وزارت امور خارجه: عراقچی در حاشیه نشست شانگهای با وزیر خارجه روسیه دیدار میکند
اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه، اعلام کرد عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، در حاشیه نشست سازمان همکاری شانگهای با همتای روس خود دیدار خواهد کرد.
غلامعلی جعفرزاده ایمنآبادی، فعال سیاسی اصولگرا گفت در حوزه پدافند هوایی با مشکلاتی روبهرو هستیم که دلیل آن، نامردی روسیه است.
او تاکید کرد: «روسیه ما را رها کرد؛ البته این موضوع چندان هم دور از انتظار نبود.»
ایمنآبادی افزود: «اسرائیل اشتباه بزرگی مرتکب شد که وارد این جنگ شد، چراکه این اقدام فرصتی شد برای ما تا در میدان نبرد، موشکهایمان را در عمل آزمایش کنیم. شاید برخی تا پیش از این واقعا اطمینان نداشتند که موشکهای ما تا این اندازه قدرتمند و آماده هستند.»
۱۰ سال پس از امضای برنامه راهبردی جامع اقدام مشترک (برجام) میان جمهوری اسلامی و کشورهای ۵+۱ که امید میرفت به حل مناقشه اتمی تهران منجر شود، امیدها برای احیای اقتصاد ایران و روابط سیاسی با غرب، جای خود را به نگرانی از فعال شدن مکانیسم ماشه داده است.
اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی، دوشنبه ۲۳ تیر در نشست خبری هفتگی خود با اشاره به تهدید کشورهای اروپایی برای فعالسازی مکانیسم ماشه گفت: «استفاده از مکانیسم ماشه یک اقدام سیاسی و در راستای تقابل با ایران است.»
او افزود: «ایران کماکان خودش را عضو برجام میداند و تعهداتش را در واکنش به نقض فاحش مفاد برجام از سوی آمریکا و طرفهای مقابل کاهش داده است.»
بقایی هشدار داد: «تهدید به اسنپبک با پاسخ مقتضی ایران مواجه خواهد شد.»
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، هم ۲۱ تیر در دیدار با روسای نمایندگیهای خارجی در تهران گفت اروپاییها در چند ماه گذشته و بهویژه اخیرا اشارههایی به امکان استفاده از مکانیسم ماشه برای برگرداندن خودکار تحریمها علیه ایران داشتند، اما این «بزرگترین اشتباهی است که میتوانند انجام دهند».
توافق هستهای برجام چیست؟
از زمانی که نخستین خبرها درباره برنامه هستهای مخفی ایران منتشر شد، بسیاری از کشورها نسبت به تلاش جمهوری اسلامی برای دستیابی به سلاح هستهای مظنون بودند و پنهانکاری این برنامه را هم در همین راستا میدیدند.
مقامات جمهوری اسلامی به صورت مکرر این اتهام را رده کردهاند و میگویند به دنبال ساخت بمب نیستند، اما آنها هنوز نتوانستهاند برخی از ابهامهای سازمان بینالمللی انرژی اتمی را برطرف کنند که تردید درباره نیات نظامی برنامه هستهای ایران را تقویت میکند.
۲۳ تیر ۱۳۹۴ (۱۴ جولای ۲۰۱۵) ایران با بریتانیا، آلمان، فرانسه، آمریکا، روسیه و چین توافقی به نام برجام در وین امضا کرد. این توافق تحریمهای سازمان ملل، ایالات متحده و اتحادیه اروپا علیه ایران را در ازای محدودیتهایی بر برنامه هستهای این کشور لغو کرد.
شورای امنیت سازمان ملل، این توافق را در قالب قطعنامهای در تیرماه ۱۳۹۴ (جولای) ۲۰۱۵ تصویب کرد.
مکانیسم ماشه (Snapback) یا «بازگشت خودکار تحریمها» چیست؟
در توافق برجام، مکانیسمی تحت عنوان ماشه تعریف شده است که به موجب آن تحریمهای سازمان ملل علیه ایران میتوانند بدون نیاز به اینکه اجرای آنها مستلزم رایگیری مجدد در شورای امنیت باشد، دوباره اعمال شوند.
