سپاه میگوید نیروی دریایی این نهاد در پاسخ به حمله هوایی آمریکا به سواحل ایران، نقاط استقرار ارتش آمریکا در منطقه را هدف قرار داده است. پیش از آن، سنتکام اعلام کرده بود در واکنش به حمله پهپادی جمهوری اسلامی به یک کشتی تجاری در تنگه هرمز ، چند هدف نظامی ساحلی را هدف گرفته است.
سپاه در بیانیه خود همچنین هشدار داد در صورت تکرار حمله آمریکا، پاسخ جمهوری اسلامی «گستردهتر» خواهد بود.
این اطلاعیه پس از آن منتشر شد که فرماندهی مرکزی ایالات متحده، سنتکام، اعلام کرد نیروهای این فرماندهی ششم تیر، «در واکنشی قدرتمند» به حمله روز گذشته جمهوری اسلامی به یک کشتی تجاری در حال عبور از تنگه هرمز، محلهای ذخیره موشکها و پهپادهای ایران و همچنین سایتهای راداری ساحلی را هدف قرار دادند.
سنتکام اعلام کرد این کشتی باری با پرچم سنگاپور هنگام خروج از تنگه هرمز و حرکت در امتداد سواحل عمان هدف قرار گرفته بود.
فرماندهی مرکزی آمریکا حمله جمهوری اسلامی به این کشتی تجاری را «اقدامی تجاوزکارانه و غیرموجه علیه کشتیرانی تجاری» خواند و گفت این اقدام «بهطور آشکار» آتشبس را نقض کرده و آزادی ناوبری در یکی از گذرگاههای حیاتی بینالمللی را به خطر انداخته است.
یک مقام ارشد آمریکایی به شبکه خبری فاکس نیوز گفت که ۶ فروند هواپیمای آمریکایی، ۴ هدف را در امتداد سواحل ایران در مجاورت تنگه هرمز و همچنین در جزیره قشم هدف قرار دادهاند.
در پی حملات امریکا، ایران، خبرگزاری صداوسیمای جمهوری اسلامی ابتدا از شنیده شدن صدای انفجار در سیریک خبر داد و سپس گزارش داد علت انفجارها در محدوده شهرستان سیریک، اصابت چند پرتابه به محدوده اسکله طاهرویی بوده است.
دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، پیش از اعلام حملات آمریکا گفته بود جمهوری اسلامی دستکم چهار پهپاد تهاجمی به سوی کشتیهای عبوری از تنگه هرمز شلیک کرده است که یکی از آنها به یک کشتی باری «بزرگ و بسیار گرانقیمت» اصابت کرد.
ترامپ گفت از آنچه پنجشنبه رخ داد خوشش نیامده و افزود: «نباید چنین کاری انجام میدادند، بنابراین خواهید فهمید. منظورم این است که اگر پاسخ بدهم، خواهید فهمید.»
او پیشتر در شبکه تروثسوشال این اقدام جمهوری اسلامی را «نقض احمقانه توافق آتشبس» خوانده بود.
جیدی ونس، معاون رییس جمهور آمریکا هم در شبکه ایکس نوشت «اگر جمهوری اسلامی درباره نحوه اجرای تفاهمنامه اختلافنظر دارد، میتواند تلفن را بردارد و تماس بگیرد. او افزود خشونت با خشونت پاسخ داده خواهد شد.»
در نخستین گزارشها پس از حمله آمریکا، ایبیسی گزارش داد عملیات سنتکام نزدیک به یک ساعت طول کشیده و واکنش نظامی آمریکا، دستکم در حال حاضر، به همین حملات محدود شده است.
نیویورکتایمز نیز به نقل از یک مقام دفاعی آمریکا گزارش داد حملات شامگاه جمعه به مواضع موشکی و پهپادی ایران، پاسخی به حمله جمهوری اسلامی به کشتی تجاری بوده و به معنای ازسرگیری عملیات رزمی گسترده نیست.
مقامهای آمریکایی هنوز به ادعای سپاه درباره هدف قرار گرفتن مواضع نیروهای ایالات متحده در منطقه واکنش نشان ندادهاند و گزارشی مستقل درباره میزان خسارات یا تلفات احتمالی منتشر نشده است.
این توافق به عنوان گام نخست برای دستیابی به توافقهای آتی و حرکت به سمت صلح توصیف شده و پس از درگیریهایی که به زخمی شدن چهار نظامی اسرائیل و کشته شدن هفت عضو حزبالله به دست آمده است.
مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، با ابراز خرسندی از این توافق اعلام کرد: «ما خرسندیم که اعلام کنیم توافقی درباره چارچوب کاری میان دولت حاکم لبنان و دولت اسرائیل حاصل شده است. معتقدیم این نخستین گام در این مسیر است.»
یک مقام ارشد سیاسی اسرائیل نیز تایید کرد که این توافق پس از مذاکراتی طولانی به امضای نمایندگان هر سه کشور رسیده و هدف آن هدایت روند به سمت توافقهای آینده و دستیابی به صلح است.
حفظ منطقه امنیتی و آزادی عمل نظامی اسرائیل
این مقام ارشد سیاسی درباره جزییات امنیتی این توافق گفت که اسرائیل «منطقه امنیتی» خود را در امتداد مرزهای «خط زرد» در خاک لبنان حفظ خواهد کرد.
