مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، پنجم خرداد گفت که مذاکرات برای دستیابی به توافق با جمهوری اسلامی ممکن است «چند روز» طول بکشد. این اظهارات در حالی که آمریکا شامگاه سهشنبه «حملاتی دفاعی» در جنوب ایران انجام داد، امیدها را به پایان فوری جنگ کاهش داده است.
اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی، پیشتر گفته بود در بسیاری از موضوعهای مطرحشده در یادداشت تفاهم احتمالی ۱۴ مادهای، جمعبندیهایی حاصل شده، اما این به معنای دستیابی قریبالوقوع به توافق برای پایان جنگ نیست.
مذاکرات در چه مرحلهای است؟
خبرگزاری رویترز سهشنبه پنجم خرداد نوشت که پس از آتشبس ۱۹ فروردین، تهران و واشینگتن همچنان بر سر موضوعهای دشواری از جمله برنامه هستهای جمهوری اسلامی، جنگ اسرائیل و حزبالله در لبنان و همچنین درخواست تهران برای لغو تحریمها و آزادسازی داراییهای بلوکهشده، اختلاف دارند.
با این حال، دو طرف پس از هفتهها مذاکره عمدتا غیرمستقیم میگویند درباره یک یادداشت تفاهم که جنگ را متوقف میکند و به مذاکرهکنندگان ۶۰ روز فرصت میدهد تا به توافق نهایی برسند، پیشرفتهایی حاصل شده است.
بقایی گفت چارچوب فعلی بر پایان جنگ و پایان محاصره دریایی آمریکا متمرکز است. در مقابل، تهران اقدامهایی برای تضمین امنیت عبور و مرور در تنگه هرمز انجام خواهد داد.
حسین نوشآبادی، دیپلمات ارشد جمهوری اسلامی، نیز به خبرگزاری ایسنا گفت چارچوب احتمالی توافق شامل پایان جنگ در همه جبههها از جمله لبنان، آزادسازی داراییهای بلوکهشده ایران، پایان محاصره دریایی آمریکا، بازگشایی تنگه هرمز، خروج نیروهای آمریکایی از نزدیکی ایران و آزادی فروش نفت ایران است.
او گفت پیشنویس اولیه ایران هیچ تعهدی درباره برنامه هستهای جمهوری اسلامی در بر ندارد.
در مقابل، یک مقام ارشد دولت دونالد ترامپ که نامش فاش نشده، گفت جمهوری اسلامی «در اصل» با بازگشایی تنگه هرمز در ازای پایان محاصره دریایی آمریکا و همچنین کنار گذاشتن ذخایر اورانیوم با غنای بالا موافقت کرده است.
منابع ایرانی نیز به رویترز گفتند توافق در چارچوب فعلی فقط بر پایان جنگ، ایجاد یک چارچوب ۳۰ روزه برای عبور و مرور از تنگه هرمز و کشتیرانی و احتمالا برخی تسهیلات مالی متمرکز است.
به گفته این منابع، پس از آن مذاکرات درباره مسائل دشوارتر، از جمله سرنوشت ذخایر اورانیوم با غنای بالا، جزییات مربوط به تنگه هرمز و نحوه اجرای مرحلهای تعهدات، از جمله رفع تحریمها و ترتیبات امنیتی، آغاز خواهد شد.
توافق چگونه میتواند پیش برود؟
رویترز نوشت اگر شورای عالی امنیت ملی «یادداشت تفاهم» را تایید کند، متن به منظور تصویب نهایی برای مجتبی خامنهای، رهبر زیرزمینی جمهوری اسلامی، ارسال خواهد شد.
یک مقام ارشد آمریکایی گفت واشینگتن معتقد است خامنهای چارچوب کلی توافق را تایید کرده است.
بقایی و نوشآبادی گفتند اگر مرحله نخست توافق پیش برود، موضوع هستهای در بازه ۶۰ روزه بعدی بررسی و مذاکره خواهد شد.
