بورگناشتوک، اقامتگاه لوکس در سوئیس با سابقه میزبانی صلحهای نیمهتمام از قبرس تا اوکراین، قرار است در مهلت ۶۰ روزه آتشبس میزبان مقامهای آمریکا و جمهوری اسلامی باشد. اما در این اقامتگاه مشرف به دریاچه لوسرن چه گذشته و آیا این مکان برای مذاکرات حساس سیاسی خوشیمن بوده است؟
این اقامتگاه کوهستانی مشرف به دریاچه لوسرن، قرار بود محل برگزاری مراسم رسمی امضای یادداشت تفاهم آمریکا و جمهوری اسلامی باشد. اما امضاها زودتر از موعد انجام و این مراسم لغو شد.
دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، و مسعود پزشکیان، رییس دولت در جمهوری اسلامی، شامگاه چهارشنبه ۲۷ خرداد یادداشت تفاهم را امضا کردند. محمد شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان، نیز ۲۸ خرداد آن را امضا و سفرش به بورگناشتوک را لغو کرد.
به این ترتیب، مراسم رسمی امضا در بورگناشتوک دیگر برگزار نمیشود. با این حال، این اقامتگاه همچنان زیر تدابیر امنیتی گسترده قرار دارد.
مسیری که به این مجموعه میرسد از حدود هزار متر مانده به محل بسته شده و حضور نیروهای پلیس و تدابیر امنیتی نشان میدهد احتمال دیدار رو در روی مقامهای جمهوری اسلامی و آمریکا همچنان وجود دارد.
از ژنو به ارتفاعات آلپ
ابتدا قرار بود مراسم امضای یادداشت تفاهم در ژنو برگزار شود. اما وزارت امور خارجه سوئیس اعلام کرد که میانجیهای پاکستانی و قطری و همچنین آمریکا و جمهوری اسلامی خواستار برگزاری مراسم در بورگناشتوک شدند.
انتخاب این اقامتگاه، به خودی خود پیامی سیاسی داشت. جایی دور از هیاهوی پایتختها، قابل کنترل از نظر امنیتی، مشرف به دریاچه لوسرن و در ارتفاعات آلپ در مرکز سوئیس. مکانی که هم برای عکسهای تاریخی ساخته شده و هم برای مذاکرات پشت درهای بسته.
سوئیس برای تامین امنیت این رویداد حدود دو هزار سرباز را به کار گرفته و منطقه پرواز ممنوع بر فراز کوه بورگناشتوک اعمال شده است. حتی پس از لغو مراسم رسمی امضا، تدابیر امنیتی در اطراف مجموعه ادامه دارد. نشانهای از اینکه پرونده بورگناشتوک هنوز بسته نشده است.
یک شب اقامت، ۲۳۶ میلیون تومان
بورگناشتوک فقط یک محل دیپلماتیک نیست. یکی از مجللترین اقامتگاههای سوئیس است. مجموعهای لوکس بر فراز دریاچه لوسرن، با منظره کوههای آلپ، استخرهای رو به دریاچه، اسپا، سوئیتهای گرانقیمت و رستورانهایی که بیشتر برای جهان اشراف و ثروت طراحی شدهاند تا سیاستمدارانی که درباره آتشبس مذاکره میکنند.
بر اساس نرخهای دیدهشده هنگام تنظیم این گزارش، قیمت یک شب اقامت در این مجموعه حدود هزار و ۵۰۶ دلار است. یعنی نزدیک به ۲۳۶ میلیون و ۵۰۰ هزار تومان.
این مجموعه یک رستوران ایرانی فوقلوکس هم دارد. رستورانی به نام «پریسا» با منظره دریاچه و کوهستان. در منوی این رستوران، یک پرس چلو کوبیده حدود ۷۰ دلار قیمت دارد. رقمی نزدیک به ۱۱ میلیون تومان.
اقامتگاه قدرت، شهرت و دیپلماسی
سابقه بورگناشتوک به سال ۱۸۷۳ بازمیگردد. این اقامتگاه سالها محل رفتوآمد رهبران سیاسی، چهرههای مشهور و ستارههای سینما بوده است.
آدری هپبورن در سال ۱۹۵۴ در کلیسای کوچک همین مجموعه ازدواج کرد. نامهایی مانند جیمی کارتر، ایندیرا گاندی، بریژیت باردو و سوفیا لورن نیز در تاریخ این اقامتگاه دیده میشود. بخشی از شهرت جهانی بورگناشتوک هم به سینما بازمیگردد. عوامل فیلم «گلدفینگر» از مجموعه جیمز باند در سال ۱۹۶۴ در هتل پالاس این مجموعه اقامت داشتند.
اما در کنار این تاریخ پرزرقوبرق، بورگناشتوک یک چهره سیاسی دیگر هم دارد. اقامتگاهی برای مذاکرات دشوار. جایی که پروندههای بزرگ با امید صلح به آن رسیدهاند، اما بسیاری از آنها با صلح پایدار از آن خارج نشدهاند.
صلحهایی که در بورگناشتوک به مقصد نرسیدند
بورگناشتوک سابقه میزبانی چند تلاش مهم دیپلماتیک را دارد، اما کارنامه این اقامتگاه نشان میدهد که شکوه کوهستان و امنیت چندلایه، الزاما به معنای تولد یک صلح پایدار نیست.
در سال ۲۰۰۲، دولت سودان و جنبش آزادیبخش خلق سودان در بورگناشتوک توافق آتشبس کوههای نوبا را امضا کردند. این توافق در زمان خود مهم بود و برای توقف درگیریها در آن منطقه طراحی شد، اما صلح جامع و نهایی سودان نبود. بورگناشتوک در این پرونده، محل یک آتشبس بود، نه پایان جنگ.
دو سال بعد، در سال ۲۰۰۴، یکی از حساسترین تلاشها برای حل بحران قبرس در همین اقامتگاه برگزار شد. نمایندگان یونانیهای قبرس و ترکهای قبرس، با حضور یونان و ترکیه و تحت نظارت سازمان ملل، برای نهایی کردن طرح عنان به بورگناشتوک رفتند.
