ایراناینترنشنال
تحلیلگران میگویند ساختار جدید قدرت در ایران پس از کشته شدن علی خامنهای، ممکن است این کشور را به سمت رفتارهای تهاجمیتر در خارج از مرزها سوق دهد. روندی که نشانههای آن در حملات اخیر به اهداف مرتبط با اسرائیل و یهودیان دیده میشود.
رهبری جدید در تهران که تحت سلطه سپاه پاسداران است، احتمالا کمتر تحت محدودیتهای مذهبی و ایدئولوژیک خواهد بود و بیشتر با انگیزههای امنیتی و انتقامی عمل خواهد کرد.
این ارزیابی در شرایطی مطرح است که از زمان حملات ۹ اسفند ۱۴۰۴ آمریکا و اسرائیل به جمهوری اسلامی، مجموعهای از حملهها علیه اهداف یهودی و اسرائیلی در نقاط مختلف جهان رخ داده است.
در اروپا، گروهی مرتبط با ایران با نام «حرکت اصحاب الیمین الاسلامیه» مسئولیت چندین حمله را بر عهده گرفته است؛ از جمله هدف قرار دادن آمبولانسهای داوطلب یهودی در لندن، حمله ناکام به دفترهای بانک آمریکا در پاریس، یک کنیسه در بلژیک و یک کنیسه و مدرسه یهودی در هلند.
در جمهوری آذربایجان نیز مقامها اعلام کردهاند طرحی منتسب به ایران برای هدف قرار دادن سفارت اسرائیل در باکو و مراکز جامعه یهودی را خنثی کردهاند.
افزایش تهدید حملات انفرادی
دنی سیترینوویچ، پژوهشگر ارشد موسسه مطالعات امنیت ملی در تلآویو، به ایراناینترنشنال گفت جمهوری اسلامی پس از علی خامنهای احتمالا به سمت رفتارهای تهاجمیتر عملیاتی حرکت میکند و تهدید ناشی از هستههای خفته و حملات انفرادی، افزایش مییابد.
او گفت که «حملات انفرادی تهدید بزرگتری هستند» و توضیح داد این نوع حملات زمانی رخ میدهند که یک فرد بدون دستور مستقیم، اقدام به خشونت کند.
سیترینوویچ افزود: «فقط کافی است فضا را ایجاد کنید؛ همین باعث میشود کسی تصمیم بگیرد دست به اقدام بزند.»
او ساختار جدید جمهوری اسلامی در سال ۱۴۰۵ را «انقلاب سوم» توصیف کرد: «سومین مرحله تحول این نظام از سال ۱۹۷۹ (۱۳۵۷)، که در آن یک ساختار نظامی عملا کنترل دکترین ولایت فقیه را در دست گرفته و سپاه پاسداران بر تصمیمهای کلیدی مسلط شده است.»
به گفته او، این نظام نشان داده است از طریق نیروهای خارجی که برای سرکوب اعتراضات ژانویه ۲۰۲۶ (دی ۱۴۰۴) به کار گرفته، از حمایت قابل توجهی در خارج از مرزهای خود برخوردار است.
سیترینوویچ گفت: «این نظام تلاش خواهد کرد خود را ادامه حکومت علی خامنهای نشان دهد.»
با این حال، او تاکید کرد که این رهبری همچنان با محدودیتهایی مواجه است، زیرا ساختاری را به ارث برده که جذابیت انقلابی آن مدتهاست از محبوبیت داخلیاش پیشی گرفته.
نقش نیروهای نیابتی و شبکههای منطقهای
گزارشها نشان میدهند حدود ۸۰۰ نیروی شبهنظامی عراقی، از جمله اعضای کتائب حزبالله و حرکت النجباء، چند روز پیش از سرکوب اعتراضات دی ماه وارد ایران شدند. سرکوبی که به کشته شدن دهها هزار معترض انجامید.
همچنین گزارشهایی از حضور نیروهای شیعه از ترکیه، افغانستان و پاکستان در ایران منتشر شده است.
نیروهای پاکستانی، موسوم به تیپ زینبیون، شاخهای از شبکه ایدئولوژیک تهران هستند که از میان جوامع شیعه جنوب آسیا جذب شدهاند. با این حال، تحلیلگران تاکید میکنند که این تنها بخشی از یک تصویر کلی است.