آخرین توافق هستهای میان ایران و قدرتهای جهانی که در سال ۲۰۱۵ امضا و در سال ۲۰۱۸ از سوی ترامپ لغو شد، پس از سالها مذاکره میان تیمهای بزرگ کارشناسی حاصل شده بود.
مهمترین اختلافها چیست؟
تهران کنترل بر تنگه هرمز را مهمترین اهرم فشار خود میداند و آمریکا نیز محاصره دریایی بنادر ایران را ابزار اصلی فشار واشینگتن تلقی میکند.
آمریکا معتقد است جمهوری اسلامی بهدنبال ساخت سلاح هستهای است. موضوعی که تهران همواره آن را رد کرده و میگوید برنامه هستهایاش صرفا اهداف صلحآمیز دارد.
محور اصلی اختلاف، غنیسازی اورانیوم است. فرآیندی که هم برای تولید سوخت نیروگاههای هستهای و هم برای ساخت مواد لازم جهت کلاهک هستهای کاربرد دارد.
بر اساس گزارش رویترز، ممکن است در نهایت توافقی حاصل شود که شامل توقف طولانیمدت غنیسازی و همچنین خارج کردن یا رقیقسازی ذخایر اورانیوم باشد.
منابع ایرانی گفتند جمهوری اسلامی ممکن است در نهایت با رقیقسازی بخشی از ذخایر اورانیوم با غنای بالا در یک کشور «دوست» تا سطح پنج درصد و بازگرداندن آن موافقت کند.
اما همچنان پرسشهای متعددی باقی مانده است؛ از جمله مدت توقف برنامه هستهای، احتمال برچیدن تاسیسات هستهای در این دوره، سرنوشت ذخایر اورانیوم با غنای بالا و آینده سانتریفیوژهای پیشرفته و برنامههای تحقیق و توسعه جمهوری اسلامی.
یکی از اصلیترین خواستههای آمریکا پیش از آغاز جنگ، محدود شدن برد موشکهای بالستیک جمهوری اسلامی بود تا این موشکها قادر به رسیدن به اسرائیل نباشند.
جمهوری اسلامی همواره مذاکره درباره برنامه موشکی خود را رد کرده و گفته است حق برخورداری از تسلیحات متعارف قابل مذاکره نیست و تهران همچنان زرادخانه بزرگی در اختیار دارد.
اقتصاد ایران سالهاست زیر فشار تحریمها قرار دارد. فشاری که به اعتراضات سراسری دیماه نیز دامن زد.
تهران بهشدت خواهان لغو تحریمها، آزادسازی دهها میلیارد دلار درآمد نفتی بلوکهشده در بانکهای خارجی و همچنین دریافت غرامت برای خسارتهای ناشی از جنگ است.
بر اساس این گزارش، تمرکز اصلی دولت آمریکا و بسیاری از کارشناسان تاکنون بر برنامه غنیسازی اورانیوم جمهوری اسلامی بوده، اما برخی تحلیلگران هشدار میدهند جمهوری اسلامی میتواند بهصورت مخفیانه از پلوتونیوم موجود در سوخت مصرفشده نیروگاههای هستهای برای تولید بمب اتمی استفاده کند.
جیسون برودسکی، مدیر سیاستگذاری سازمان «اتحاد علیه ایران هستهای»، به فاکس نیوز گفت هر توافق احتمالی با تهران باید «مسیر پلوتونیوم» را نیز پوشش دهد.
او با اشاره به حملات اسرائیل به راکتور آب سنگین اراک در ژوئن ۲۰۲۵ و مارس ۲۰۲۶ گفت اطلاعات موجود نشان میدهد حکومت ایران حتی پس از بمباران نیز تلاش کرده این تاسیسات را بازسازی کند.
فاکسنیوز نوشت برخی کارشناسان معتقدند جمهوری اسلامی میتواند از پلوتونیوم موجود در سوخت مصرفشده نیروگاه بوشهر برای ساخت بمب هستهای استفاده کند.
هنری سوکولسکی، مقام پیشین وزارت جنگ آمریکا و مدیر مرکز «آموزش سیاست عدم اشاعه»، در مقالهای هشدار داده واشینگتن باید اطمینان حاصل کند [حکومت] ایران سوخت مصرفشده بوشهر را خارج نکرده و پلوتونیوم آن را استخراج نمیکند.
