایش ناموفق موشکی در گرگان، یک بمب خوشهای در مناطق شهری سقوط کرد و دو نفر زخمی شدند. وزارت دفاع حکومت ایران در آن زمان اعلام کرد که یکی از سامانههای مورد آزمایش دچار نقص فنی شده و از مسیر منحرف شده است.
برخی از این مهمات، به گفته این گزارش، شباهت زیادی با تسلیحاتی دارند که در نمایشگاههای دفاعی تهران در سال ۲۰۱۶ به نمایش گذاشته شده بودند.
ممنوعیت جهانی استفاده از مهمات خوشهای
طبق حقوق بینالملل بشردوستانه، استفاده از سلاحهای بیتمایز مانند بمبهای خوشهای ممنوع است. کنوانسیون بینالمللی ممنوعیت استفاده از بمبهای خوشهای از سال ۲۰۱۰ اجرایی شده، اما ایران و اسرائیل هنوز به آن نپیوستهاند. عفو بینالملل بار دیگر از این کشورها خواسته است که به این معاهده بپیوندند و به مفاد آن پایبند باشند.
این سازمان همچنین اعلام کرد که در تاریخ ۱۵ ژوئیه ۲۰۲۵، پرسشهایی را در مورد استفاده از این تسلیحات برای مقامات جمهوری اسلامی ارسال کرده، اما تا زمان انتشار گزارش پاسخی دریافت نکرده است.
تلفات دو سوی جنگ
بنا بر اعلام بنیاد شهید و امور ایثارگران ایران، دستکم ۱۱۰۰ نفر از شهروندان ایرانی در جریان این جنگ کشته شدند، از جمله ۱۳۲ زن و ۴۵ کودک. عفو بینالملل همچنین خواستار تحقیق مستقل درباره حمله اسرائیل به زندان اوین در ۲۳ ژوئن شده که در آن دهها غیرنظامی، از جمله یک کودک، کشته یا زخمی شدند.
در سوی دیگر، طبق آمار وزارت بهداشت اسرائیل، ۲۹ نفر—از جمله زنان و کودکان—در نتیجه حملات حکومت ایران کشته شدند. یکی از مرگبارترین حملات، موشکی بود که به شهر طمره در شمال اسرائیل اصابت کرد و چهار عضو یک خانواده از جمله یک کودک را به کام مرگ کشاند.
گزارش نشریه واشنگتنتایمز حاکی از آن است که در حالیکه مقامات جمهوری اسلامی تلاش دارند علت این حوادث را نشت گاز یا خطاهای فنی عنوان کنند، منابع امنیتی و تحلیلگران، احتمال خرابکاری هدفمند – و حتی دخالت اسرائیل – را رد نمیکنند.
انفجار در مجتمعهای مسکونی و پالایشگاه نفت
از ابتدای ژوئیه تاکنون، دستکم چهار مجتمع مسکونی در شهرهای مختلف ایران دچار انفجار شدهاند. دولت علت تمام این حوادث را نشت گاز اعلام کرده، با وجود آنکه برخی از این ساختمانها – از جمله یک مجتمع وابسته به سازمان قضایی نیروهای مسلح در تهران – اصلاً به شبکه گاز شهری متصل نبودهاند.
در شهر قم نیز انفجاری در طبقه اول یک ساختمان، به زخمی شدن هفت نفر منجر شد. شدت حادثه و حجم تخریب، تردیدهایی جدی درباره توضیح رسمی دولت ایجاد کرده است. برخی منابع فنی معتقدند میزان گازی که برای چنین انفجاری لازم است، باید کل ساکنان را از بین میبرد.
از فرودگاه مشهد تا پالایشگاه آبادان
در تاریخ ۱۳ ژوئیه، تصاویری از دود گسترده در فرودگاه مشهد منتشر شد که مقامات آن را به «سوزاندن کنترلشده علفهای خشک» نسبت دادند. اما ساکنان مشهد در روزهای بعد از چندین آتشسوزی مشکوک دیگر نیز خبر دادند. چهار روز پس از آن، آتشسوزی بزرگی در پالایشگاه نفت آبادان جان یک کارگر را گرفت. علت حادثه، طبق روایت رسمی، «نشت از یک پمپ در حال تعمیر» اعلام شد.