به گفته او، این وضعیت تا روزی که حزبالله و سایر سازمانهای تروریستی در لبنان خلع سلاح شوند و دیگر هیچ تهدیدی از سوی خاک لبنان متوجه اسرائیل نباشد، ادامه خواهد یافت.
این مقام ارشد اسرائیلی همچنین تاکید کرد: «آزادی عمل نظامی ارتش اسرائیل در سراسر این منطقه امنیتی جهت رفع هرگونه تهدید، به طور کامل حفظ خواهد شد.»
او توافقِ چارچوبِ سه جانبه را یک «دستاورد بزرگ برای اسرائیل» خواند و افزود که این توافق، تلاشهای جمهوری اسلامی برای تحمیل یک عقبنشینی یکجانبه از جنوب لبنان را بهطور کامل خنثی میکند و نقش حکومت ایران و حزبالله را در آینده این کشور منتفی میسازد.
واکنش منفی حزبالله
در پی اعلام دستیابی اسرائیل و لبنان به چارچوبی برای رسیدن به صلح، حسن فضلالله، نماینده حزبالله در پارلمان لبنان گفت: «دولت بیروت نخواهد توانست توافق با اسرائیل را اجرایی کند، مگر آنکه وارد جنگ داخلی شود.»
او افزود: «حزبالله با هرگونه اقدام مقامات لبنانی مقابله خواهد کرد و سلاحهای خود را بیشتر نگه خواهد داشت.»
فضلالله گفت آنچه در واشنگتن اتفاق افتاد تلاشی برای ایجاد مانع در مسیر اسلامآباد بود و بدون مقاومت، هیچ چیز پیش نخواهد رفت.»
او تاکید کرد مخالفت حزبالله «جدی» است و اجازه اجرای تعهدات داده شده را به مقامات لبنان نخواهد داد.
تهدیدهای دبیرکل حزبالله
پیش از اعلام خبر امضای توافق سه جانبه نعیم قاسم، دبیرکل حزبالله، صبح جمعه تفاهم میان آمریکا و جمهوری اسلامی را به معنای شکست اسرائیل دانست و گفت اسرائیل باید جنوب لبنان را ترک کند.
او در سخنرانی تلویزیونی خود در برابر دهها هزار تن از هواداران حزبالله به مناسبت عاشورا گفت: «اسرائیل هیچ گزینهای جز خروج کامل از هر وجب از خاک لبنان ندارد... اسرائیل باید بدون هیچ شرطی خارج شود.»
در حالی که مقامهای لبنانی و اسرائیلی در واشینگتن مشغول مذاکرات مستقیم برای دستیابی به توافق هستند، قاسم گفت «حزبالله هیچ عادیسازی روابط، هیچ پایان دادن به وضعیت خصومت، هیچ امتیازی برای اسرائیل و هیچ حضور حتی جزئی اسرائیل در خاک لبنان را نخواهد پذیرفت... اسرائیل باید تحقیرشده و شکستخورده خارج شود و همین اتفاق نیز خواهد افتاد.»
دبیرکل حزبالله افزود: «آنها میخواستند جنگی بزرگ به راه بیندازند تا موجودیت ما را از بین ببرند. ما توانستیم این تجاوز را متوقف کنیم و به پیروزی بزرگی دست یابیم. ما پروژه اسرائیلی ـ آمریکایی را درهم شکستیم و وارد مرحله جدیدی شدیم.»
نعیم قاسم گفت: «ایران توانست به تفاهمنامه دست یابد؛ تفاهمنامهای که اعلام رسمی شکست آمریکا و اسرائیل است.»
درگیریهای مرگبار در جنوب لبنان
ارتش اسرائیل جمعه پنجم تیر اعلام کرد چهار نظامی اسرائیلی شامگاه پنجشنبه در جنوب لبنان زخمی و هفت عضو حزبالله صبح جمعه کشته شدند. این درگیریها در حالی رخ داد که اسرائیل و لبنان خود را برای برگزاری دور دیگری از مذاکرات مستقیم در واشینگتن آماده میکردند.
بهگفته ارتش اسرائیل صبح جمعه نیروی هوایی این کشور هفت نیروی حزبالله را در جنوب لبنان هدف قرار داده و کشته است. بهگفته ارتش، این افراد هنگام انتقال سلاح در نزدیکی منطقه حائل اسرائیل شناسایی شده بودند.
ارتش اسرائیل پنجشنبه نیز از کشته شدن دستکم شش نیروی حزبالله خبر داده و آنها را تهدیدی برای نیروهای مستقر در جنوب لبنان خوانده بود.
ارتش اسرائیل در عین حال تاکید کرد که همچنان در منطقه تپه علی طاهر، که در زیر آن مجموعه عظیم تونلهای زیرزمینی حزبالله قرار دارد و حدود ۳۰ نیروی این گروه در آن پناه گرفتهاند، به عملیات خود ادامه داده و کنترل کامل این منطقه را در دست گرفته است.
از سوی دیگر رسانههای لبنانی جمعه گزارش دادند که یک پهپاد ارتش اسرائیل بر فراز شهر منصوری در جنوب لبنان، نزدیک شهر صور، اعلامیههایی پخش کرده است که روی آنها نوشته شده بود: «منطقه خطرناک! نزدیک نشوید! هرگونه نزدیک شدن به نیروهای ارتش اسرائیل جان شما را به خطر میاندازد.»