اما طرح صلح از همین مسیر به نتیجه نرسید. در همهپرسی بعدی، ترکهای قبرس به طرح رای مثبت دادند، اما یونانیهای قبرس آن را رد کردند. قبرس همچنان تقسیمشده ماند و بورگناشتوک، به جای ثبت شدن به عنوان محل پایان بحران، به یکی از ایستگاههای ناکامی آن تبدیل شد.
در ژوئن ۲۰۲۴ نیز بورگناشتوک میزبان اجلاس صلح اوکراین بود. چندین هیات از کشورهای مختلف در این اقامتگاه گرد هم آمدند تا درباره چارچوبی برای صلح عادلانه و پایدار در اوکراین گفتوگو کنند. اما جنگ روسیه و اوکراین همچنان ادامه دارد.
مهلت ۶۰ روزه در اقامتگاه صلحهای نیمهتمام
اکنون پرونده آمریکا و جمهوری اسلامی نیز به تاریخ سیاسی بورگناشتوک اضافه شده است. پروندهای که با یک یادداشت تفاهم ۶۰ روزه آغاز شده، اما هنوز معلوم نیست به توافقی پایدار ختم شود یا فقط توقفی کوتاه در مسیر بحرانهای بعدی باشد.
ونس که رهبری تیم مذاکرهکننده آمریکا را در این دور از مذاکرات بر عهده خواهد داشت، پنجشنبه ۲۸ خرداد در نشست خبری کاخ سفید اعلام کرد که دوره ۶۰ روزه مذاکرات برای رسیدن به توافق نهایی درباره آینده برنامه هستهای جمهوری اسلامی آغاز شده و گفت مذاکرات در سوئیس همچنان پابرجاست، هرچند زمان دقیق آن هنوز مشخص نیست.
ونس در پاسخ به شائبهها درباره اینکه بخشی از تعهدات جمهوری اسلامی درباره برنامه هستهای مکتوب نشده و صرفا شفاهی مورد توافق قرار گرفته است، از عبارت «توافقهای آقایان» استفاده کرد. این اصطلاح در زبان انگلیسی به توافقهایی گفته میشود که الزام حقوقی صریح و متن مکتوب رسمی ندارند، اما از طرفها انتظار میرود که بر اساس اعتماد، تعهد سیاسی یا نوعی درک مشترک به آن پایبند بماند.
او گفت: «بخشی از این گفتوگوها مکتوب شده است است، اما در نهایت، چه مکتوب باشند و چه شفاهی، ما این توافق را به همین دلیل اینگونه تنظیم کردهایم: چون به حرف و وعده اعتماد نمیکنیم. ما به عمل اعتماد میکنیم و به رفتار.»
معاون رییسجمهوری آمریکا بلافاصله افزود «کلمات اهمیتی ندارند» و ادامه داد: «هدف این است که پایبندی ایران به وعده خود برای توقف غنیسازی اورانیوم و تعهدش به نابود کردن اورانیوم با غنای بالا راستیآزمایی شود.»
دیدار جمعه برقرار است
ونس گفت مذاکرات مربوط به جمهوری اسلامی در سوئیس همچنان در برنامه است، اما زمان دقیق آن روشن نیست. او گفت قصد دارد مذاکرات با ایران را هدایت کند، با این حال مراسمی که برای روز جمعه برنامهریزی شده بود، در هالهای از ابهام قرار دارد.
معاون رییسجمهوری آمریکا گفت: «برنامه ما این است که به سوئیس برویم، اما دقیقا نمیدانم چه زمانی.»
او افزود زمانبندی این سفر تا حدی به این بستگی دارد که نمایندگان جمهوری اسلامی چه زمانی بتوانند خود را به سوئیس برسانند.
در ابتدا انتظار میرفت ونس روز جمعه این توافق را در مراسمی رسمی امضا کند، اما ترامپ به جای او، شامگاه چهارشنبه توافق را امضا کرد. مسعود پزشکیان، رییس دولت در جمهوری اسلامی نیز در طرف مقابل این یادداشت تفاهم را امضا کرد.
ونس گفت انتظار میرود مذاکراتی که با این توافق آغاز شده است، از همین آخر هفته شروع شود.
مساله حزبالله و اسرائیل
یکی از موضوعات محل مناقشه در میان موافقان و مخالفان این یادداشت تفاهم، رویکرد آن نسبت به مساله حزبالله در لبنان و درگیریها میان این گروه مسلح تحت حمایت جمهوری اسلامی با اسرائیل است. ماده نخست این یادداشت تفاهم سه بار به نام لبنان اشاره میکند. در این بند بر تعهد آمریکا و متحدان او به پایان فوری و دائمی عملیات نظامی در تمامی جبههها از جمله لبنان و تضمین تمامیت ارضی و حاکمیت لبنان اشاره شده و تاکید میکند که توافق نهایی نیز باید شامل پایان دائمی جنگ در لبنان باشد.
ونس در بخشی از صحبتهایش به این موضوع پرداخت و گفت توافق با جمهوری اسلامی مستلزم آن است که تهران حزبالله را مهار کند و مانع حمله این گروه به اسرائیل شود. او تاکید کرد که این حملات سبب میشود پاسخ نظامی اسرائیل موجه باشد.
ونس با اشاره به اینکه وضعیت در لبنان «پیشرفت چشمگیری» داشته و «تیراندازیها کمتر شده است»، تاکید کرد: «هرچند در شرایط آتشبس نیز هر از گاهی شاهد این تنشهای کوچک خواهید بود، اما اسرائیلیها در لبنان از کنترل خارج نخواهند شد.»
این اظهارات در حالی مطرح شد که تبادل آتش میان حزبالله و اسرائیل با وجود امضای یادداشت تفاهم همچنان در ۲۴ ساعت گذشته جریان داشته است. بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، نیز وعده داده است نیروهای اسرائیلی «تا هر زمان که نیازهای امنیتی اسرائیل ایجاب کند» در جنوب لبنان باقی خواهند ماند.
