محمدباقر قالیباف، رییس مجلس و رییس تیم مذاکرهکننده جمهوری اسلامی، با انتشار پیامی، آمریکا را به «نقض» تفاهمنامه پایان جنگ متهم کرد. این در حالی است که در پی تشدید تنشها، جمهوری اسلامی بار دیگر شماری از کشورهای منطقه را هدف قرار داد.
قالیباف یکشنبه ۲۱ تیر در شبکه اجتماعی ایکس خطاب به مقامهای آمریکایی نوشت: «دوران توافقهای یکطرفه به پایان رسیده است. به شما هشدار داده بودیم: یا به تعهداتتان پایبند بمانید یا هزینهاش را بپردازید. اکنون با واقعیت روبهرو میشوید.»
او در ادامه، تصویری از بند پنجم تفاهمنامه تهران و واشینگتن را به اشتراک گذاشت.
در این بند آمده است جمهوری اسلامی با بهکارگیری تمام تلاش خود، ترتیباتی را برای عبور ایمن کشتیهای تجاری بدون دریافت هیچ هزینهای و تنها برای مدت ۶۰ روز از خلیج فارس به دریای عمان و بالعکس فراهم خواهد کرد.
در هفتههای اخیر، اقدام عمان در اعلام مسیر جایگزین برای تردد کشتیها در تنگه هرمز واکنش مقامهای حکومت ایران را در پی داشته است.
جمهوری اسلامی این اقدام را مغایر با یادداشت تفاهم میداند و در روزهای گذشته، برخی شناورها را در این گذرگاه راهبردی هدف قرار داده است.
هرچند تهران و واشینگتن ۲۵ خرداد بر سر خاتمه جنگ به تفاهم دست یافتند، اما تنشها در منطقه همچنان ادامه دارد.
۱۷ تیر، دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، مقامهای جمهوری اسلامی را «متقلب»، «دروغگو» و «بیمار» خواند و با اشاره به حملات سپاه پاسداران به کشتیهای تجاری در تنگه هرمز، از پایان آتشبس با تهران خبر داد.
حملات متقابل آمریکا و جمهوری اسلامی
ستاد فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) صبح ۲۱ تیر اعلام کرد در سومین دور از حملات علیه مواضع جمهوری اسلامی در هفته جاری، حدود ۱۴۰ موضع نظامی را هدف قرار داده است.
سنتکام افزود این عملیات در پاسخ به حمله حکومت ایران به یک کشتی تجاری دیگر و با هدف کاهش توانمندیهای جمهوری اسلامی برای ادامه این حملات انجام گرفت.
رسانهها و مقامهای حکومت ایران تاکنون هدف قرار گرفتن شهرهای عسلویه، دیر، بوشهر، دشتی و تنگستان در استان بوشهر، شهر ویسیان در استان لرستان، «یک موقعیت نظامی» در اطراف یاسوج در استان کهگیلویه و بویراحمد، یک دکل ارتباطی در جنوب استان کرمان و «یک منطقه نظامی» در خنداب در استان مرکزی را تایید کردهاند.
در سوی دیگر، نیروهای مسلح جمهوری اسلامی از حمله به پایگاههای آمریکا در کشورهای قطر، کویت، بحرین، عمان و اردن خبر دادند.
سپاه پاسداران نیز اعلام کرد یک شناور «متخلف» دیگر در تنگه هرمز هدف قرار گرفته است. بدینترتیب، شمار کشتیهایی که در ۲۴ ساعت گذشته هدف حمله جمهوری اسلامی قرار گرفتند، به دو فروند رسید.
محمد اکرمینیا، سخنگوی ارتش جمهوری اسلامی، ۲۱ تیر در مصاحبه با شبکه خبر صداوسیما گفت: «آمریکاییها باید از مفاد تفاهمنامه اسلامآباد تمکین کنند و مداخلات آمریکا برای ایجاد مسیر غیرقانونی در تنگه هرمز باعث ناامنی شده است.»