با این حال، افکار عمومی در ایران نسبت به این روایتها واکنش طنزآلود و تردیدآمیز نشان دادهاند. تصاویری تولیدشده با هوش مصنوعی از نخستوزیر اسرائیل در لباس کارمندان شرکت گاز ایران، در شبکههای اجتماعی دستبهدست شده است.
«موساد به فارسی» و گزارش نیویورکتایمز
حساب کاربری «موساد به فارسی» در پلتفرم ایکس در تاریخ ۱۲ ژوئیه نوشت: «انفجار پشت انفجار. کسی باید بررسی کنه چه خبره اونجا. خیلی از این اتفاقات بهظاهر تصادفی داره رخ میده.»
روزنامه نیویورکتایمز نیز به نقل از سه مقام ایرانی که نامشان فاش نشده، گزارش داد که حداقل بخشی از این حوادث، تصادفی یا طبیعی نبودهاند. همچنین یک مقام اروپایی بینام نیز به این روزنامه گفته که باور دارد اسرائیل در این انفجارها نقش داشته است.
هرچند هیچیک از منابع مدرک مشخصی ارائه نکردهاند، اما اسرائیل نیز تاکنون مسئولیت رسمی این انفجارها را برعهده نگرفته است.
سرکوب داخلی و اعدامهای مرتبط با جاسوسی
در پی این موج از حوادث، ایران کارزاری گسترده علیه مظنونان به جاسوسی برای اسرائیل آغاز کرده است. طبق گزارش رسانههای دولتی، تاکنون بیش از ۷۰۰ نفر بازداشت و حداقل شش نفر به اتهام همکاری با موساد اعدام شدهاند.
در عین حال، تهران بهطور رسمی از نسبت دادن حوادث اخیر به اسرائیل خودداری کرده؛ چرا که چنین ادعایی میتواند به معنای نقض آتشبس و آغاز دوباره جنگ باشد.
بنبست راهبردی جمهوری اسلامی
جاناتان سایه، تحلیلگر ایرانی در بنیاد دفاع از دموکراسیها، در گفتوگو با واشنگتنتایمز گفت: «رژیم ایران در وضعیت باخت-باخت قرار دارد. اگر انفجارها کار اسرائیل باشد، رژیم نمیتواند آن را متوقف کند. اگر هم نباشد، یعنی زیرساخت کشور اینقدر فرسوده و خطرناک است که خودش منفجر میشود.»
او افزود که چنین فضایی به گسترش بدگمانی در میان نیروهای سپاه پاسداران منجر خواهد شد: «همه به هم مشکوکاند. ممکن است برخی از اینها نشت گاز باشد، اما اسرائیل انگیزه کاملاً واقعی برای ادامه این جنگ سایهوار دارد.»
تایید ادامه عملیات اطلاعاتی اسرائیل
دیوید بارنئا، رئیس موساد، نیز چندی پیش گفته بود: «ما متعهد به ادامه قاطعانه عملیات خود برای مقابله با تهدیدهای ایران و بهرهگیری حداکثری از فرصتهای راهبردی هستیم.»
در حالیکه مقامهای ایرانی انفجارها را «طبیعی» میخوانند، این احتمال که جنگ اطلاعاتی میان تهران و تلآویو پس از آتشبس همچنان ادامه دارد، به شکل روزافزونی در حال تقویت است.
گزارشهای رسانههای داخلی ایران در چهارشنبه اول مرداد نشان میدهد نهادهای امنیتی از برخی شهروندان خواستهاند برای وصل مجدد سیمکارت، ابتدا پستهای انتقادی خود در شبکه اجتماعی ایکس را پاک کنند، تعهدنامهای مبنی بر خودداری از انتقاد از حکومت امضا کنند و سپس مطالبی در حمایت از جمهوری اسلامی منتشر کنند.
هدی، مدرس دانشگاه و یکی از کسانی که سیمکارتش به دلیل انتقاد از سیاستهای جمهوری اسلامی مسدود شده، در گفتوگو با سایت «امتداد» توضیح داده که حتی توییتهای قدیمیاش درباره مهسا امینی و تصویر پروفایلش با شعار «زن، زندگی، آزادی» نیز از سوی نهاد مربوطه بهعنوان مشکل تلقی شده است.