بر اساس مفاد این مکانیسم، اگر در بازه زمانی ده ساله اجرای توافق برجام، پنج کشور عضو آن نتوانند درباره «عدم پایبندی جدی» ایران به برجام به توافق برسند، هر کدام از این پنج کشور عضو میتوانند این مکانیسم را در شورای امنیت سازمان ملل با ۱۵ عضو فعال کنند.
پس از فعالشدن این مکانیسم و آغاز روند رسیدگی، شورای امنیت باید ظرف ۳۰ روز درباره ادامه لغو تحریمهای ایران رایگیری کند.
تصویب قطعنامه ادامه لغو تحریمهای ایران، مستلزم نه رای موافق و عدم وتوی پنج عضو دائم (آمریکا، روسیه، چین، بریتانیا، فرانسه) شورای امنیت است.
اگر این قطعنامه تصویب نشود، تمام تحریمهای سازمان ملل علیه ایران بهطور خودکار بازمیگردند، مگر اینکه شورای امنیت اقدام دیگری انجام دهد.
چه احتمالی درباره فعال شدن مکانیسم ماشه وجود دارد؟
با وجود خروج از برجام، دولت ترامپ در مرداد ۱۴۰۰ اعلام کرد که مکانیسم ماشه را فعال کرده، زیرا نام آمریکا همچنان به عنوان یکی از طرفهای برجام در قطعنامه ۲۰۱۵ ذکر شده است.
اما تمام طرفهای باقیمانده توافق، یعنی ایران، آلمان، فرانسه، بریتانیا، روسیه و چین، به شورای امنیت اعلام کردند این اقدام آمریکا را بهرسمیت نمیشناسند.
تقریبا همه اعضای غیردائم وقت شورای امنیت نیز با آن مخالف بودند و مکانیسم ماشه در آن زمان بهطور رسمی فعال نشد.
در حال حاضر، بریتانیا، فرانسه و آلمان بهطور جدی به فعالسازی مکانیسم ماشه فکر میکنند.
اکنون چه اتفاقی در حال رخ دادن است؟
با انقضای قطعنامه شورای امنیت در ۲۶ مهر ۱۴۰۴ (۱۸ اکتبر ۲۰۲۵)، فرصت فعالسازی مکانیسم ماشه نیز از بین خواهد رفت.
دونالد ترامپ به نماینده آمریکا در سازمان ملل دستور داده تا با متحدان این کشور برای بازگرداندن تحریمها علیه ایران همکاری کند.
بریتانیا، فرانسه و آلمان به شورای امنیت گفتهاند که آمادهاند فعالسازی مکانیسم ماشه را پیگیری کنند.
این سه کشور پیشتر به حکومت ایران گفته بودند که اگر تا ۹ تیرماه توافق جدیدی حاصل نشود، مکانیسم ماشه را فعال خواهند کرد.
آنها همچنین از آژانس بینالمللی انرژی اتمی خواسته بودند تا گزارشی جامع درباره فعالیتهای هستهای ایران منتشر کند تا پایه حقوقی محکمی برای بازگرداندن تحریمها فراهم شود.
برای شروع روند، ابتدا باید مکانیسم حل اختلاف مندرج در توافق برجام فعال شود، مکانیسمی که بریتانیا، فرانسه و آلمان در ژانویه ۲۰۲۰ آغاز کرده بودند. روسیه با این مکانیسم مخالفت کرده است. در برنامهریزی برای فعالسازی مکانیسم ماشه در شورای امنیت، این کشورها احتمالا این را هم در نظر خواهند داشت که روسیه در ماه سپتامبر ریاست شورای امنیت را برعهده خواهد داشت.
هشدار لندن به تهران درباره مکانیسم ماشه
دیوید لمی، وزیر خارجه بریتانیا، ۱۷ تیر هشدار داد اگر حکومت ایران از جاهطلبیهای هستهای خود عقبنشینی نکند، بریتانیا به همراه فرانسه و آلمان ممکن است با فعالکردن مکانیسم ماشه، بازگشت تحریمهای سازمان ملل متحد علیه تهران را کلید بزنند.