او با تکرار تهدیدات مقامهای حکومت ایران افزود: «به مداخلات دشمن پاسخ کوبنده دادیم... بانک اهداف نیروهای مسلح دائما در حال بهروزرسانی است.»
روزنامه نیویورکتایمز ۱۹ تیر گزارش داد تنگه هرمز همچنان کانون اصلی بحران به شمار میرود و جمهوری اسلامی اصرار دارد شناورهای تجاری باید از مسیر تعیینشده در آبهای سرزمینی ایران عبور کنند.
بر پایه این گزارش، بخشی از اختلاف دو طرف به ابهام در متن تفاهمنامه بازمیگردد و نحوه اجرای تعهدات تهران برای تامین امنیت شناورها در تنگه هرمز بهطور دقیق مشخص نشده است.
نیویورکتایمز افزود حملات اخیر عملا تفاهم آتشبس را درهم شکست و بار دیگر الگوی آشنای تنشهای منطقهای را تکرار کرد؛ حمله به کشتیهای تجاری در تنگه هرمز، حملات تلافیجویانه آمریکا، پاسخ جمهوری اسلامی و در نهایت، «بازگشت به بنبستی شکننده».
فرماندهی مرکزی ایالات متحده بامداد یکشنبه اعلام کرد سومین دور حملات این هفته علیه ایران را به پایان رسانده است؛ عملیاتی که به گفته این فرماندهی با هدف پاسخگو کردن نیروهای ایرانی پس از حمله به یک کشتی تجاری دیگر در تنگه هرمز انجام شد.
سنتکام در بیانیهای اعلام کرد نیروهای آمریکایی در این عملیات حدود ۱۴۰ هدف نظامی حکومت ایران را با استفاده از مهمات هدایتشونده دقیق مورد حمله قرار دادند. این حملات با مشارکت جنگندههای مستقر در خشکی و دریا، پهپادها و شناورهای نیروی دریایی آمریکا انجام شد.
بر اساس این بیانیه، اهداف مورد حمله شامل سایتهای موشکی و پهپادی، توانمندیهای دریایی، انبارهای مهمات، شبکههای ارتباطی و مراکز نظارت ساحلی ایران بوده است.
سنتکام همچنین اعلام کرد که در مجموع طی سه شب حملات این هفته، بیش از ۳۰۰ هدف در ایران به دستور فرمانده کل قوای ایالات متحده هدف قرار گرفتهاند. به گفته این فرماندهی، هدف از این عملیاتها کاهش توانایی حکومت ایران برای حمله به دریانوردان غیرنظامی و کشتیهای تجاری عبوری از تنگه هرمز بوده است.
در این بیانیه آمده است که با وجود تنشهای اخیر، عبور کشتیهای تجاری از تنگه هرمز، که یکی از مهمترین مسیرهای کشتیرانی جهان به شمار میرود، همچنان ادامه دارد.
سنتکام همچنین اعلام کرد نیروهای آمریکایی از ابتدای ماه مه تاکنون به عبور ایمن بیش از ۸۰۰ کشتی تجاری و انتقال حدود ۴۰۰ میلیون بشکه نفت خام از تنگه هرمز کمک کردهاند.
دور تازه تنشهای نظامی بین جمهوری اسلامی و آمریکا، شنبه در حالی آغاز شد که نیروی دریایی سپاه به یک کشتی تجاری که از مسیر جنوب تنگه هرمز عبور میکرد حمله کرد. در پاسخ به این حمله، ارتش آمریکا حملاتی را علیه اهداف نظامی جمهوری اسلامی در جنوب ایران انجام داد. نیروهای نظامی جمهوری اسلامی نیز در واکنش به این حملات دستکم به سمت کویت، اردن، قطر و بحرین تعدادی موشک و پهپاد انتحاری شلیک کردند.
فرماندهی مرکزی ایالات متحده اعلام کرد نیروهای این فرماندهی ساعت ۷:۱۵ عصر شنبه به وقت شرق آمریکا، سومین دور حملات خود در هفته جاری علیه ایران را آغاز کردند.