اختلاف در کابینه اسرائیل
تایمز اسرائیل نیز گزارش داد که کابینه اسرائیل بر سر نحوه ادامه سیاست در لبنان دچار اختلاف شده و برخی از وزیران خواستار لغو آتشبس کنونی، حتی در مخالفت با موضع ایالات متحده، هستند.
بر اساس این گزارش، در حالی که بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، و یسرائیل کاتز، وزیر دفاع، از سیاستهای کنونی دفاع کرده و گفتهاند ارتش اجازه دارد هر تهدیدی را هدف قرار دهد، وزیران جناح راست افراطی میگویند دست ارتش بسته شده و نیروها از اقدام موثر بازداشته میشوند.
ایتامار بنگویر، وزیر امنیت ملی، با اشاره به گزارشهایی مبنی بر اینکه تنها تهدیدهای «فوری» مجوز اقدام نظامی دارند و نه تهدیدهای «در حال شکلگیری»، پرسید: «پس با تهدیدهای در حال شکلگیری چه باید کرد؟ اگر ببینیم حزبالله دوباره در حال مسلح شدن است، چرا آن را نابود نمیکنیم؟»
بنگویر افزود: «سربازان ما زخمی میشوند. این بهترین فرصت برای پایان دادن به آتشبس است. میتوانیم صدها هدف را بمباران کنیم.»
اوریت استروک، وزیر شهرکسازی و پروژههای ملی از حزب راستگرای صهیونیسم دینی، نیز از موضع بنگویر حمایت کرد و گفت سربازان احساس میکنند به اهدافی ثابت تبدیل شدهاند، در حالی که حزبالله در جنوب لبنان دوباره در حال مسلح شدن است.
بهنوشته تایمز اسرائیل نتانیاهو در پاسخ گفت: «ما به هر تهدید فوری علیه نیروهای مستقر در میدان پاسخ میدهیم. هیچ محدودیتی برای هیچ سربازی وجود ندارد. آمریکاییها حق ما برای دفاع از خود را درک میکنند.»
استقبال لبنان از طرح فرانسه و ایتالیا
در همین حال، ژوزف عون، رییسجمهوری لبنان، از تلاشهای فرانسه و ایتالیا برای تشکیل یک ائتلاف چند ملیتی که پس از پایان ماموریت نیروهای حافظ صلح سازمان ملل (یونیفل) مسئولیت امنیت جنوب لبنان را بر عهده بگیرد، استقبال کرد.
او در بیانیهای این ابتکار را «بیان صادقانه تعهد جامعه بینالمللی به حمایت از حاکمیت و ثبات لبنان» توصیف کرد.
امانوئل مکرون، رییسجمهوری فرانسه، پنجشنبه پس از دیدار با جورجیا ملونی، نخستوزیر ایتالیا، اعلام کرد: «فرانسه و ایتالیا خواهان تشکیل ائتلافی برای دوران پس از یونیفل هستند؛ ائتلافی که با هماهنگی اتحادیه اروپا و سازمان ملل، حاکمیت لبنان و توان ارتش این کشور را تقویت کند و مانع از تبدیل شدن خاک لبنان به بستری برای تشدید تنشهای منطقهای شود.»
نیروی حافظ صلح سازمان ملل در جنوب لبنان متشکل از حدود ۷۵۰۰ نیرو از نزدیک به ۵۰ کشور است و از سال ۱۹۷۸ در این منطقه مستقر بوده، هرچند حضور آن نتوانسته مانع تکرار درگیریها شود.
اسرائیل مدتهاست استدلال میکند که یونیفل در انجام ماموریت خود ناکام بوده و نتوانسته مانع تقویت حزبالله در نزدیکی مرز اسرائیل شود یا قطعنامه سال ۲۰۰۶ شورای امنیت مبنی بر خلع سلاح حزبالله و خروج آن از جنوب لبنان را اجرا کند.
شورای امنیت سازمان ملل، تحت فشار آمریکا، در ماه اوت گذشته تصمیم گرفت ماموریت یونیفل در ۳۱ دسامبر ۲۰۲۶ پایان یابد.
رییسجمهوری لبنان در بیانیه خود تاکید کرد کشورش از «هر سازوکار بینالمللی که توان ارتش لبنان را افزایش دهد، تمامیت ارضی کشور را حفظ کند و مانع تبدیل شدن خاک لبنان به صحنه تشدید تنشهای منطقهای شود» استقبال میکند.
آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل، پیشتر اعلام کرده بود پس از پایان ماموریت فعلی نیز حضور نیروهای حافظ صلح در لبنان ضروری خواهد بود؛ پیشنهادی که احتمالا با مخالفت آمریکا و اسرائیل روبهرو خواهد شد.
او اوایل این ماه سه گزینه را پیشنهاد کرده بود که بر اساس آنها بین حدود دو هزار تا بیش از ۵۵۰۰ نیروی سازمان ملل مسئول نظارت بر آتشبس میان اسرائیل و حزبالله مورد حمایت جمهوری اسلامی و همچنین حمایت از ارتش لبنان خواهند بود.