او پیشنهاد کرده است پنتاگون با استفاده از ماهوارهها و پهپادها بر نیروگاه بوشهر نظارت کند و هر توافق احتمالی با [حکومت] ایران نیز شامل نظارت تقریبا لحظهای بر راکتور و مخازن سوخت مصرفشده باشد.
سوکولسکی همچنین در مقالهای دیگر مدعی شده ایران پلوتونیوم کافی برای ساخت بیش از ۲۰۰ بمب هستهای در اختیار دارد.
به نوشته فاکسنیوز، او هشدار داده فاصله ۹۰ روزه میان بازرسیهای آژانس بینالمللی انرژی اتمی از بوشهر میتواند فرصت کافی برای انتقال سوخت مصرفشده و استفاده احتمالی از آن در برنامه تسلیحاتی ایجاد کند.
سخنگوی وزارت خارجه آمریکا به فاکس نیوز گفت برنامه هستهای جمهوری اسلامی «تهدیدی برای آمریکا و کل جهان» است و تهران با عدم همکاری کامل با آژانس، تعهدات خود در معاهده منع گسترش سلاحهای هستهای را نقض کرده است.
با این حال، برخی کارشناسان نسبت به عملی بودن مسیر پلوتونیوم تردید دارند.
دیوید آلبرایت، بازرس پیشین تسلیحاتی و رییس مؤسسه علوم و امنیت بینالمللی، گفت بسیار بعید است [حکومت] ایران از پلوتونیوم سوخت مصرفشده بوشهر برای ساخت سلاح هستهای استفاده کند.
او استدلال کرد [حکومت] ایران هنوز طراحی لازم برای بمب پلوتونیومی را توسعه نداده و هیچ نشانهای در اسناد هستهای جمهوری اسلامی از چنین برنامهای دیده نشده است.
آلبرایت همچنین گفت هرگونه انتقال سوخت از بوشهر بهسرعت شناسایی میشود و میتواند باعث توقف همکاری هستهای روسیه با ایران شود.
او افزود بیشتر پلوتونیوم موجود در سوخت مصرفشده بوشهر «درجه راکتوری» دارد و نه «درجه تسلیحاتی» و استفاده از آن برای ساخت بمب بسیار دشوار است.
در همین حال، آندرهآ استریکر، از کارشناسان بنیاد دفاع از دموکراسیها، به فاکس نیوز گفت آمریکا باید در هر توافق آینده با تهران بر «ممنوعیت دائمی و قابل راستیآزمایی بازفرآوری پلوتونیوم» اصرار کند.
او افزود روسیه پس از حملات سال ۲۰۲۵ بر بازگشت بازرسان آژانس به بوشهر تاکید کرده و این بازرسیها دوباره آغاز شده است.
استریکر همچنین گفت [حکومت] ایران از اوایل دهه ۲۰۰۰ تمرکز چندانی بر مسیر پلوتونیوم نداشته و برای حرکت در این مسیر به تاسیسات بازفرآوری و تجهیزات پیچیده شیمیایی نیاز دارد؛ مسائلی که به گفته او موانع مهمی در برابر استفاده نظامی از پلوتونیوم ایجاد میکنند.
فاکسنیوز در پایان نوشت برخی کارشناسان پیشنهاد کردهاند آژانس بینالمللی انرژی اتمی با افزایش دفعات بازرسی از بوشهر و انتقال سوخت مصرفشده توسط روسیه، خطر اشاعه هستهای را کاهش دهد.
در آن هنگام و پس از جنگ ۱۲ روزه تحلیلگران برآورد کرده بودند حمله آمریکا و اسرائیل این جدول زمانی را تا حدود یک سال به عقب رانده است.
بهگفته این منابع، ارزیابیها از برنامه هستهای تهران حتی پس از دو ماه جنگی که دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، تا حدی با هدف جلوگیری از دستیابی جمهوری اسلامی به بمب هستهای آغاز کرد، در مجموع بدون تغییر باقی مانده است.