سنتکام در بیانیهای اعلام کرد این حملات پس از آن انجام شد که نیروهای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی به گفته این فرماندهی، به طور آشکار به کشتی کانتینری با پرچم قبرس که در حال عبور از تنگه هرمز بود، حمله کردند.
بر اساس این بیانیه، در پی این حمله یک عضو غیرنظامی خدمه کشتی مفقود شده و این شناور به دلیل آتشسوزی در داخل کشتی و وارد آمدن خسارت قابل توجه به موتورخانه، دیگر قادر به ادامه مسیر نیست.
سنتکام همچنین تاکید کرد که پس از حملات پیشین به کشتیهای تجاری، بار دیگر به [حکومت] ایران فرصت داده شده بود تا پایبندی خود به «یادداشت تفاهم» میان دو طرف را نشان دهد، اما تهران «بار دیگر در انجام این تعهد ناکام ماند.»
در این بیانیه آمده است که ایالات متحده در پاسخ، با ادامه حملات خود در پی آن است که توانایی ایران برای حمله به دریانوردان غیرنظامی و کشتیهای تجاری عبوری از تنگه هرمز را تضعیف کند و «هزینه سنگینی» بر تهران تحمیل کند.
سنتکام تاکید کرد این حملات به دستور فرمانده کل قوای ایالات متحده انجام میشود.
ساعاتی پیش از آن، نیروی دریایی سپاه پاسداران اعلام کرده بود تنگه هرمز از این پس تا اطلاع ثانوی و تا پایان آنچه «مداخلات آمریکا» در منطقه خوانده، به روی همه شناورها بسته خواهد بود. سپاه همچنین از توقف یک کشتی با «شلیک اخطار» خبر داد و آمریکا را به حملات بیشتر تهدید کرده بود.
نیروی دریایی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی بامداد یکشنبه ۲۱ تیر با انتشار اطلاعیهای اعلام کرد که تنگه هرمز از این پس تا اطلاع ثانوی و تا پایان «مداخلات آمریکا» در منطقه بسته خواهد بود و هیچ شناوری اجازه تردد از این آبراه را نخواهد داشت.
در این اطلاعیه نیروی دریایی سپاه همچنین اعلام کرد یک فروند «کشتی متخلف» پس از بیتوجهی به اخطارها و تلاش برای عبور از «مسیر غیرمصوب»، هدف «شلیک اخطار» قرار گرفته و متوقف شده است.
سپاه مدعی شد پیشتر درباره «مداخلات بیگانگان» و «تعیین غیرقانونی مسیر حرکت کشتیها» در تنگه هرمز هشدار داده بود و اعلام کرده بود که ادامه این روند با «برخورد قاطع» روبهرو خواهد شد.
در این بیانیه آمده است که ساعاتی پیش، «با تحریک بیگانگان»، چند کشتی تلاش کردند از مسیرهای «غیرمصوب» عبور کنند و به اخطارها برای اصلاح مسیر توجهی نکردند.
به گفته نیروی دریایی سپاه، یکی از این کشتیها که به ادعای این نیرو سامانههای شناسایی خود را خاموش کرده و «امنیت دریایی را به مخاطره انداخته بود»، با شلیک اخطار متوقف شد.
سپاه این حادثه را دلیلی برای بستن تنگه هرمز اعلام کرد و مدعی شد که ناامنی ایجادشده ناشی از «مداخله غیرقانونی بیگانگان» بوده است.
نیروی دریایی سپاه همچنین هشدار داد که اگر به گفته این نیرو، «دشمن متجاوز» از این حادثه بهعنوان بهانهای برای حمله جدید به ایران استفاده کند، با «پاسخی شدید» روبهرو خواهد شد و «پایگاههای جدید دشمن در منطقه» هدف حمله قرار خواهند گرفت.