در همین زمینه، سایمون ولفگانگ فوکس، استاد دانشیار دانشگاه عبری اورشلیم، جواد نقوی، روحانی مستقر در لاهور را فردی توصیف میکند که شبکهای گسترده و پیچیده از مدارس علوم دینی شیعه را اداره میکند.
به گفته او، این مراکز روحانیون آموزشدیده در قم، محتوای رسانهای باکیفیت و یک مدل سیاسی مشخص تولید میکنند.
فوکس به ایراناینترنشنال گفت: «نقوی معتقد است باید مدل ایرانی در پاکستان اجرا شود.»
او افزود این مدل از حزبالله الهام گرفته است؛ گروهی از اقلیت شیعه لبنان که با پذیرش ولایت فقیه، به بازیگر مسلط در سیاست این کشور تبدیل شد.
فوکس گفت «این تصور که میتوان بر دولت مسلط شد، وجود دارد»، هرچند تاکید کرد این مقایسه محدود است، زیرا جامعه شیعه پاکستان سابقه مبارزه مسلحانه ندارد.
نفوذ فراتر از مرزها؛ از کشمیر تا هند
کلیف اسمیت، پژوهشگر انجمن خاورمیانه، که به کشمیر تحت کنترل هند سفر کرده، گفت تلاش جمهوری اسلامی برای تثبیت خود بهعنوان رهبر شیعیان «تا حدی موفق بوده» است.
او گفت: «ایده ایران در خارج از مرزهایش قویتر از داخل آن است.»
هند که بین ۲۰ تا ۴۰ میلیون شیعه دارد - دومین جمعیت بزرگ شیعه پس از ایران - کمتر مورد توجه قرار گرفته است.
اسمیت گفت دولت هند عملا نفوذ تهران در میان شیعیان را تحمل کرده، زیرا آن را بهعنوان «موازنهای در برابر افراطگرایی سنی از پاکستان و مفید دانسته» است.
با این حال، اعتراضات پس از کشته شدن خامنهای باعث بازنگری در این رویکرد شده است.
او گفت یکی از کارشناسان هندی به او گفته: «بعد از دیدن اعتراضات، فهمیدیم باید زودتر به این موضوع توجه میکردیم.»
ابیناو پاندیا، از بنیاد اوسناس در هند، نیز گفت: «این غفلت گستردهتر است و نفوذ ایران تنها به شیعیان محدود نمیشود.»
او گفت هند حدود ۲۰۰ میلیون مسلمان - سومین جمعیت مسلمان جهان - را دارد و «تمرکز بیش از حد بر تهدید سنی»، باعث شده نفوذ جمهوری اسلامی در میان شیعیان نادیده گرفته شود.
پاندیا گفت: «بزرگترین سوءتفاهم این است که تصور میشود تهدید جهادی فقط از سوی سنیهاست و شیعیان کاملا وفادار هستند.»
او افزود: «شیعیان تاکنون نقش عمدهای در فعالیتهای تروریستی نداشتهاند، اما این برداشت میتواند مشکلساز باشد.»
خطر تشدید درگیری و گسترش فعالیتها
سیترینوویچ هشدار داد عواقب کشته شدن خامنهای میتواند درگیری جمهوری اسلامی با آمریکا و اسرائیل را به «سطحی دشوارتر برای مهار» تبدیل کند.
او گفت: «این میتواند به نوعی جنگ مذهبی منجر شود که باید از گسترش آن جلوگیری کرد.»
او همچنین در مورد افزایش فعالیتهای برونمرزی حکومت ایران هشدار داد و گفت: «با توجه به این ظرفیتها و حضور جوامع همسو در جهان، بهویژه در کشورهایی مانند هند، احتمال افزایش این فعالیتها بسیار بالاست.»
به گزارش نشریه فایننشالریویو در استرالیا، جنگ در ایران در حالی بازار جهانی پسته را تحت تاثیر قرار داده که همزمان موج جدیدی از تقاضا برای محصولات مبتنی بر این محصول، از جمله «شکلات دبی»، در حال افزایش است؛ ترکیبی که باعث جهش قیمتها و تشدید کمبود عرضه شده است.
به گزارش منابع بازار، درگیریهای اخیر که مسیرهای کشتیرانی و تجارت منطقهای را مختل کرده، صادرات پسته از ایران - یکی از بزرگترین تولیدکنندگان جهان - را با چالشهای جدی مواجه کرده و فشار بر بازاری که از پیش نیز با محدودیت عرضه روبهرو بود را افزایش داده است.