حملات اخیر آمریکا و اسرائیل که از ۹ اسفند آغاز شد، عمدتا بر اهداف نظامی متعارف متمرکز بوده، هرچند اسرائیل شماری از تاسیسات مهم هستهای را هدف قرار داده است.
ثابت ماندن این جدول زمانی نشان میدهد که برای ایجاد اختلال جدی در برنامه هستهای تهران، احتمالا لازم است ذخایر باقیمانده اورانیوم با غنای بالا، نابود یا از ایران خارج شود.
این جنگ پس از آنکه آمریکا و جمهوری اسلامی در ۷ آوریل بر سر آتشبس برای پیگیری صلح توافق کردند، متوقف شده است. با این حال، تنشها همچنان بالاست، زیرا دو طرف بهشدت دچار اختلاف هستند و تهران نیز با ایجاد اختلال در تردد در تنگه هرمز، راه انتقال ۲۰ درصد از عرضه جهانی نفت را مسدود کرده و به بحران جهانی انرژی دامن زده است.
پیت هگست، وزیر دفاع آمریکا، بهطور علنی گفته است هدف واشینگتن این است که از طریق مذاکرات جاری با تهران، اطمینان حاصل کند ایران به سلاح هستهای دست پیدا نمیکند.
دو منبع آگاه که خواستند نامشان فاش نشود، به رویترز گفتند نهادهای اطلاعاتی آمریکا پیش از جنگ ۱۲روزه ماه ژوئن به این نتیجه رسیده بودند که تهران احتمالا میتواند در حدود سه تا شش ماه اورانیوم با غنای تسلیحاتی کافی برای ساخت یک بمب تولید کند و یک سلاح هستهای بسازد.
پس از جنگ ۱۲ روزه که در جریان آن آمریکا مجتمعهای هستهای نطنز، فردو و اصفهان را هدف قرار داد، برآوردهای اطلاعاتی آمریکا این بازه زمانی را به حدود ۹ ماه تا یک سال افزایش داد.
این حملات به سه تاسیسات غنیسازی شناختهشده فعال در آن زمان بهشدت آسیب رساند یا آنها را نابود کرد با این حال، آژانس بینالمللی انرژی اتمی نتوانسته محل نگهداری حدود ۴۴۰ کیلوگرم اورانیوم با غنای ۶۰ درصد را تایید کند. این نهاد معتقد است حدود نیمی از این مواد در یک مجموعه تونلی زیرزمینی در مرکز تحقیقات هستهای اصفهان ذخیره شده، اما از زمان تعلیق بازرسیها نتوانسته این موضوع را تأیید کند.
این آژانس برآورد میکند کل ذخایر اورانیوم غنیشده ایران در صورت غنیسازی بیشتر برای ساخت ۱۰ بمب کافی خواهد بود.
اولیویا ولز، سخنگوی کاخ سفید، به رویترز گفت: «در حالی که عملیات چکش نیمهشب تاسیسات هستهای ایران را نابود کرد، عملیات خشم حماسی با از کار انداختن پایگاههای صنعتی-دفاعی ایران، که پیشتر از آنها بهعنوان سپری محافظ برای برنامه هستهای آن استفاده میشد، این موفقیت را تکمیل کرد.»
او افزود: «رییسجمهوری ترامپ مدتهاست روشن کرده که ایران هرگز نباید به سلاح هستهای دست پیدا کند. او بلوف نمیزند.»
دفتر مدیر اطلاعات ملی آمریکا به درخواست رویترز برای اظهار نظر پاسخ نداد.
متوقف کردن برنامه هستهای تهران، هدف کلیدی آمریکا
مقامات آمریکایی، از جمله ترامپ، بارها تاکید کردهاند که نابودی برنامه هستهای ایران یکی از اهداف اصلی جنگ است.
جیدی ونس، معاون رییسجمهوری آمریکا، دوم مارس در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «هرگز نباید اجازه داد ایران به سلاح هستهای دست یابد. این هدف این عملیات است.»