احمد الحجار، وزیر کشور لبنان، پنجشنبه چهارم تیر ماه در حاشیه نشست هیات دولت گفت دستور داده است بنرها و پوسترهایی که چند روز پیش در مسیر منتهی به فرودگاه بینالمللی رفیق حریری بیروت نصب شدهاند، برداشته شوند.
حجار هنگام ورود به کاخ ریاستجمهوری لبنان، محل برگزاری نشست هیات دولت، به خبرنگاران گفت که این تصمیم «در چارچوب تلاشها برای ساماندهی فضاهای عمومی و تضمین اجرای قوانین و مقررات جاری»، اتخاذ شده است.
در روزهای اخیر، بیلبوردهایی در مسیر فرودگاه بینالمللی بیروت نصب شدند که تصویر مجتبی خامنهای، رهبر جدید جمهوری اسلامی، و پدر کشته شدهاش، علی خامنهای، را در کنار شعار «سپاس از ایران وفادار» به نمایش گذاشتهاند.
نصب این پوسترها چند روز پس از اعلام توافق آتشبس میان اسرائیل و حزبالله انجام شد. توافقی که در چارچوب مذاکرات میان جمهوری اسلامی و ایالات متحده آمریکا در پاکستان به دست آمد.
این اقدام همچنین در شرایطی صورت گرفت که همزمان گفتوگوهای مستقیم میان مقامهای لبنان و اسرائیل با میانجیگری آمریکا در جریان است.
قرار بود آخرین دور این مذاکرات پنجشنبه چهارم تیر ماه به پایان برسد.
این نخستین بار نیست که دولت لبنان خواستار تغییر بیلبوردهای مسیر فرودگاه بیروت میشود.
سال ۲۰۲۲، وزارت گردشگری لبنان از حزبالله و جنبش امل خواسته بود بیلبوردهایی را که تصاویر شخصیتهای مذهبی و سیاسی مورد احترام این دو گروه را نمایش میدادند، جمعآوری کنند و به جای آنها تابلوهایی با هدف معرفی و تبلیغ صنعت گردشگری لبنان نصب شود.
حزبالله خواستار خروج «بیقید و شرط» نیروهای اسرائیلی
همزمان با این تحولات، نعیم قاسم، دبیرکل حزبالله لبنان، در سخنرانی تلویزیونی خود به مناسبت عاشورا، خواستار خروج «بیقید و شرط» نیروهای اسرائیلی از مناطق تحت اشغال در لبنان شد و هرگونه عادیسازی روابط با اسرائیل را رد کرد.
او در سخنرانی خود برای دهها هزار نفر از هواداران حزبالله، گفت: «اسرائیل هیچ گزینهای جز خروج کامل از تمام وجببهوجب خاک لبنان ندارد .... اسرائیل باید بدون هیچ شرطی لبنان را ترک کند.»
قاسم که این اظهارات را همزمان با برگزاری مذاکرات مستقیم مقامهای لبنان و اسرائیل در واشینگتن بیان کرد، افزود که حزبالله «نه عادیسازی روابط را میپذیرد، نه پایان دادن به وضعیت خصومت، نه هیچ دستاوردی برای اسرائیل و نه حتی حضور جزیی آن در خاک لبنان را».
او تاکید کرد: «اسرائیل باید خوار و شکستخورده لبنان را ترک کند و همین اتفاق هم خواهد افتاد.»
در همین حال، انتشار تصاویر تازه از حضور برخی مقامهای ارشد جمهوری اسلامی در عزاداریهای ماه محرم، از جمله محمدباقر قالیباف، اسماعیل قاآنی و محمدباقر ذوالقدر که در ماههای جنگ کمتر در انظار عمومی دیده شدند، با گزارشها درباره پرواز جنگندههای اسرائیلی در آسمان برخی کشورهای همسایه و حرکت آنها در جهت ایران همزمان شد.
قطعی نیست که این دو تحول در ارتباط با یکدیگر بوده باشند، اما قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا در واکنش به گزارشهای مربوط به این پروازها، آنها را «اقدامی خطرناک» و «تهدید علیه جمهوری اسلامی» خواند و هشدار داد که ایران هرگونه تهدیدی را علیه خود تحمل نخواهد کرد.
از سوی دیگر، بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، پنجشنبه چهارم تیر در مراسمی که به مناسبت پایان هفتاد و پنجمین دوره افسران رزمی ارتش اسرائیل در پایگاه «لسکوف» در دانشکده افسری این کشور برگزار شد، گفت: «در روز دوم جنگ گفتم ما چهره خاورمیانه را تغییر خواهیم داد و به برکت شجاعت شما، رزمندگان ما، فرماندهان ما، خلبانان ما، سربازان ما و ملت ما که استوار ایستاد، ما در حال تغییر چهره خاورمیانه هستیم و دولت اسرائیل از همیشه نیرومندتر است.»
به گزارش ارتش اسرائیل، او با اشاره به دو عملیات این کشور - در جریان جنگ ۱۲ روزه و بعدتر در جنگ اسفند و فروردین ماه - گفت: «در دو عملیات شگفتانگیز ما خطر فوری موجودیتی را از بالای سر خود دور کردیم، زیرا اگر اقدام نمیکردیم، [حکومت] ایران امروز بمبهای اتمی برای نابودی اسرائیل در اختیار داشت. ما این تهدید را برای تضمین بقای اسرائیل دور کردیم.»