موضوع موشکهای بالستیک
ونس همچنین تلاش کرد اظهارات روز چهارشنبه ترامپ درباره عادیسازی برخورداری جمهوری اسلامی از موشکهای بالستیک را توضیح دهد. ترامپ در کنفرانس رسانهای روز چهارشنبه که در فرانسه برگزار شد، گفت داشتن موشکهای بالستیک برای جمهوری اسلامی «قابل قبول» است. این سخن واکنشبرانگیز بود، زیرا همین موشکها در ابتدا یکی از دلایل آغاز درگیری در نهم اسفند عنوان شده بودند.
ونس در نشست خبری کاخ سفید گفت آمریکا «شمار قابل توجهی از موشکهای بالستیک آنها» و همچنین «سکوهای پرتاب موشکهای بالستیک» ایران را نابود کرده است.
او افزود: «آنها نمیتوانند آن نوع موشکهایی را بسازند که بتواند به طور گسترده کل جهان را تهدید کند، و این همان چیزی است که رییسجمهوری ایالات متحده دیروز گفت. ببینید، موضوع بسیار ساده است. شما نمیتوانید به یک کشور، چه اسرائیل باشد چه ایران، بگویید اجازه ندارد هیچگونه دفاعی از خود داشته باشد.»
گشایش تنگه هرمز
معاون رییسجمهوری آمریکا در ادامه گفت آمریکا در چارچوب این توافق، محاصره دریایی بندرهای جنوب ایران را رفع کرده و به بیش از ۱۲ کشتی اجازه داده است به بندرهای ایران بروند.
ونس گفت اکنون نفت بیشتری از تنگه هرمز عبور میکند و چهارشنبهشب بیش از ۱۲.۵ میلیون بشکه نفت از این مسیر کشتیرانی عبور کرده است. به گفته او، این رقم از زمان آغاز درگیری در اواخر فوریه تاکنون بیسابقه بوده است.
صندوق ۳۰۰ میلیارد دلاری
او همچنین گفت هرگونه سرمایهگذاری در ایران که مجموع آن ممکن است به ۳۰۰ میلیارد دلار برسد، میتواند شامل «سرمایه خصوصی» از کشورهای دیگر منطقه باشد و «مشروط به دگرگونی در رفتار ایران» است.
ونس گفت اگر امارات متحده عربی بخواهد در ایران «نیروگاه بسازد»، تحریمهای کنونی آمریکا چنین معاملهای را ممنوع میکند.
او افزود: «بنابراین چیزی که ما میگوییم این است که اگر شما درست رفتار کنید و اگر خود اماراتیها بخواهند نیروگاه بسازند، ما معافیتهای تحریمی لازم را فراهم میکنیم تا چنین کاری ممکن شود. نکته مثبت این است که این کار در واقع نوعی ادغام و درهمتنیدگی ایجاد میکند و همین، اهرم فشار است.»
توبیخ لفظی منتقدان در اسرائیل
معاون رییسجمهوری آمریکا در بخش دیگری از نشست خبری، به مقامهای اسرائیلی که از ترامپ به دلیل توافق با جمهوری اسلامی انتقاد میکنند هشدار داد و در توبیخی کمسابقه علیه دولت یک متحد، گفت: «دونالد جی. ترامپ تنها رییس دولت در سراسر جهان است که در این مقطع زمانی با ملت اسرائیل همدلی دارد.»
او گفت بنیامین نتانیاهو، «به اعتبار خودش، وارد این مسیر نشده است»، اما اعضای کابینه او را مقصر دانست.
ونس افزود: «مشکل اسرائیل دونالد جی. ترامپ نیست و هر کسی در اسرائیل که فکر میکند بزرگترین مشکل این کشور رییسجمهوری ایالات متحده است، باید بیدار شود و واقعیت وضعیتی را که آن کشور در آن قرار دارد، درک کند.»
بهنوشته بلومبرگ، در سه ماهی که از آغاز جنگ منطقهای میگذرد، موضع اولیه و تند ابوظبی به تدریج جای خود را به رویکردی عملگرایانهتر داده که بر تعامل با همسایه بزرگترش، ایران، استوار است. بهگفته افرادی آگاه از موضوع که بهدلیل حساسیت مسائل نخواستند نامشان فاش شود، شیخ طحنون که همزمان مشاور امنیت ملی امارات نیز هست، نقشی کلیدی در این تغییر رویکرد ایفا کرده است.
این شاهزاده، که برادر شیخ محمد بن زاید حاکم ابوظبی است، به ایجاد کانالهای ارتباطی مستقیم با رهبران جمهوری اسلامی کمک کرده و در عین حال روابط نزدیک خود را با دولتهای غربی و متحدان منطقهای حفظ کرده است.
در بیانیهای از سوی یکی از مقامهای امارات آمده است: «سیاست خارجی امارات بر کاهش تنشها و جلوگیری از تشدید بحرانها در سراسر منطقه، همراه با پیشبرد صلح و ثبات پایدار، استوار است. امارات از تلاشها، از جمله تلاشهای ایالات متحده، برای محافظت از مردم منطقه در برابر پیامدهای درگیریها حمایت میکند.»
در سال ۲۰۲۱، شیخ طحنون به عالیرتبهترین مقام اماراتی طی بیش از یک دهه تبدیل شد که به تهران سفر میکرد. این سفر بخشی از تلاش گستردهتر امارات برای ترمیم روابط خود در منطقه، از جمله با ترکیه و قطر، بود.
پنج سال بعد، او بار دیگر همین نقش را بر عهده گرفته است و در مرکز یک چرخش چشمگیر قرار دارد.
امارات از زمان آغاز جنگ در ۹ اسفند ۱۴۰۴، بیش از هر کشور دیگری هدف حملات جمهوری اسلامی قرار گرفت؛ موضوعی که باعث شد شیخ محمد بن زاید در اقدامی کمسابقه به «دشمنان کشور» هشدار علنی بدهد.