به گفته منابع، ثابت ماندن برآوردها تا حدی بهدلیل تمرکز کارزار نظامی اخیر آمریکا و اسرائیل است.
در حالی که اسرائیل اهداف مرتبط با برنامه هستهای—از جمله یک تاسیسات فرآوری اورانیوم را در اواخر ماه مارس هدف قرار داد، حملات آمریکا بیشتر بر توانمندیهای نظامی متعارف، رهبری جمهوری اسلامی و زیرساختهای صنعتی-نظامی آن متمرکز بوده است.
برخی تحلیلگران میگویند نبود اهداف هستهای عمده که بتوان آنها را بهراحتی و با اطمینان نابود کرد، نیز میتواند دلیل ثابت ماندن این ارزیابیها باشد.
اریک بروئر، تحلیلگر ارشد پیشین اطلاعاتی آمریکا که ارزیابی برنامه هستهای ایران را هدایت کرده بود، به رویترز گفت تعجبآور نیست که این برآوردها تغییر نکرده، زیرا حملات اخیر آمریکا بر اهداف هستهای متمرکز نبوده است.
او گفت: «تا جایی که میدانیم، ایران هنوز تمام مواد هستهای خود را در اختیار دارد. این مواد احتمالا در سایتهای عمیق زیرزمینی قرار دارند که مهمات آمریکا قادر به نفوذ به آنها نیست.»
در هفتههای اخیر، مقامات آمریکایی گزینههای پرخطری را بررسی کردهاند که میتواند بهطور قابلتوجهی برنامه هستهای ایران را مختل کند؛ از جمله عملیات زمینی برای بازیابی ذخایر اورانیوم غنیشده که گمان میرود در مجموعه تونلی اصفهان نگهداری میشود.
جمهوری اسلامی بارها تلاش برای دستیابی به سلاح هستهای را رد کرده است. نهادهای اطلاعاتی آمریکا و آژانس بینالمللی انرژی اتمی میگویند تهران در سال ۲۰۰۳ برنامه توسعه کلاهک هستهای را متوقف کرده، هرچند برخی کارشناسان و اسرائیل معتقدند بخشهایی از این برنامه بهطور مخفیانه حفظ شده است.
تاثیر احتمالی ترور دانشمندان
کارشناسان میگویند ارزیابی دقیق توان هستهای ایران، حتی برای پیشرفتهترین سرویسهای اطلاعاتی جهان دشوار است.
چند نهاد اطلاعاتی آمریکا بهطور مستقل برنامه هستهای ایران را بررسی کردهاند و اگرچه درباره توانایی تهران برای ساخت سلاح هستهای اجماع نسبی وجود دارد، ارزیابیهای متفاوتی نیز مطرح میشود.
ممکن است برنامه هستهای ایران بیش از آنچه این برآوردها نشان میدهد عقب افتاده باشد.
برخی مقامات، از جمله مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، استدلال کردهاند که حملات آمریکا به سامانههای پدافند هوایی ایران تهدید هستهای را کاهش داده، زیرا توان دفاعی ایران برای محافظت از تاسیسات هستهای در صورت حرکت سریع بهسوی تسلیحاتی شدن تضعیف شده است.
همچنین ترور دانشمندان هستهای برجسته ایران از سوی اسرائیل نیز تاثیرگذار بوده است.
دیوید آلبرایت، بازرس پیشین هستهای سازمان ملل و مدیر موسسه علوم و امنیت بینالمللی، به رویترز گفت این ترورها عدمقطعیت قابلتوجهی به توان ایران برای ساخت یک بمب کارآمد اضافه کرده است.
او گفت: «همه موافقاند که دانش را نمیتوان بمباران کرد، اما مهارت عملی را میتوان از بین برد.»
رافائل ماریانو گروسی هفته جاری در نیویورک و در حاشیه نشست بازنگری معاهده عدم اشاعه هستهای (انپیتی) گفت که برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) «نمیتواند مبنای یک توافق جدید باشد» و افزود: «باید بهدنبال گزینهای متفاوت باشیم»، چرا که برنامه هستهای ایران طی سالهای اخیر «بهطور قابلتوجهی تغییر کرده است.»