در پایان این بیانیه، سپاه مسئولیت هرگونه پیامد ناشی از این تحولات را متوجه «دشمن آمریکایی-صهیونی» و کشورهایی دانست که به گفته این نیرو، خاک خود را در اختیار پایگاههای آمریکا قرار دادهاند.
این اقدام سپاه در حالی صورت گرفته است که پیش از این اعلام شده بود دولت آمریکا از جمهوری اسلامی خواسته است تا شنبه با انتشار بیانیهای رسمی، باز بودن همه مسیرهای کشتیرانی در تنگه هرمز را اعلام و متعهد شود حملات به کشتیها را متوقف میکند. مقامهای آمریکایی هشدار دادهاند که در صورت خودداری تهران از این اقدام، با «پیامدهای سخت» روبهرو خواهد شد.
به گزارش خبرگزاری فرانسه، همزمان با تبادل حملات این هفته که «تفاهم» برای پایان جنگ را متزلزل کرده است، مقامهای آمریکا و جمهوری اسلامی بار دیگر تهدیدهای لفظی خود را افزایش دادهاند؛ موضوعی که در کنار تلاش میانجیهای منطقهای برای احیای مذاکرات، چشمانداز دستیابی به توافق نهایی را با ابهام بیشتری روبهرو کرده است.
دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، بامداد شنبه در شبکه اجتماعی تروث سوشال هشدار داد که اگر جمهوری اسلامی تهدید خود برای ترور یا تلاش برای ترور رییسجمهوری مستقر آمریکا را عملی کند، ایالات متحده ایران را «به طور کامل نابود خواهد کرد.»
او نوشت: «هزار موشک آماده شلیک و به سوی جمهوری اسلامی ایران نشانه رفتهاند و در صورت عملی شدن این تهدید، هزاران موشک دیگر نیز بلافاصله شلیک خواهند شد.»
ساعاتی پس از این پیام، مجتبی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، در نخستین پیام مکتوب خود پس از مراسم خاکسپاری پدرش، علی خامنهای، اعلام کرد که «انتقام، خواست ملت ماست و بیتردید باید اجرا شود.»
او تاکید کرد: «این موضوع نه به حضور شخص من وابسته است و نه به حضور دیگر مسئولان. چه ما باشیم و چه نباشیم، این امر تحقق خواهد یافت.»
مجتبی خامنهای همچنین تاکید کرد ایران فهرستی از افرادی را که باید هدف قرار گیرند، تهیه کرده است.
مجتبی خامنهای از پیش از آغاز جنگ در انظار عمومی دیده نشده و گزارشها حاکی از آن است که او در حملاتی که به کشته شدن پدرش انجامید، زخمی شده است.
جنگ کنونی از اسفند سال گذشته و با حملات گسترده آمریکا و اسرائیل آغاز شد؛ حملاتی که به کشته شدن علی خامنهای، رهبر پیشین جمهوری اسلامی، انجامید. اگرچه ترامپ پایان آتشبس را اعلام کرده، اما همچنان از باز بودن مسیر گفتوگو سخن گفته است.
در همین حال، تلاشهای میانجیگران برای جلوگیری از شکست کامل روند دیپلماتیک ادامه دارد. خبرگزاری تسنیم گزارش داده بود که هیاتی از قطر روز جمعه به ایران سفر کرده تا «نقش قطر بهعنوان میانجی» را تقویت کند.
ترامپ در عین حال مذاکرات با [حکومت] ایران را «اتلاف وقت» توصیف کرده، اما گفته است گفتوگوها ادامه خواهد یافت.
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه حکومت ایران، تاکید کرده است که تهران به تعهدات خود در چارچوب یادداشت تفاهم میان طرفهای درگیر پایبند بوده، اما افزوده است: «پایبندی تنها زمانی ممکن است که متقابل باشد.»
امیر سعید ایروانی، سفیر جمهوری اسلامی در سازمان ملل، نیز اعلام کرد که تهران همچنان به توافق متعهد است، اما هشدار داد اگر آمریکا به نقض تعهدات خود ادامه دهد، [حکومت] ایران نیز دیگر خود را ملزم به اجرای تعهداتش نخواهد دانست.