نتانیاهو همچنین درباره جنوب لبنان گفت: «ما از قله بوفور بر جنوب لبنان تسلط داریم و تا هر زمان که لازم باشد، در منطقه امنیتی جنوب لبنان باقی خواهیم ماند. ما قصد عقبنشینی از آنجا را نداریم. ما از مناطق تحت کنترل به مناطق مسلط رسیدهایم و تا هر زمان که لازم باشد این مناطق مسلط را حفظ خواهیم کرد. از آنجا از ساکنان شمال و همه شهروندان اسرائیل دفاع خواهیم کرد.»
او افزود: «وزیر دفاع و من بهروشنی به ارتش اسرائیل دستور دادهایم: شما برای خنثی کردن هر تهدیدی علیه رزمندگان ما یا ساکنان شمال، آزادی عمل کامل دارید.»
نخستوزیر اسرائیل در بخش دیگری از سخنانش مستقیما به ایران اشاره کرد و گفت: «درباره رژیم شرارت در ایران، فقط این را میگویم: با توافق یا بدون توافق، تا زمانی که من نخستوزیر اسرائیل هستم، [حکومت] ایران سلاح هستهای نخواهد داشت. به هیچ وجه اجازه نخواهیم داد ایران بمبهای هستهای تولید کند.»
یسرائیل کاتز، وزیر دفاع اسرائیل، نیز در همین مراسم گفت: «سیاست ما برای دفاع از مرزهای دولت اسرائیل روشن است: ارتش اسرائیل بدون محدودیت زمانی در مناطق امنیتی لبنان، سوریه و غزه باقی خواهد ماند تا از آنجا از ساکنان و شهرکهای ما در برابر عناصر جهادی دفاع کند.»
او گفت: «ما بر سر عالیترین منفعت امنیتی اسرائیل، یعنی دفاع از سربازانمان و حفاظت از شهروندانمان، مصالحه نخواهیم کرد و از مناطق امنیتی عقبنشینی نمیکنیم.»
کاتز تاکید کرد: «ما با خروج نیروهای ارتش اسرائیل از منطقه امنیتی در لبنان مخالفیم. با وجود همه فشارهایی که اکنون وجود دارد و در آینده نیز وجود خواهد داشت، ما از منطقه امنیتی در لبنان عقبنشینی نخواهیم کرد.»
وزیر دفاع اسرائیل همچنین خطاب به تهران گفت: «اگر ایران در واکنش به اقدامات ما در لبنان، یا به هر دلیل دیگری، به اسرائیل حمله کند، با تمام توان به آن پاسخ خواهیم داد. پاسخی که برتری قدرت ما را بهروشنی نشان خواهد داد.»
همزمان با این اظهارات، قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا اعلام کرد: «تحرکات و حضور هواپیماهای نظامی ارتش تروریستی رژیم صهیونیستی در آسمان برخی کشورهای همسایه به سمت ایران را اقدامی خطرناک و تهدید علیه جمهوری اسلامی ایران میدانیم.»
این قرارگاه افزود: «چنانچه آمریکا قادر به مهار و کنترل رژیم صهیونیستی نباشد، جمهوری اسلامی ایران هرگونه تهدیدی را علیه خود تحمل نخواهد کرد و پاسخ به این اقدامات خطرناک را حق خود میداند.»
لی جهمیونگ، رییسجمهوری کره جنوبی، جمعه پنجم تیر ماه در پیامی در شبکه اجتماعی ایکس اعلام کرد سه شناور دیگر این کشور در روزهای پایانی هفته از تنگه هرمز خارج خواهند شد.
وزارت اقیانوسها و شیلات کره جنوبی نیز اعلام کرد پیش از این هشت کشتی این کشور از این گذرگاه خارج شدهاند.
توقف عملیات اسکورت کشتیها
این تحولات در حالی رخ میدهند که سازمان بینالمللی دریانوردی (IMO) چهارم تیر ماه اعلام کرد عملیات اسکورت کشتیها از تنگه هرمز را بهطور موقت متوقف کرده است.
این تصمیم پس از آن گرفته شد که یک کشتی باری از هدف قرار گرفتن خود با یک پرتابه در نزدیکی سواحل عمان خبر داد. حادثهای که تنها چند ساعت پس از هشدار تهران به کشتیها درباره استفاده نکردن از مسیرهای «تایید نشده» رخ داد.
به گفته نهاد دریایی نیروی دریایی بریتانیا (UKMTO)، کشتی باری اعلام کرده است در نزدیکی عمان هدف یک پرتابه قرار گرفته است. چهار منبع این کشتی را «اور لاولی» با پرچم سنگاپور معرفی کردند و یک منبع امنیتی نیز گفت که احتمالا این شناور با پهپاد هدف قرار گرفته است.
دو مقام آمریکایی به خبرگزاری رویترز گفتند [حکومت] ایران به سوی این کشتی شلیک کرده است.
در مقابل، «نهاد مدیریت آبراه خلیج فارس» که تهران برای مدیریت درخواستهای عبور کشتیها از تنگه هرمز ایجاد کرده، اعلام کرد عبور ایمن تنها برای کشتیهایی تضمین میشود که از مسیرهای تعیینشده از سوی ایران استفاده کنند.