گروسی همچنین به وضعیت ذخایر اورانیوم غنیشده ایران اشاره کرد؛ موادی که به گفته برخی گزارشها، پس از حملات هوایی اخیر آمریکا و اسرائیل در زیر آوار مدفون شدهاند. او توضیح داد که آژانس تا ژوئن ۲۰۲۵ این مواد را بازرسی میکرده و در آخرین ماموریت خود حدود ۴۴۰ کیلوگرم اورانیوم را پلمب کرده است. با این حال، او تاکید کرد تا زمانی که بازرسان امکان بازگشت به ایران را نداشته باشند، آژانس «نمیتواند تایید کند که این مواد همچنان تحت کنترل هستند.»
مدیرکل آژانس در ادامه خواستار تعهد مجدد کشورها به اصول عدم اشاعه شد و هشدار داد: «جهانی با کشورهای بیشتر دارای سلاح هستهای، جهان امنتری نخواهد بود.»
نگرانی از تهدیدهای جدید هستهای
به گزارش سازمان ملل، در همین حال، رابرت فلوید، دبیر اجرایی سازمان ناظر بر معاهده جامع منع آزمایشهای هستهای، با اشاره به افزایش تنشهای جهانی گفت که چندجانبهگرایی و معاهدات کلیدی امنیتی تحت فشار قرار دارند. او نسبت به افزایش لفاظیها درباره ازسرگیری آزمایشهای هستهای و حتی احتمال استفاده از این سلاحها هشدار داد.
فلوید تاکید کرد که فعالیت نهادهایی مانند سازمان ناظر بر معاهده جامع منع آزمایشهای هستهای (CTBTO) برای جلوگیری از گسترش و توسعه سلاحهای هستهای «اهمیت حیاتی» دارد.
معاهدهای با حمایت گسترده، اما بدون اجرا
معاهده منع جامع آزمایشهای هستهای که حدود ۳۰ سال پیش برای امضا گشوده شد، تمامی انفجارهای هستهای را - در هر محیطی - ممنوع میکند. به گفته فلوید، این معاهده توانسته «تقریباً روند آزمایشهای هستهای را متوقف کند»، بهطوری که از آن زمان تاکنون کمتر از ۱۲ آزمایش انجام شده است.
با وجود امضای ۱۸۷ کشور و تصویب آن توسط ۱۷۸ کشور، این معاهده هنوز لازمالاجرا نشده است؛ زیرا نیازمند تصویب ۹ کشور کلیدی از جمله ایالات متحده، روسیه، چین، ایران و چند کشور دیگر است. فلوید تاکید کرد که احتمال پیشرفت در این زمینه زمانی افزایش مییابد که قدرتهای بزرگ بهطور همزمان برای تصویب آن اقدام کنند.
سامانه نظارتی و مقابله با اطلاعات نادرست
به گفته فلوید، بیش از ۹۰ درصد سامانه راستیآزمایی این معاهده تکمیل شده و ۳۰۷ ایستگاه نظارتی در سراسر جهان فعال هستند. این سامانه توانسته تمام شش آزمایش هستهای کره شمالی را شناسایی کند و قادر است انفجارهایی با قدرت نسبتاً پایین - در حد چند درصد قدرت بمب هیروشیما - را نیز تشخیص دهد.
او همچنین به نقش این نهاد در مقابله با اطلاعات نادرست اشاره کرد و گفت ادعاهایی که در سال ۲۰۲۴ درباره آزمایش هستهای در ایران مطرح شد، پس از بررسی مشخص شد که مربوط به زلزلههای طبیعی بوده است.
چشمانداز آینده
مقامهای بینالمللی تاکید کردند که اگرچه طی سه دهه گذشته پیشرفتهای مهمی در حوزه کنترل تسلیحات هستهای حاصل شده، اما همچنان چالشهای جدی پیشرو است. آنها بر ضرورت تقویت همکاریهای بینالمللی، حفظ رژیم عدم اشاعه و جلوگیری از بازگشت به رقابتهای هستهای تاکید کردند.