امارات در جریان جنگ چندین بار به اهدافی در خاک ایران حمله کرد و در میان کشورهای عربی منطقه، تهاجمیترین موضع را در برابر جمهوری اسلامی اتخاذ کرد.
هرچند بخش عمده موشکها و پهپادهای ایران رهگیری شدند، اما این حملات ۱۲ کشته در امارات برجای گذاشت و میلیاردها دلار خسارت به بنادر، تاسیسات نفتی و هتلها وارد کرد.
بهگفته یکی از افراد مطلع، امارات تا زمانی که حکومت ایران حملات خود را متوقف نکرده بود، حاضر به آغاز مذاکرات نشد.
پس از توقف حملات، مقامهای امنیتی ابوظبی و تهران برای نخستین بار از آغاز جنگ، به صورت حضوری دیدار کردند.
این هفته، آمریکا و جمهوری اسلامی یادداشت تفاهمی را امضا کردند که آتشبس میان دو طرف را حدود دو ماه دیگر تمدید میکند تا در این مدت درباره پایان دائمی جنگ مذاکره کنند.
این توافق همچنین بازگشایی تنگه هرمز را در نظر گرفته است که گذرگاهی حیاتی برای صادرات امارات به حساب میآید.
یکی از مقامهای امارات در بیانیهای گفت:«امارات بر اهمیت پایبندی کامل به مفاد یادداشت تفاهم تاکید دارد و روابط آینده خود با ایران را بر اساس نتایج توافق نهایی شکل خواهد داد.»
بدبینی نسبت به جمهوری اسلامی
یکی دیگر از افراد آگاه به بلومبرگ گفت واقعیتهای ناشی از اندازه عظیم و نزدیکی جغرافیایی ایران، کشوری با ۹۰ میلیون نفر جمعیت و یکی از بزرگترین ارتشهای جهان که درست آن سوی خلیج فارس قرار دارد، اقتضا میکند که رویکردی عملگرایانه اتخاذ شود.
با این حال، او افزود که با توجه به ابعاد حملات جمهوری اسلامی، عادیسازی روابط احتمالا سالها زمان خواهد برد.
رابرت موگیلنیکی، بنیانگذار موسسه مشاورهای «پولیاسفیر» در پاریس و پژوهشگر موسسه کشورهای عربی خلیج فارس، به بلومبرگ گفت:«اماراتیها میدانند که نمیتوانند به تهران اعتماد کنند. اما این احساس نیز وجود دارد که عدم تعامل با ایران ممکن است هزینههای بسیار سنگینی داشته باشد؛ بهویژه با توجه به مسیری که مذاکرات آمریکا و جمهوری اسلامی در پیش گرفته است.»
کشورهای عرب سنی خلیج فارس از دیرباز نسبت به ایران، بهعنوان یک قدرت شیعه با نظامی مبتنی بر حاکمیت مذهبی از زمان انقلاب ۱۳۵۷، بدبین بودهاند.
با این حال، امارات و عربستان در سالهای اخیر تلاشهای خود را برای بهبود روابط با تهران افزایش دادهاند و حتی پیش از آغاز جنگ، از آمریکا خواسته بودند وارد درگیری با جمهوری اسلامی نشود.
اقتصاد در اولویت
بهنوشته بلومبرگ تلاشهای اخیر امارات فقط جنبه دیپلماتیک ندارد.
بهگفته افراد مطلع، این تغییر رویکرد بازتاب تمایل ابوظبی برای محافظت از برنامه تحول اقتصادی خود در برابر شوکهای ژئوپلیتیکی است.
امارات طی یک دهه گذشته اقتصاد خود را از وابستگی به نفت دور کرده و به مرکزی برای خدمات مالی، هوش مصنوعی و سرمایهگذاری جهانی تبدیل شده است.
این کشور اکنون یکی از مهمترین منابع سرمایه برای شرکتهای سرمایهگذاری خصوصی و صندوقهای پوشش ریسک جهان به شمار میرود؛ موضوعی که ثبات منطقهای را به اولویتی مهم برای والاستریت تبدیل کرده است.
کمتر کسی به اندازه شیخ طحنون در این مسیر نقش داشته است.
او از طریق شبکهای از صندوقهای ثروت ملی و شرکتهای سرمایهگذاری، بر نهادهایی نظارت میکند که به ابزارهای اصلی سرمایهگذاری سرمایههای ابوظبی در سراسر جهان تبدیل شدهاند.
در این مسیر، او با بسیاری از بزرگترین چهرههای تجارت جهانی روابط نزدیکی برقرار کرده و جایگاه خود را بهعنوان حلقه اتصال میان جاهطلبیهای اقتصادی امارات و سیاست خارجی آن تثبیت کرده است.
میرا الحسین، پژوهشگر وابسته دانشگاه ادینبرو، در این مورد به بلومبرگ گفت: «بهطور کلی، شیخ طحنون یکی از زیرکترین و عملگراترین چهرهها در حلقه تصمیمگیری امارات محسوب میشود.»
او افزود: «نقش او در مدیریت آشتی پس از پایان محاصره قطر، جایگاهش را بهطور چشمگیری ارتقا داد؛ موضوعی که بسیاری از اماراتیها آن را اقدامی مهم و ضروری میدانستند.»
نقش محوری در مذاکرات
البته حاکم قدرتمند ابوظبی، شیخ محمد بن زاید، همچنان چهره اصلی سیاست خارجی امارات است. او این هفته در فرانسه حضور داشت و مورد تمجید دونالد ترامپ قرار گرفت.
همچنین ولیعهد ابوظبی، شیخ خالد بن محمد، اخیرا مدیریت یک امپراتوری مالی بزرگ را بر عهده گرفته و در ماه آوریل با شی جینپینگ، رییسجمهوری چین، دیدار کرده است.
با این حال بلومبرگ تاکید کرد که تلاشهای دیپلماتیک شیخ طحنون در طول جنگ عمدتا دور از توجه رسانهها باقی مانده است.