این نهاد که تحت تحریم آمریکا قرار گرفته است، هشدار داد مسئولیت هرگونه پیامد ناشی از عبور از مسیرهای «تایید نشده» بر عهده مالک، بهرهبردار و فرمانده کشتی خواهد بود.
دولت آمریکا واکنشی فوری به این گزارشها نشان نداد. با این حال، دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، پیشتر هشدار داده است که اگر ایران به توافق با هدف پایان دادن به جنگ و بازگشایی تنگه هرمز پایبند نباشد، آمریکا احتمالا حملات نظامی به ایران را از سر خواهد گرفت.
سازمان بینالمللی دریانوردی اعلام کرد کشتی هدف حمله، بخشی از برنامه تخلیه این سازمان نبوده است.
این برنامه که از دوم تیر ماه آغاز شده بود، بهصورت داوطلبانه امکان خروج کشتیها و خدمه آنها از خلیج فارس را از دو مسیر، یکی از آبهای ایران و دیگری از آبهای عمان، و با نظارت آمریکا فراهم میکرد.
آرسنیو دومینگز، دبیرکل سازمان بینالمللی دریانوردی، گفت که این نهاد بهمنظور اطمینان دوباره از وجود تضمینهای امنیتی لازم برای کشتیهای حاضر در فهرست تخلیه و دیگر شناورهای منطقه، اجرای این برنامه را بهطور موقت متوقف کرده است.
این سازمان در هفتههای اخیر در تلاش بود صدها کشتی و هزاران دریانوردی را که از آغاز جنگ در اسفند سال گذشته ماهها در تنگه هرمز گرفتار شده بودند، از منطقه خارج کند.
واکنش بازار نفت
گزارش حمله به کشتی باری باعث شد قیمت شاخص نفت حدود دو درصد افزایش یابد.
تحلیلگران میگویند این حادثه نگرانیها را درباره مدت زمان لازم برای بازگشت صادرات نفت خلیج فارس به شرایط عادی، دوباره افزایش داده است.
تنگه هرمز پیش از آغاز جنگ محل عبور حدود یکپنجم نفت و گاز طبیعی مایع جهان بود.
قبل از وقوع این حادثه، مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، که سفر خود به کشورهای حوزه خلیج فارس را با هدف اطمینانبخشی درباره تفاهمنامه اخیر با جمهوری اسلامی به پایان رسانده بود، هشدار داد اگر [حکومت] ایران کشتیها را در تنگه هرمز تهدید یا از عبور آنها جلوگیری کند، «با مشکل روبهرو خواهیم شد».
با این حال، جمهوری اسلامی تاکید کرده است به اعمال کنترل بر تنگه هرمز ادامه خواهد داد.
سپاه پاسداران چهارم تیر ماه اعلام کرد عبور ایمن از این آبراه تنها از مسیرهای تعیینشده از سوی جمهوری اسلامی امکانپذیر است و علیه کشتیهایی که این دستور را رعایت نکنند اقدام خواهد کرد.
شرکت امنیت دریایی بریتانیایی «امبری» نیز گزارش داد سپاه پاسداران همان روز دو کشتی با پرچم پاناما را وادار به تغییر مسیر کرده است.
در مقابل، کریس رایت، وزیر انرژی آمریکا، گفت حجم محمولههای عبوری از تنگه هرمز در حال نزدیک شدن به سطح پیش از حملات آمریکا و اسرائیل به ایران در ۹ اسفند است و در ۲۴ ساعت گذشته دستکم ۲۰ میلیون بشکه نفت از این آبراه عبور کرده است.
همچنین دادههای دیگر کشتیرانی نشان میدهد صادرات نفت خام از تنگه هرمز در هفته جاری به بالاترین سطح خود از زمان آغاز جنگ رسید.
در طول جنگ، حکومت ایران کنترل عملی گذرگاه راهبردی تنگه هرمز را در دست گرفت. اقدامی که جریان صادرات نفت را مختل کرد و بازارهای جهانی انرژی و اقتصاد جهانی را تحت تاثیر قرار داد.
همزمان، ادامه جنگ و ابهام درباره اجرای توافق آتشبس موقت، فشار سیاسی بر دونالد ترامپ را در آستانه انتخابات میاندورهای کنگره آمریکا افزایش داده است.
بر اساس نظرسنجی رویترز/ایپسوس، تنها یکچهارم آمریکاییها معتقدند این جنگ ارزش هزینههای آن را داشته است.
روایتهای متفاوت از مفاد تفاهمنامه نیز به انتقادها از ترامپ در داخل و خارج آمریکا دامن زده است. اختلافها همچنان بر سر مشوقهای مالی برای حکومت ایران، بازرسیهای هستهای، نحوه کنترل تنگه هرمز و جنگ همزمان اسرائیل در لبنان، ادامه دارد.
محمدباقر قالیباف، مذاکرهکننده ارشد حکومت ایران، چهارم تیر ماه اعلام ایالات متحده مبنی بر اینکه ایران داراییهای آزادشده خود را صرف خرید محصولات کشاورزی آمریکا خواهد کرد، رد کرد و آن را نادرست خواند.