یکی از مهمترین اختلافهای باقیمانده میان دو طرف، آینده تنگه هرمز است؛ آبراه راهبردی که ایران در جریان جنگ آن را به روی کشتیهای تجاری بست.
تنگه هرمز مسیر اصلی صادرات نفت و گاز کشورهای حوزه خلیج فارس به شمار میرود و بسته شدن آن تاثیر قابل توجهی بر اقتصاد جهانی گذاشته است.
تهران بر کنترل عبور و مرور کشتیها اصرار دارد و اعلام کرده قصد دارد از کشتیهای عبوری عوارض دریافت کند. مقامهای ایرانی همچنین گفتهاند که دوران آزادی کشتیرانی پیش از جنگ پایان یافته است؛ موضعی که واشینگتن آن را رد کرده و با حقوق بینالملل عرفی نیز مغایر دانسته میشود.
در همین ارتباط، عباس عراقچی روز شنبه برای گفتوگو درباره نحوه مدیریت تنگه هرمز به عمان سفر کرد. تلویزیون دولتی ایران اعلام کرد او و وزیر خارجه عمان درباره سازوکارهای تضمین عبور ایمن کشتیها گفتوگو کردند.
رسانههای رسمی عمان نیز گزارش دادند دو طرف درباره تضمین امنیت و آزادی کشتیرانی در تنگه هرمز تبادل نظر کرده و توافق کردند رایزنیها در سطوح فنی و سیاسی ادامه یابد.
در همین حال، رسانههای اکسیوس و پولیتیکو گزارش دادهاند که واشینگتن به تهران تا روز شنبه فرصت داده است حملات به کشتیهای تجاری عبوری از تنگه هرمز را متوقف کرده و بهطور رسمی باز بودن این آبراه را طی بیانیهای اعلام کند.
به گزارش خبرگزاری فرانسه، تبادل حملات این هفته پس از آن آغاز شد که جمهوری اسلامی متهم شد سه کشتی تجاری را که به گفته مقامهای ایرانی از مسیر مورد تایید تهران منحرف شده بودند، هدف قرار داده است.
قطر، با وجود آنکه خود در جریان جنگ هدف حملات قرار گرفت، همچنان نقش اصلی را در تلاشهای میانجیگرانه ایفا میکند. دفتر نخستوزیر پاکستان نیز اعلام کرده است که شیخ تمیم بن حمد آل ثانی، امیر قطر، روز جمعه با شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان، درباره تحولات منطقه گفتوگو کرده است.
شهباز شریف همچنین اعلام کرد که با مسعود پزشکیان، رییس دولت جمهوری اسلامی، نیز گفتوگو کرده و از او خواسته است برای حفظ «صلحی که به سختی به دست آمده» در منطقه تلاش کند.
با وجود این تلاشها، محمدباقر قالیباف، رییس هیات مذاکرهکننده حکومت ایران در گفتوگو با آمریکا، موضعی صریح اتخاذ کرد.
خبرگزاری ایسنا به نقل از او اعلام کرد: «پایان جنگ اولویت کشورهای جهان است، اما همه باید بدانند که این رویارویی هرگز با تسلیم ایران پایان نخواهد یافت.»
سالم الکتیبی، تحلیلگر سیاسی اماراتی، در یادداشتی که در اورشلیمپست منتشر شده، نوشت بحث درباره برنامه موشکی جمهوری اسلامی پس از مطرح شدن این استدلال که «در حالی که دیگر کشورهای منطقه نیز موشک دارند، نمیتوان از ایران خواست توان موشکی خود را کنار بگذارد»، بار دیگر شدت گرفته است. او این استدلال را گمراهکننده دانست و نوشت مساله اصلی، تفاوت میان زرادخانهای دفاعی و یک توان تهاجمی گسترده است که طی چند دهه به ابزاری برای اعمال نفوذ و تهدید در منطقه تبدیل شده است.