یکی از نخستین نشانههای نقشآفرینی او در اواخر ماه گذشته آشکار شد؛ زمانی که محمد بن عبدالرحمن آل ثانی، نخستوزیر قطر، با او تماس گرفت تا درباره هماهنگی تلاشها برای حمایت از میانجیگری و کاهش تنشها گفتوگو کند.
پس از هفتهها مذاکرات فشرده، این قطر بود که در نهایت به میانجی اصلی توافق میان آمریکا و جمهوری اسلامی تبدیل شد.
بهگفته منابع آگاه، نخستوزیر قطر به طور منظم شیخ طحنون و همچنین شیخ عبدالله بن زاید، وزیر امور خارجه امارات، را در جریان روند مذاکرات قرار میداد.
در کنار شیخ طحنون که از رویکردی عملگرایانه و مبتنی بر منافع اقتصادی حمایت میکرد، مقامهایی از دبی و شارجه نیز خواهان حرکت به سمت ترمیم روابط با جمهوری اسلامی بودند.
دبی بهویژه خود را به پناهگاهی امن برای شرکتهای خارجی و مهاجران تبدیل کرده و همواره بر امنیت و ثبات تاکید داشته است؛ ویژگیهایی که با حملات موشکی سپاه به شهرهای اماراتی به شدت تهدید شدند.
در روزهای نخست جنگ، برخی متخصصان و کارکنان خارجی بهدلیل هشدارهای پناهگیری و حملات مکرر موشکی و پهپادی، امارات را ترک کردند.
هرچند تقریبا همه این حملات رهگیری شدند، اما بازگشت کامل فعالیتهای اقتصادی زمان برده است.
معمار جاهطلبیهای اقتصادی امارات
جنگ چالشی جدی برای اقتصادهای خلیج فارس ایجاد کرد؛ از تهدید درآمدهای گردشگری و صادرات انرژی گرفته تا ایجاد اختلال در برنامههای متنوعسازی اقتصادی که برای آینده منطقه حیاتی هستند.
بهنوشته بلومبرگ کمتر کسی به اندازه شیخ طحنون با این برنامهها گره خورده است.
او که علاوه بر مشاور امنیت ملی، یکی از معاونان حاکم ابوظبی نیز هست، بر نهادهایی از سرمایهگذار هوش مصنوعی MGX گرفته تا برخی از بزرگترین صندوقهای سرمایهگذاری امارات نظارت میکند.
این شبکه او را در مرکز ماشین عظیم معاملهسازی ابوظبی و تلاش آن برای تبدیل شدن به قطب جهانی فناوری و امور مالی قرار داده است.
این فعالیتها شبکهای از روابط را از تهران و آنکارا گرفته تا قاهره و واشینگتن برای او ایجاد کرده است.
اکنون که ابوظبی تلاش میکند جاهطلبیهای اقتصادی خود را از آشفتگیهای منطقهای مصون نگه دارد، شیخ طحنون بیش از پیش به فردی تبدیل شده که ماموریت مدیریت هر دو بخش معادله را بر عهده دارد: جذب سرمایه و مهار ریسکهای ژئوپلیتیکی که میتوانند این سرمایهگذاریها را تهدید کنند.
میرا الحسین در پایان در همین زمینه به بلومبرگ گفت: «برای بسیاری از ناظران اماراتی، شیخ طحنون نماد یک دیپلمات باتجربه، خونسرد و متعادل است. توانایی او در حفظ کانالهای ارتباطی با بازیگران مختلف، از جمله عربستان سعودی و جمهوری اسلامی، با وجود تنشهای اخیر، نشاندهنده مهارت دیپلماتیک و درایت سیاسی اوست.»
در حالی که ترامپ توافق با جمهوری اسلامی را یک دستاورد سیاسی میداند، بسیاری در اسرائیل معتقدند توافقی که برنامه موشکی، فعالیتهای هستهای و بخش مهمی از تهدیدهای امنیتی جمهوری اسلامی را دستنخورده باقی میگذارد، نمیتواند پایان واقعی این بحران برای اسرائیل باشد.
در چنین فضایی اختلافهای علنی میان دونالد ترامپ و بنیامین نتانیاهو در هفتههای اخیر که دیگر از ابرازش ابایی ندارند، بیش از آنکه ناشی از یک تنش شخصی باشد بازتاب شکاف عمیقتری بر سر نتیجه جنگ با جمهوری اسلامی است. هر دو رهبر جنگ را با اهدافی مشترک آغاز کردند، اما اکنون به نظر میرسد برداشتی متفاوت از مفهوم پیروزی دارند.
ترامپ در روزهای اخیر بارها از عملکرد اسرائیل در لبنان انتقاد کرده و هشدار داده است که ادامه عملیات علیه حزبالله میتواند توافق در حال شکلگیری میان واشینگتن و جمهوری اسلامی را به خطر بیندازد.
او جنگ لبنان را «جنگ کوچکتر» در مقایسه با پرونده جمهوری اسلامی توصیف کرده و گفته نتانیاهو باید در قبال لبنان مسئولانهتر رفتار کند. در مقابل، نخستوزیر اسرائیل نه تنها از مواضع خود عقب ننشسته، بلکه اعلام کرده نیروهای اسرائیلی تا زمانی که تهدیدها پابرجا باشند، در مناطق امنیتی باقی خواهند ماند.
اسرائیل با این استدلال وارد جنگ شد که جمهوری اسلامی از طریق برنامه موشکی، شبکه نیروهای نیابتی و ظرفیتهای هستهای خود، تهدیدی مستقیم علیه امنیت سرزمینی این کشور محسوب میشود.
اما بر اساس چارچوب یادداشتتفاهم ۱۴مادهای، نه برنامه موشکی جمهوری اسلامی برچیده میشود، نه فعالیت هستهای آن متوقف میشود و نه ساختار منطقهای نیروهای وابسته به تهران موضوع اصلی توافق است.