بر اساس توافق اولیه، دو طرف قرار است طی دو ماه آینده درباره مسائل پیچیدهتر، از جمله برنامه هستهای جمهوری اسلامی، مذاکره کنند.
جِیمز جِفری، پژوهشگر ارشد «انستیتو واشینگتن برای سیاست خاور نزدیک»، که در هفت دولت آمریکا بهعنوان دیپلمات خدمت کرده است، در مقالهای که پنجشنبه چهارم تیر در مجله فارین افرز منتشر شد، نوشت اگرچه جنگ اخیر بهطور بینقص اجرا نشد و آمریکا و اسرائیل نیز به همه اهداف اولیه خود، از جمله سرنگونی حکومت ایران و پایان دادن کامل به تهدید بالقوه هستهای تهران، دست نیافتند، اما ارزیابی گستردهتر از تحولات سه سال گذشته تصویر متفاوتی ارائه میدهد.
جفری در ابتدای این مقاله «منظری گستردهتر برای بررسی جنگ ایران» را شامل ارزیابی این جنگ در چارچوب درگیریهای منطقهای سه سال گذشته میداند؛ درگیریهایی که به گفته او با حمله حماس به اسرائیل در اکتبر ۲۰۲۳ آغاز شد، سپس به جنگ در غزه و لبنان، حملات حوثیها در دریای سرخ، تضعیف نیروهای نیابتی جمهوری اسلامی، سقوط بشار اسد و رویارویی مستقیمتر ایران با آمریکا و اسرائیل گسترش یافت.
از نگاه او، در چنین چارچوبی، نتیجه نهایی جنگ ۴۰ روزه، نه پیروزی حکومت ایران، بلکه تقویت موقعیت واشینگتن و شرکایش در خاورمیانه و تضعیف قابل توجه جمهوری اسلامی است.
او استدلال میکند که شبکه نیروهای نیابتی تهران تا حد زیادی آسیب دیده، بشار اسد بهعنوان یکی از متحدان کلیدی تهران از قدرت کنار رفته، جمهوری اسلامی در جریان جنگ از سوی متحدان ظاهری خود در پکن و مسکو چندان حمایت نشده، و بخش مهمی از توان نظامی، دفاعی و هستهای آنها هدف ضربات سنگین قرار گرفته است.
جفری افزود تنها دستاورد مهم تهران در این مرحله، توانایی بستن تنگه هرمز و وارد کردن آسیب اقتصادی جهانی بود، اما این اقدام به خود حکومت نیز لطمه زد و با یافتن مسیرها و منابع جایگزین از سوی دیگر کشورها، اثر آن بهمرور کاهش خواهد یافت.
او همچنین نوشت یادداشت تفاهم برای پایان جنگ، با وجود ابهام در محدودیتهای هستهای، میتواند مسیر گفتوگوهای مستقیم واشینگتن و تهران را باز کند و به آمریکا امکان دهد با تکیه بر تحریمها و تهدید نظامی، برای محدود کردن بلندمدت غنیسازی، تهران را تحت فشار بگذارد.
تصویر بزرگتر
جفری در این مقاله بلند تاکید دارد که کارزار نظامی آمریکا و اسرائیل علیه جمهوری اسلامی را نباید جدا از بستر گستردهتر آن دید. به نوشته او، وزارت خارجه آمریکا نیز در توجیه حقوقی عملیات «خشم حماسی» آن را تازهترین مرحله از یک درگیری مسلحانه جاری با ایران توصیف کرده است.
از نگاه این محقق، اگر تحولاتی که با حملات هفتم اکتبر ۲۰۲۳ حماس به اسرائیل آغاز شد، بهعنوان بخشهایی از یک کارزار ممتد دیده شوند، دور تازه نبرد با ایران تقریبا اجتنابناپذیر بود. جفری نوشت پس از بمباران فردو و دیگر سایتهای هستهای در جنگ ۱۲ روزه، دولت ترامپ حملات بیشتر اسرائیل را متوقف کرد تا راه را برای توافقی جامع با تهران باز کند، اما مذاکرات بعدی به این جمعبندی رسید که ایران، با وجود برخی امتیازهای محدود، حاضر نیست از جاهطلبیهای هستهای و منطقهای خود عقبنشینی کند.
به نوشته جفری، اقدامات بعدی تهران، از جمله استقرار موشکهای بالستیک دوربرد و سرکوب خیزش سراسری، این برداشت را تقویت کرد که جمهوری اسلامی تغییری نکرده است. او استدلال میکند که مشکل حمله نهم اسفند زمانبندی آن نبود، بلکه تصور بیش از حد بلندپروازانه دولت ترامپ از امکان دستیابی به پیروزی کامل و آمادگی ناکافی در برابر واکنشهایی مانند بستن تنگه هرمز بود.
حرکت رو به جلو
جفری در بخش دیگری از این مقاله تحلیلی نوشت با وجود تردیدهای جدی درباره اهداف جنگ و میزان آمادگی آمریکا و اسرائیل، این دو از نهم اسفند به بعد خسارات قابل توجهی به ایران وارد کردهاند.