به اعتقاد کتیبی، جمهوری اسلامی موشک را تنها یک ابزار نظامی نمیداند، بلکه آن را به «زبان راهبردی» خود برای بازدارندگی، اعمال فشار و گسترش نفوذ منطقهای تبدیل کرده است. او در مقابل میگوید کشورهای خلیج فارس طی دهههای گذشته عمدتاً به خرید سامانههای دفاعی بسنده کردهاند و فاقد توان لازم برای ایجاد موازنه در برابر این تهدید بودهاند.
این تحلیلگر همچنین از رویکرد قدرتهای بزرگ انتقاد کرد و نوشت که آنها به جای جلوگیری از توسعه توان موشکی [حکومت] ایران، سیاست مهار، مذاکره و مدیریت ریسک را در پیش گرفتهاند، در حالی که همواره از کشورهای خلیج فارس خواسته میشود خویشتنداری کنند.
کتیبی با اشاره به جنگ سال ۲۰۲۶ میان جمهوری اسلامی و آمریکا، حملات موشکی و پهپادی [حکومت] ایران به کشورهای خلیج فارس را نقطه عطفی در معادلات امنیتی منطقه توصیف کرد. او تاکید کرد این حملات نشان داد حتی کشورهایی که آغازگر جنگ یا طرف اصلی آن نیستند نیز میتوانند مستقیماً هدف حملات [حکومت] ایران قرار گیرند.
به نوشته او، امارات متحده عربی نمونه بارز این وضعیت بود؛ کشوری که هدف موجی از موشکهای بالستیک، موشکهای کروز و پهپادها قرار گرفت. به اعتقاد این تحلیلگر، این حملات نشان داد ثبات اقتصادی، توسعه و پیوند گسترده با اقتصاد جهانی، بهتنهایی امنیت کشورها را تضمین نمیکند و مانع هدف قرار گرفتن آنها در زمان بحران نمیشود.
او همچنین نوشت جنگ ۲۰۲۶ این تصور رایج را به چالش کشید که مشارکتهای بینالمللی و قدرت اقتصادی میتواند احتمال حمله مستقیم را کاهش دهد. به باور او، تجربه این جنگ نشان داد برخورداری یک بازیگر از توان تهاجمی گسترده همچنان مهمترین عامل تعیینکننده در معادلات امنیتی منطقه است.
در بخش دیگری از این یادداشت، کتیبی به هزینههای اقتصادی رویارویی موشکی پرداخت و استدلال کرد جمهوری اسلامی با استفاده از موشکها و پهپادهای نسبتاً ارزان، کشورهای خلیج فارس را وادار به صرف هزینههای بسیار سنگین برای دفاع از شهرها، زیرساختها، بنادر و تاسیسات انرژی خود کرده است؛ راهبردی که به گفته او نوعی «جنگ فرسایشی اقتصادی» را بر منطقه تحمیل میکند.
او در عین حال اذعان کرد کشورهای خلیج فارس نیز به دلیل اتکای طولانیمدت به تضمینکنندگان امنیتی خارجی و کندی در ایجاد یک دکترین بازدارندگی مستقل، بخشی از مسئولیت وضعیت کنونی را بر عهده دارند. با این حال تاکید کرد عدم توازن موشکی نتیجه سیاستهای این کشورها نیست، بلکه طی دههها از سوی جمهوری اسلامی ایجاد شده است.
کتیبی در پایان نتیجه گرفت هرگونه طرح جدی برای امنیت منطقه باید یا محدودیتهای واقعی و یکسانی بر توان موشکی تهاجمی در منطقه، بهویژه برنامه موشکی جمهوری اسلامی، اعمال کند یا حق کشورهای خلیج فارس برای ایجاد توان بازدارندگی متناسب را به رسمیت بشناسد. به اعتقاد او، در غیر این صورت، منطقه همچنان با عدم توازن راهبردی روبهرو خواهد بود که هزینههای امنیتی و اقتصادی آن عمدتاً بر دوش کشورهای خلیج فارس قرار میگیرد.