در عمل، آنچه برای واشینگتن یک موفقیت تلقی میشود، ضرورتا از نگاه تلآویو موفقیت نیست.
برای دولت ترامپ، بازگشایی تنگه هرمز، پایان جنگ، کاهش فشار اقتصادی ناشی از بحران انرژی و دریافت تعهد جمهوری اسلامی درباره عدم دستیابی به سلاح هستهای میتواند یک دستاورد سیاسی و دیپلماتیک محسوب شود.
اما برای اسرائیل، جنگ از ابتدا موضوعی مربوط به امنیت سرزمینی و تهدیدی وجودی بود. از این منظر، توافق فعلی بسیاری از نگرانیهایی را که اسرائیل برای آن وارد جنگ شد، دستنخورده باقی میگذارد.حتی بر اساس اظهارات اخیر ترامپ، جمهوری اسلامی میتواند همچنان موشکهای بالستیک در اختیار داشته باشد؛ موضوعی که در اسرائیل به عنوان یکی از مهمترین تهدیدهای امنیتی تلقی میشود.
سفیر اسرائیل در آمریکا به اظهارات ترامپ مبنی بر اینکه جمهوری اسلامی میتواند مانند سایر کشورها موشک بالستیک داشته باشد، واکنشی کمسابقه نشان داد و گفت: «قاتلان مسلح تهران مانند هیچ کشور دیگری در منطقه نیستند. اگر موشکهای بالستیک داشته باشند، از آنها علیه همسایگان خود استفاده خواهند کرد.»
این موضع در واقع بازتاب نگرانی گستردهتر نهادهای امنیتی اسرائیل است که معتقدند تهدید جمهوری اسلامی صرف به سلاح هستهای محدود نمیشود.
در عرصه داخلی اسرائیل نیز نشانههای مشابهی دیده میشود. گزارشهای رسانهای حاکی از آن است که حزب لیکود تصمیم گرفته در کارزار انتخاباتی پیش رو، دیگر مانند گذشته بر رابطه نزدیک نتانیاهو و ترامپ تکیه نکند.
این تصمیم در کشوری که نزدیکی به رییسجمهوری آمریکا همواره یک مزیت سیاسی محسوب میشد، حامل پیامی روشن است: توافق با جمهوری اسلامی و انتقادهای اخیر ترامپ باعث شده بخشی از افکار عمومی و نخبگان سیاسی اسرائیل دیگر به این رابطه مانند گذشته نگاه نکنند.
با این حال، اختلافهای اخیر تنها به محاسبات امنیتی و سیاسی محدود نمیشود. روابط شخصی ترامپ و نتانیاهو نیز وارد مرحلهای کمسابقه شده است. ترامپ که سالها از نتانیاهو به عنوان یکی از نزدیکترین متحدان خود یاد میکرد، در هفتههای اخیر نه تنها از تصمیمهای او در لبنان انتقاد کرده، بلکه در گفتوگوهای خصوصی نیز از عملکرد نخستوزیر اسرائیل ابراز خشم کرده و او را «دیوانه» خوانده است.
او در نشست گروه هفت تاکید کرد حملات مداوم اسرائیل به حزبالله میتواند توافق با جمهوری اسلامی را با خطر مواجه کند. ترامپ همچنین بار دیگر گفته بدون اقدامات او، اسرائیل امروز در موقعیت کنونی قرار نداشت.
در مقابل، نتانیاهو نیز نشانهای از عقبنشینی نشان نداده و بر ادامه حضور نظامی اسرائیل در مناطق امنیتی لبنان تاکید کرده است.
همین تقابل باعث شده برخی تحلیلگران، از جمله اوری گلدبرگ، معتقد باشند بخشی از بحران کنونی ناشی از آن است که ترامپ احساس میکند نتانیاهو حاضر نیست اولویتهای راهبردی کاخ سفید را بپذیرد و همچنان تلاش میکند مسیر مستقل خود را دنبال کند.
از نگاه گلدبرگ، مساله فقط لبنان یا حتی جمهوری اسلامی نیست؛ بلکه موضوع بر سر این است که چه کسی دستور کار مرحله پس از جنگ را تعیین میکند.
مایکل سینگ در واشینگتنپست نیز استدلال میکند که روسای جمهور ی آمریکا و نخستوزیران اسرائیل در گذشته نیز بارها دچار اختلاف شدهاند و این موضوع الزاما به معنای شکاف راهبردی نیست.
با وجود همه این اختلافها، بعید است نتانیاهو در شرایط کنونی به سمت رویارویی مستقیم با ترامپ حرکت کند. وابستگی امنیتی و نظامی اسرائیل به آمریکا همچنان یک واقعیت غیرقابل انکار است و هیچ نخستوزیری در تلآویو نمیتواند آن را نادیده بگیرد. به همین دلیل، محتملترین راهبرد فعلی سکوت، مدیریت اختلافها و پرهیز از تقابل آشکار با کاخ سفید است.
اما پرسش اصلی برای آینده باقی میماند. اگر توافق فعلی بخش مهمی از نگرانیهای امنیتی اسرائیل را برطرف نکند، اگر جمهوری اسلامی همچنان توان موشکی خود را حفظ کند، اگر فعالیتهای هستهای آن ادامه یابد و اگر شبکه نیروهای نیابتی آن در منطقه باقی بماند، آیا این پرونده از نگاه اسرائیل بسته خواهد شد؟
شاید مهمترین نتیجه اختلاف امروز ترامپ و نتانیاهو همین پرسش باشد. نتانیاهو فعلا ترجیح داده است در برابر توافق سکوتی محتاطانه در پیش بگیرد و وارد رویارویی مستقیم با کاخ سفید نشود.
اما مساله اصلی نه امروز، بلکه سالهای آینده خواهد بود؛ اینکه آیا او، یا هر رهبر دیگری که پس از او در اسرائیل به قدرت برسد، تهدید جمهوری اسلامی را حلشده تلقی خواهد کرد یا منتظر خواهد ماند در یک بزنگاه تاریخی اقدام مستقلی انجام دهد.