این مدرس دانشگاه با بیان اینکه ماموران امنیتی او را وادار به امضای تعهدنامه و حذف تمام محتواهای گذشتهاش کردهاند، گفت: «حدود ۵۰ هزار توییت داشتم که همه آنها را پاک کردم. آخر سر هم گفتند باید ۲۰ توییت حمایتی بزنم.»
او در ادامه روایت خود گفته که پس از مراجعه حضوری به ساختمان معاونت فضای مجازی دادستانی در خیابان خیام، با بیش از ۵۰ نفر دیگر مواجه شده که همگی به دلایل مشابه، یعنی اظهار نظرهای انتقادی، دسترسیشان به سیمکارت مسدود شده است.
علیاکبر گرجی ازندریانی، استاد حقوق اساسی دانشگاه بهشتی، در گفتوگو با «شبکه شرق»، گفت سیمکارتش به دلیل طرح مطالب انتقادی در شبکههای اجتماعیاش، در دوران جنگ ۱۲ روزه میان ایران و اسرائیل قطع شده است.
گرجی، که در دولت حسن روحانی به عنوان معاون حقوق اساسی معاونت حقوقی ریاست جمهوری مشغول فعالیت بود، گفت: «قطع تلفن شهروندان بدون دادرسی منصفانه و صدور حکم، عملا محروم کردن فرد از خدمات عمومی است.»
او اضافه کرد: «متاسفانه افرادی که این اقدام را کردند، برای آزاد کردن خط توقیف شده هم شرایطی را چون امضای تعهدنامه، پاکسازی محتواهای انتقادی و انتشار مطالبی حمایتی عنوان کردهاند.»
منصور، یکی دیگر از شهروندانی که سیمکارتش قطع شده، روند پیچیده و طاقتفرسای پیگیری ماجرا روایت کرد و به امتداد گفت پس از مواجهه با قطع ناگهانی خط همراه اول خود، با نهادهای مختلف تماس گرفته و در نهایت به یک شماره پیامرسان «ایتا» ارجاع داده شده است.
او با بیان اینکه پس از چندین روز پیگیری و ارسال اطلاعات، از او خواسته شده که تعهدنامهای بنویسد، توییتهای انتقادیاش را حذف کند و سپس ۲۰ پست حمایتی منتشر کند، گفت حتی به برخی پستهای حمایتیاش از جمله پستی که در مخالفت با استیضاح مسعود پزشکیان منتشر کرده بود نیز ایراد گرفته شده است.
منصور در گفتوگو با امتداد روایت میکند که حتی پستهای غیرسیاسی یا در حمایت از حاکمیت هم مانع از فشارها نشده است.
او اضافه کرد: «برخی از توییتهای من در حمایت از ساختار سیاسی بود و برخی هم مربوط به حمایت از ایران در طول حملات، یعنی همان قدر که از برخی سیاستها انتقاد کرده بودم از برخی دیگر هم حمایت کرده بودم. در نهایت مجبور شدم همه توییتها به جز توییتهای حمایتی را پاک کنم.»
از سوی دیگر، «فیلتربان» که وضعیت دسترسی به اینترنت در ایران را رصد میکند، در واکنش به این رخدادها در شبکه ایکس نوشت: «کاربرانی در ایران میگویند بدون حکم دادگاه، خطوطشان قطع شده؛ برای وصل دوباره، از آنها خواستهاند همه توییتهای انتقادی را پاک کنند و حتی ۲۰ پست حمایتی از حاکمیت بزنند!»
فیلتربان همراه با هشتگهای «آزادی بیان»، «ایران» و «سانسور دیجیتال»، اضافه کرد: «این یعنی کنترل اینترنت، کنترل روایت.»
این نخستین بار نیست که نهادهای امنیتی جمهوری اسلامی اقدام به قطع و مسدود شدن سیمکارتهای شهروندان منتقد در ایران میکنند.
در یکی از این نمونهها، در مهر ۱۴۰۳ شماری از روزنامهنگاران و فعالان سیاسی پس از قطع و مسدود شدن سیمکارتهای خود، با دستور نهادهای امنیتی مجبور به حذف مطالب خود و انتشار مطالبی بر خلاف عقایدشان در حسابهایشان در شبکههای اجتماعی شدند.