به نوشته او، شبکه نیروهای نیابتی تهران که طی سه سال گذشته تضعیف شده بود، در این مرحله عملا فروپاشید؛ بقایای حماس آتشبس غزه را حفظ کردند، شبهنظامیان عراقی و حوثیها برخلاف سالهای ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴ عمدتا وارد دور تازه درگیری نشدند، و حزبالله که تنها نیروی نیابتی فعال در این مرحله بود، از اسرائیل شکست خورد. او همچنین اشاره کرد لبنان برای نخستین بار در بیش از چهار دهه وارد مذاکرات مستقیم با اسرائیل درباره خلع سلاح حزبالله شد.
جفری افزود جنگ بخش بزرگی از توان نظامی باقیمانده حکومت ایران، بهویژه شبکه پدافند هوایی آن را نابود کرد. آمریکا بیش از هزار و ۵۰۰ هدف پدافندی و هزار و ۲۵۰ مرکز نگهداری پهپاد و موشک بالستیک ایران را هدف قرار داد و بیشتر حملات متقابل موشکی و پهپادی تهران از سوی آمریکا، اسرائیل و شرکای عرب خلیج فارس رهگیری شد.
این دیپلمات پیشین، بستن تنگه هرمز را تنها موفقیت مهم جمهوری اسلامی در این مرحله دانست، اما نوشت اثر آن کمتر از بحران نفتی دهه ۱۹۷۰ بود و کشورها و شرکتها بهسرعت مسیرهای جایگزین یافتند. به باور او، افزایش تولید نفت آمریکا، استفاده عربستان از خط لوله جایگزین و تلاش امارات برای توسعه مسیرهای زمینی، باعث میشود توان جمهوری اسلامی برای استفاده از تنگه هرمز بهعنوان اهرم فشار، بهمرور کاهش یابد.
معامله واقعی
جفری در بخش پایانی این مقاله آزمون اصلی برای سنجش میزان آسیبدیدن جمهوری اسلامی از این کارزار را سرنوشت برنامه هستهای تهران خواند. به گفته او، یادداشت تفاهم، تهران را فقط به گفتوگو درباره برنامه هستهای متعهد میکند و جز رقیق کردن ذخایر اورانیوم ۶۰ درصدی، الزام مشخص دیگری بر آنها تحمیل نمیکند. او تاکید کرد آمریکا، برای مهار واقعی برنامه هستهای ایران، باید مطمئن شود این ذخایر از میان میروند و تهران در آینده نیز قادر به ادامه غنیسازی نخواهد بود.
او در پاسخ به منتقدانی که میگویند آمریکا امروز در موقعیتی بهتر از زمان برجام نیست، استدلال کرد توافق سال ۲۰۱۵ تنها بهطور موقت برنامه هستهای جمهوری اسلامی را محدود میکرد و در عوض تحریمها و ابزارهای فشار را کاهش میداد.
به نوشته جفری، محدودیتهای برجام اگر همچنان برقرار میماند، از همین سال بهتدریج برداشته میشد و ایران ظرف چند سال میتوانست با سرعت بیشتری به غنیسازی نامحدود نزدیک شود. از نگاه او، خروج ترامپ از برجام، بازگشت تحریمهای سنگین و تخریب بخش مهمی از زیرساخت هستهای ایران در جنگ ۱۲ روزه، اکنون اهرمهای بیشتری در اختیار واشینگتن قرار داده است.
نویسنده در بخش پایانی مقاله تاکید میکند جنگ ایران باعث اختلافهایی میان آمریکا و متحدانش، از جمله کشورهای خلیج فارس، شد. موضوع اصلی این اختلاف نیز استفاده آمریکا از پایگاههای نظامی در این کشورها، اسکورت کشتیهای حامل نفت در دوران بسته ماندن تنگه هرمز، حملات اسرائیل به لبنان، و دخیل نشدنشان در فرآیندهای مشورتی و تصمیمگیری بود. با این حال، نویسنده معتقد است این اختلافها به گسست جدی در ائتلاف میان آمریکا و متحدان منطقهای منجر نخواهد شد، زیرا اسرائیل، کشورهای خلیج فارس و اروپا همچنان برای مقابله با تهدیدهای باقیمانده از سوی تهران به واشینگتن نیاز دارند، هرچند آمریکا باید شیوه همکاری خود با شرکای منطقهای را اصلاح کند.
نتیجهگیری اصلی جفری این است که عملیات نظامی اخیر، با وجود نقصها، کمبود منابع و خوشبینی بیش از حد درباره امکان دستیابی به «پیروزی کامل»، شکست راهبردی آمریکا نبود. او نوشت آمریکا در سه سال گذشته به مجموعهای از دستاوردها رسیده که بخش زیادی از موفقیتهای منطقهای تهران در دو دهه گذشته را معکوس کرده است.
به باور او، اگر دولت آمریکا بتواند تنگه هرمز را باز نگه دارد و غنیسازی بلندمدت ایران را محدود کند، سیاست مهار جمهوری اسلامی، نه سرنگونی آن، یک پیروزی محسوب میشود. از نگاه جفری، وظیفه کنونی واشینگتن تلاش برای پیروزی نهایی و دستنیافتنی نیست، بلکه تثبیت دستاوردهای بهدستآمده و اطمینان از این است که ایران ضعیفتر از زمان آغاز درگیریها در سال ۲۰۲۳ باقی بماند.