خبرگزاری رویترز عصر پنجشنبه ۲۸ خرداد در گزارشی با اعلام این خبر، به نقل از شرکتهای کشتیرانی نوشت با وجود اینکه نشانههای فوری اثرگذاری این توافق دیده میشود، اما همچنان دسترسی ایمن باید تضمین شود و مینها پاکسازی شوند. به همین دلیل رسیدن به وضعیت عادی و آنچه پیش از آغاز عملیات خشم حماسی در جریان بود، زمان میبرد.
عربستان سعودی، بزرگترین تولیدکننده اوپک، پس از بسته شدن عملی تنگه هرمز در نخستین روز آغاز جنگ ایران، بهطور عمده از بندر ینبع در دریای سرخ برای صدور نفت استفاده کرده بود و این نخستین عبور رسمی نفتکشهای این کشور از نهم اسفند تا کنون است.
در نشانهای دیگر از افزایش رفتوآمد نفتکشها، دادههای کپلر نشان داد سه نفتکش حامل نفت خام در اطراف بندر فجیره امارات، خارج از تنگه هرمز، مشغول بارگیری بودهاند و دو نفتکش از آنها با محموله خود راهی اروپا شدهاند.
بر اساس یادداشت تفاهمی که ۲۷ خرداد بهطور رسمی به دست روسای جمهوری ایران و آمریکا امضا شد، تنگه هرمز بلافاصله پس از امضای تفاهمنامه گشوده شود و محاصره بندرهای جنوب ایران از سوی ایالات متحده نیز پایان یابد.
دادههای ردیابی کشتیها از سوی شرکت بریتانیایی الاسایجی نیز نشان داد نفتکش افراماکس تونگ لین وان، با پرچم هنگکنگ، که اوایل ماه مارس (نیمه اسفند) از پالایشگاه الرویس ابوظبی نفتا بارگیری کرده و از آن زمان در خلیج فارس مانده بود، روز پنجشنبه ۲۸ خرداد از تنگه عبور کرد.
دادههای هر دو شرکت الاسایجی و کپلر از عبور نفتکش گاز طبیعی مایع مرایخ، تحت کنترل شرکت قطر انرژی، در روز پنجشنبه از تنگه عبور حکایت دارد. این کشتی محموله خود را روزهای ۱۲ و ۱۳ ژوئن در راس لفان بارگیری کرده و قرار است روز پنجشنبه ۲۸ خرداد آن را به بندر قاسم پاکستان تحویل دهد.
در سایه این تحولات قیمت قراردادهای آتی نفت خام برنت، که شاخص معیار به شمار میآید، دو درصد دیگر کاهش یافت و به کمتر از ۷۸ دلار برای هر بشکه رسید؛ قیمتی که از زمان آغاز جنگ ۴۰ روزه ایران ثبت نشده بود.
صنعت کشتیرانی همچنان محتاط است
با وجود این تحولات در آبهای جنوبی ایران، رویترز نوشت مقامهای صنعت کشتیرانی و بیمه روز پنجشنبه همچنان محتاط بودند و خواستار تضمینها و جزئیات بیشتری درباره این توافق شدند.
اینترتنکو، که نماینده مالکان مستقل نفتکشها در جهان است، به این رسانه گفت این صنعت به شفافیت درباره ایمنی دریانوردی نیاز دارد و پاکسازی مینها باید «در نخستین فرصت ممکن» آغاز شود. این نهاد افزود مناطق خطرناک به دلیل وجود مین باید اعلام عمومی شود.
اینترتنکو همچنین گفت: «کشتیها باید اطمینان داشته باشند که دیگر هدف حمله قرار نخواهند گرفت.»
شیلا کامرون، مدیرعامل انجمن بازار بیمه لویدز، نیز گفت علاوه بر تهدید مینها، درباره «تحریمها، قوانین مرتبط با تروریسم و پرداخت عوارض عبور» نیز به شفافیت نیاز است.
مدیر انجمنی که نماینده منافع تمام شرکتهای بیمهگذار در بازار بیمه لویدز لندن است، راه بازگشت به وضعیت عادی در خلیج فارس را «طولانی و پیچیده» خواند و افزود در حالی که کشتیها اکنون در جای نامناسب قرار دارند و زنجیره تامین دچار اختلال شده، بازگشت نسبی به وضعیت عادی کشتیرانی ماهها طول خواهد کشید.
بر اساس این گزارش که پنجشنبه ۲۸ خرداد منتشر شد، وزارت دادگستری تحقیقاتی را درباره چگونگی شکلگیری یک شبکه گسترده سرمایهگذاری جهانی متعلق به مجتبی خامنهای آغاز کرده است.
این تحقیقات بر نقش احتمالی بانکهای والاستریت در ایجاد و توسعه این سبد سرمایهگذاری متمرکز است.
این اقدام در چارچوب یک تحقیق گسترده درباره اتهامات پولشویی و فساد انجام میگیرد. در همین راستا، بازرسان بررسی نقش احتمالی برخی موسسات مالی آمریکایی، از جمله بانکهای جیپی مورگان چیس و سیتیگروپ، را در دستور کار قرار دادهاند.
پیشتر در ۲۹ فروردین، روزنامه تلگراف گزارش داد پنج بانک بزرگ آمریکایی و بریتانیایی به «مشارکت ناخواسته» در پولشویی به نفع جمهوری اسلامی و پردازش نقل و انتقالهایی متهم شدهاند که ممکن است با یک «شبکه پیچیده دور زدن تحریمها» مرتبط باشد.
در این پرونده به نام بانکهای اچاسبیسی، استاندارد چارتر، جیپی مورگان چیس، سیتی و نیویورک مِلون اشاره شد.
مجتبی خامنهای از زمان انتصاب بهعنوان سومین رهبر جمهوری اسلامی، در هیچ مراسم یا مکان عمومی حاضر نشده و هیچ پیام صوتی یا تصویری منتشر نکرده است. پیامهای منتسب به او تنها بهصورت مکتوب منتشر میشوند.