او گفت در هفتههای آینده فشارها بر جمهوری اسلامی بهطور قابل توجهی افزایش خواهد یافت و تحریمهای بیشتری علیه تهران اعمال میشود.
بازگشت تحریمهای شورای امنیت نهتنها صادرات نفت ایران را دوباره هدف قرار میدهد، بلکه همکاریهای تجاری و مالی با هر کشوری که با ایران تعامل کند را هم در معرض مجازات قرار خواهد داد.
از سوی دیگر، یسرائیل کاتز، وزیر دفاع اسرائیل، ۱۹ تیر هشدار داد در صورت ادامه تهدیدات جمهوری اسلامی، ارتش اسرائیل بار دیگر به ایران حمله خواهد کرد و این بار هیچ نقطهای در امان نخواهد بود.
تحریمهای متوقفشده سازمان ملل کداماند؟
در صورت فعالسازی مکانیسم ماشه، تحریمهایی که پیشتر در شش قطعنامه شورای امنیت بین سالهای ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۰ علیه ایران اعمال شده بودند، دوباره برقرار خواهند شد. این تحریمها شامل موارد زیر هستند:
تحریم تسلیحاتی
ممنوعیت غنیسازی اورانیوم و بازفرآوری آن
ممنوعیت پرتاب و انجام فعالیتهای مرتبط با موشکهای بالستیک قادر به حمل کلاهک هستهای، همچنین ممنوعیت انتقال فناوری و ارائه کمک فنی در این حوزه
مسدودسازی داراییها و ممنوعیت سفر برای شماری از افراد و نهادهای ایرانی
اجازه به کشورهای عضو سازمان ملل برای بازرسی محمولههای شرکت هواپیمایی جمهوری اسلامی ایران و خطوط کشتیرانی ایران بهمنظور جلوگیری از انتقال کالاهای ممنوعه.
در پی شدت گرفتن روند اخراج بیسابقه و در مواردی خشونتبار مهاجران افغان از ایران، شماری از کاربران افغانستانی در رسانههای اجتماعی خواستار تحریم کالاهای ایرانی شدهاند. افغانستان یکی از بزرگترین واردکنندگان کالاهای ایرانی به شمار میرود.
در هفتههای گذشته، صدها کاربر افغان از جمله شماری از فعالان مدنی، با استفاده از هشتگ «تحریم کالای ایرانی، مطالبه ملی»، کارزاری را در شبکههای اجتماعی برای تحریم کالاهای تولید ایران به راه انداختهاند.
شعار این کارزار، پاسخ به هشتگی است که برخی از کاربران ایرانی حامی اخراج مهاجران افغان از ماهها پیش در فضای مجازی به کار میبرند: «اخراج مهاجران افغان، مطالبه ملی».
کاربری به نام نیلوفر یوسفی با هشتگ «تحریم کالای ایرانی بهخاطر ظلم بر مهاجران» نوشت افغانها نباید با خرید محصولات ایرانی از حکومتی حمایت کنند که مهاجران افغانستان را تحقیر، شکنجه و با تبعیض روبهرو میکند.
او تاکید کرد: «تا پایان این ظلم، صدایمان را با تحریم بلند میکنیم. از تاجران محترم افغانستان خواهشمندیم از این هشتگ حمایت و از واردات کالای ایرانی خودداری کنند.»
علیرضا هاشمی، پزشک ساکن هرات، در اعتراض به رفتار جمهوری اسلامی و شماری از شهروندان ایرانی با مهاجران افغان اعلام کرد از این پس برای بیماران خود داروهای تولید داخل را بهجای داروهای ایرانی تجویز خواهد کرد.
کاربر دیگری به نام نسیم کامگار با انتشار ویدیویی از شکایت یک کودک مهاجر از بدرفتاری ماموران جمهوری اسلامی، در ایکس نوشت: «این حق ما نیست.»
او افزود بخشی از این رویدادها، حاصل رفتارها و رویکردهای حذفی طالبان مانند «بستن مدارس، فساد و ترویج قومگرایی» است که منجر به «لگدمال شدن، توهین دیدن و بیارزش انگاشتن کرامت انسانی» افغانها در ایران شده.
آمارها نشان میدهند افغانستان یکی از بزرگترین بازارهای صادراتی ایران است.