جابهجایی مبالغ کلان
سه منبع آگاه به بلومبرگ گفتند تحقیقات وزارت دادگستری بر این موضوع متمرکز است که آیا این موسسات در تسهیل جابهجایی مبالغ کلان پول میان شرکتهای تحت نظارت مجتبی خامنهای دست داشتهاند یا خیر.
به گفته آنها، بازرسان میکوشند ابعاد شبکه مالی رهبر جمهوری اسلامی را شناسایی کنند و خلاهای احتمالی در سازوکارهای نظارتی موسسات آمریکا را که امکان انجام این تراکنشها را فراهم آورده، مورد بررسی قرار دهند.
این منابع بهدلیل حساسیت موضوع و نداشتن مجوز برای اظهارنظر علنی، خواستند هویتشان مخفی بماند.
هشتم اردیبهشت، وزارت خزانهداری آمریکا از تحریم ۳۵ فرد و نهاد مرتبط با «شبکه بانکداری سایه» جمهوری اسلامی خبر داد؛ شبکهای از واسطههای مالی که با ایجاد شرکتهای صوری در خارج، مسیر دسترسی پنهان بانکهای ایرانی را به نظام مالی جهانی، برقرار میکنند.
بررسی پرداختهای مشکوک به برندهای جهانی
بلومبرگ در ادامه گزارش داد دامنه تحقیقات درباره شبکه مالی مجتبی خامنهای تنها به آمریکا محدود نمیشود و برخی موسسات در اروپا و خاورمیانه نیز تحت بررسی قرار گرفتهاند.
بر اساس این گزارش، وزارت دادگستری آمریکا در حال بررسی پرداختهای مرتبط با املاک و مستغلات است که از سوی این شبکه به برخی برندهای بینالمللی، از جمله هولدینگ هیلتون ورلدواید، انجام شده است.
جیپی مورگان چیس و سیتیگروپ از اظهارنظر درباره این گزارش خودداری کردند. نماینده وزارت دادگستری آمریکا نیز حاضر به پاسخگویی در این خصوص نشد.
بلومبرگ پیشتر در بهمن سال گذشته گزارش داده بود مجتبی خامنهای که از سال ۲۰۱۹ در فهرست تحریمهای آمریکا قرار دارد، «یک امپراتوری جهانی املاک» ایجاد کرده است.
بر اساس این گزارش، دامنه این شبکه از فعالیتهای کشتیرانی در خلیج فارس تا حسابهای بانکی در سوئیس و املاک لوکس در بریتانیا را در بر میگیرد.
منابع مالی مرتبط با این معاملات نیز از طریق موسسات مالی مستقر در بریتانیا، سوئیس، لیختناشتاین و امارات متحده عربی جابهجا شدهاند.
بلومبرگ افزود تحقیقات وزارت دادگستری آمریکا بهدلیل توافق اخیر میان واشینگتن و تهران، از حساسیت دیپلماتیک بالایی است.
آمریکا و حکومت ایران ۲۵ خرداد از دستیابی به تفاهمی برای پایان جنگ خبر دادند. این یادداشت تفاهم بامداد ۲۸ خرداد به امضای دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا و مسعود پزشکیان، رییس دولت جمهوری اسلامی، رسید.
بر اساس این سند، یک دوره ۶۰ روزه برای گفتوگوهای تخصصی در نظر گرفته شده است؛ مذاکراتی که قرار است بر موضوعات حساسی همچون سرنوشت ذخایر اورانیوم غنیشده حکومت ایران و چگونگی رفع تحریمها تمرکز داشته باشد.
روابط نزدیک مجتبی خامنهای و علی انصاری
بلومبرگ در ادامه گزارش داد مجتبی خامنهای پیش از رسیدن به رهبری، روابط نزدیکی با علی انصاری، بنیانگذار بانک ورشکسته آینده و متهم به فساد اقتصادی، داشته است.
به نوشته بلومبرگ، گسترش فعالیتهای انصاری در حوزههای بانکداری، ساختوساز و تجارت طی سالهای اخیر، بهعنوان یکی از مسیرهای انتقال سرمایه به خارج از ایران مورد توجه قرار گرفته است.
شبکهای از شرکتهای صوری که بسیاری از آنها از سوی انصاری اداره میشوند، برای خرید املاک لوکس و هتلهای پنجستاره در کشورهای مختلف اروپایی مورد استفاده قرار گرفتهاند؛ از جمله چند هتل که اکنون تحت مدیریت هولدینگ هیلتون فعالیت میکنند.
مولی موزر، رییس بخش مبارزه با پولشویی، مواد مخدر و مصادره اموال در وزارت دادگستری آمریکا، پیشتر هشدار داد جمهوری اسلامی بهطور فعال در تلاش است به نظام مالی ایالات متحده دسترسی پیدا کند.
ششم بهمن ۱۴۰۴، روزنامه فایننشالتایمز گزارش داد انصاری طی سالهای گذشته املاک لوکسی در اروپا به ارزش صدها میلیون دلار خریداری کرده است.
او بهدلیل تامین مالی سپاه پاسداران در فهرست تحریمهای بریتانیا قرار دارد.
یک منبع آگاه به بلومبرگ گفت در ماههای اخیر مالکیت چند نهاد در امپراتوری املاک مجتبی خامنهای «روی کاغذ» تغییر کرده و نام انصاری جایگزین نام دیگر افراد نزدیک به او شده است.
بر اساس این گزارش، بخشی از اقدامات اخیر وزارت دادگستری آمریکا علیه جمهوری اسلامی بر پایه اطلاعاتی انجام گرفته که از طریق تحریمهای پیشین وزارت خزانهداری علیه برخی سرمایهداران ایرانی در امارات به دست آمده است.
ردیابی این شبکههای مالی و مسیرهای انتقال پول در برخی موارد میتواند بازرسان آمریکایی را به روابط بانکی کارگزاری در ایالات متحده برساند.