روزنامه تهرانتایمز ۱۹ تیر گزارش داد در سه ماهه نخست سال ۱۴۰۴، ایران محمولههایی از کالای غیرنفتی به ارزش ۵۲۰ میلیون دلار به افغانستان صادر کرده است.
بر اساس این گزارش، افغانستان اکنون پنجمین بازار بزرگ صادراتی ایران محسوب میشود.
پیشتر نیز حسین روستایی، رایزن اقتصادی جمهوری اسلامی در کابل، اعلام کرده بود ایران در سال ۲۰۲۴ میلادی بیش از سه میلیارد و ۱۴۳ میلیون دلار کالای غیرنفتی به افغانستان صادر کرده است.
این در حالی است که بر پایه گزارش خبرگزاری تسنیم در دی سال گذشته، افغانستان در سال ۲۰۲۴ میلادی تنها ۵۴ میلیون دلار کالا به ایران صادر کرده است.
اخراج گسترده و اجباری مهاجران افغان از ایران، بهویژه پس از اعلام آتشبس میان جمهوری اسلامی و اسرائیل، خشم بسیاری از شهروندان افغانستان را برانگیخته است.
در هفتههای اخیر، روزانه دهها هزار مهاجر افغان از طریق گذرگاههای اسلامقلعه و راه ابریشم وارد افغانستان شدهاند.
طالبان ۲۱ تیر اعلام کرد جمهوری اسلامی طی ۱۹ روز بیش از نیم میلیون شهروند افغانستان را از خاک خود اخراج کرده است.
صلیب سرخ ۱۷ تیر هشدار داد تا پایان سال جاری ممکن است یک میلیون نفر دیگر از افغانستانیها از ایران اخراج شوند.
از آغاز سال میلادی جاری، بیش از یک میلیون و ۲۰۰ هزار افغان از ایران به افغانستان بازگردانده شدهاند و سازمانهای امدادرسان درباره فشار بر نظام کمکرسانی هشدار دادهاند.
مقامهای جمهوری اسلامی تاکید دارند تنها مهاجران بدون مدارک قانونی را از کشور اخراج میکنند، اما گزارشها حاکی از آن است حتی کسانی که دارای ویزا یا مدارک اقامت قانونی بودهاند نیز مشمول این اخراجها شدهاند.
در برخی موارد ماموران جمهوری اسلامی مدارک هویتی مهاجران از جمله گذرنامههایشان را پاره کردهاند.
انفجار در یک مجتمع مسکونی در قم تازهترین مورد از آتشسوزیها و انفجارهای پیدرپی است که پس از توقف جنگ ۱۲ روزه موجب واکنش دوباره افکار عمومی به علت این حوادث شده است.
محسن مهیمنی، عضو تحریریه ایراناینترنشنال، با اشاره به روند ادامهدار انفجارها پس از پایان جنگ ۱۲ روزه میان ایران و اسرائیل، گفت که این حوادث از دو منظر باعث واکنشهای عمومی شدهاند.
او گفت: «از یک طرف، ادامه انفجارها در ساختمانهای مسکونی و اماکن مختلف دیده میشود؛ مقامها معمولا علت آن را نشت گاز اعلام میکنند. اما همین تکرار و مشابه بودن روایتها باعث ایجاد حساسیت در افکار عمومی شده، بهویژه اینکه اغلب این انفجارها پس از پایان جنگ ۱۲ روزه رخ دادهاند.»
مهیمنی افزود: «در فصل گرمای تابستان قرار داریم و مقامها برای بیشتر انفجارها علت را گرما و نشت گاز میدانند. اما این توجیهات در فضای پس از جنگ باعث تردیدهای بیشتر در جامعه شده است.»
او در ادامه به فضای جنگی اخیر اشاره کرد و گفت: «اسرائیل بهصراحت اعلام کرده بود که عملیاتش تمام نشده و آن را در خاک ایران ادامه خواهد داد. اسرائیل همچنین از کشته شدن دهها نفر از مقامهای ایران خبر داده است. در حالی که مقامهای ایران از انتشار جزئیات خودداری میکنند، گزارشهایی درباره مرگ برخی چهرهها از جمله حسین طائب در حال انتشار است.»
اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی، اعلام کرد هنوز زمان مشخصی برای ادامه گفتوگوهای هستهای میان تهران و واشینگتن تعیین نشده و حضور ایران در این مذاکرات منوط به حصول اطمینان از «اثربخشی» آن است.
بقایی دوشنبه ۲۳ تیر در نشست خبری هفتگی خود گفت هنوز «تاریخ، زمان و مکانی» برای دیدار عباس عراقچی، وزیر خارجه جمهوری اسلامی و استیو ویتکاف، فرستاده ویژه آمریکا در امور خاورمیانه، مشخص نشده است.
او تاکید کرد: «مادامی که نسبت به اثربخشی دیپلماسی و روند مذاکره اطمینان حاصل نکنیم، وارد چنین روندی نخواهیم شد.»
بقایی به برخی گمانهزنیها در خصوص تغییر کشور میانجی در مذاکرات آتی ایران و آمریکا و احتمال نقشآفرینی چین و نروژ اشاره کرد و افزود: «از این خبرها زیاد شنیدهاید و باز هم خواهید شنید. همه این خبرها گمانهزنی و حدس هست که رسانههای مختلف مطرح میکنند، ولی قابل تایید نیست.»
روزنامه واشینگتنپست ۲۲ تیر به نقل از مقامهای آمریکایی گزارش داد انتظار میرود مذاکرات میان واشینگتن و تهران برای رسیدن به یک توافق هستهای، بهزودی از سر گرفته شود.
این روزنامه نوشت دولت ترامپ معتقد است جمهوری اسلامی حتی پس از حملات اخیر آمریکا و اسرائیل، همچنان به دستیابی به یک توافق دیپلماتیک در خصوص برنامه هستهای خود تمایل دارد.
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، ۲۱ تیر اعلام کرد هیچ توافقی با آمریکا بدون به رسمیت شناختن «حق غنیسازی» در کار نخواهد بود.
بقایی: به فعالسازی مکانیسم ماشه واکنش «متناسب» نشان میدهیم
سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی در ادامه نشست خبری خود، کشورهای اروپایی را تهدید کرد که در صورت استفاده از مکانیسم ماشه، با واکنش «مقتضی و متناسب» تهران روبهرو خواهند شد.
بقایی گفت استفاده از مکانیسم ماشه «مبنای حقوقی، سیاسی و اخلاقی» ندارد و «صرفا ابزارسازی از یک امکانی است» که در برجام گنجانده شده است.
او افزود: «ایران کماکان خودش را عضو برجام میداند، [اما] تعهداتش را در واکنش به نقض فاحش مفاد برجام از سوی آمریکا و طرفهای مقابل کاهش داد. نکته بعدی اینکه طرفهای اروپایی خودشان مرتکب نقض فاحش تعهدات در برجام شدند و نتوانستند عمل کنند و بنابراین هیچ جایگاهی ندارند.»
بقایی هشدار داد تهدید به استفاده از مکانیسم ماشه «یک گام سیاسی» است و جمهوری اسلامی به آن واکنش «مقتضی و متناسب» نشان خواهد داد.
او در عین حال گفت جمهوری اسلامی به مذاکره با کشورهای اروپایی با هدف «تامین منافع ملی» ادامه خواهد داد.
این اظهارات یک روز پس از آن مطرح میشوند که کاظم غریبآبادی، معاون حقوقی و بینالملل وزیر خارجه جمهوری اسلامی، تاکید کرد تهران نباید به «استقبال» مکانیسم ماشه برود.
او گفت: «ما باید اقدام لازم را برای جلوگیری از توسل آنها به این مکانیسم انجام دهیم، اما انجام اقدام به معنای دادن امتیاز به آنها نیست، بلکه منظور بررسی و استفاده از گزینههای مختلف برای جلوگیری از توسل آنها به این ساز و کار است.»
دیوید لمی، وزیر خارجه بریتانیا، ۱۷ تیر هشدار داد اگر جمهوری اسلامی از برنامه هستهای خود عقبنشینی نکند، لندن برای فعالسازی مکانیسم ماشه آمادگی دارد.