بر اساس دادههای وزارت کشاورزی آمریکا، ایران حدود ۲۰ درصد تولید جهانی پسته و در برخی سالها تا ۳۰ درصد صادرات این محصول را در اختیار دارد. با این حال، معاملهگران میگویند جنگ و اختلال در لجستیک منطقهای انتقال محصول ایران به بازارهای جهانی را دشوارتر کرده است.
افزایش قیمتها در اوج تقاضا
قیمت پسته در ماه مارس به حدود ۴.۵۷ دلار در هر پوند رسید که بالاترین سطح از سال ۲۰۱۸ محسوب میشود. کارشناسان میگویند این افزایش قیمت تا حدی ناشی از محبوبیت جهانی «شکلات دبی» است؛ محصولی که از سال ۲۰۲۳ در شبکههای اجتماعی فراگیر شد و به رشد تقاضا برای محصولات پستهای دامن زد.
فشارهای پیش از جنگ
با این حال، مشکلات عرضه پیش از آغاز جنگ نیز وجود داشت. برداشت سال ۲۰۲۵ در کشورهای اصلی تولیدکننده، از جمله آمریکا، ترکیه و ایران، کمتر از انتظار بود و خشکسالی در ایران نیز به کاهش تولید انجامید.
تحریمها، ناآرامیهای داخلی و قطعهای مکرر اینترنت نیز از دیگر عواملی بودند که صادرات ایران را محدود کرده و ارتباط میان صادرکنندگان و خریداران بینالمللی را مختل کرده بودند.
اختلال در مسیرهای صادراتی
جنگ این مشکلات را تشدید کرده است. خطوط کشتیرانی برخی مسیرها را لغو یا تغییر دادهاند و این امر باعث تاخیر در ارسال محمولهها و افزایش هزینهها شده است. صادرات پسته به بازارهای مهمی مانند خاورمیانه و هند نیز با اختلال مواجه شده است.
به گفته فعالان بازار، مسیر اصلی صادرات از طریق بندرعباس در تنگه هرمز بهشدت تحت تاثیر قرار گرفته و صادرات از مسیرهای جایگزین زمینی ادامه دارد، اما با هزینه و زمان بیشتر.
برای مثال، ارسال پسته به هند اکنون از طریق بندر مرسین ترکیه و کانال سوئز انجام میشود که بسیار پرهزینهتر است، و برای بازار چین نیز مسیر ریلی وجود دارد که آن هم پیچیده و گران است.
بر اساس آمار گمرکی، صادرات ایران در دو ماه گذشته حدود ۳۰ درصد نسبت به مدت مشابه سال قبل کاهش یافته است.
تاثیر بحران هرمز بر تجارت
با وجود آتشبس، محدودیتها در تنگه هرمز همچنان ادامه دارد و بخش زیادی از تردد تجاری مختل شده است. این وضعیت نهتنها بازار انرژی بلکه تجارت کالاهایی مانند پسته را نیز تحت فشار قرار داده است.
خاورمیانه نقش کلیدی در تجارت پسته دارد و بسیاری از محمولههای ایران از طریق کشورهایی مانند امارات و ترکیه به بازارهای جهانی میرسند. ادامه درگیریها میتواند دسترسی این محصول به بازارهای جهانی را بیش از پیش محدود کند.
جستوجوی جایگزین و محدودیتها
در پی این اختلالات، خریداران به دنبال تامینکنندگان جایگزین، بهویژه آمریکا که حدود ۴۰ درصد تولید جهانی را در اختیار دارد، رفتهاند. با این حال، بخش عمده عرضه آمریکا پیشتر فروخته شده و جایگزینی کامل پسته ایران دشوار است.
کارشناسان میگویند ویژگیهای کیفی پسته ایران، از جمله میزان بالاتر چربی، باعث میشود برخی تولیدکنندگان، مانند سازندگان باقلوا، نتوانند بهراحتی آن را با محصولات دیگر جایگزین کنند.
چشمانداز بازار
افزایش تقاضا برای منابع جایگزین خود به رشد قیمتها در برخی بازارهای منطقهای، از جمله خاورمیانه و هند، منجر شده است. تحلیلگران هشدار میدهند در صورت ادامه محدودیت دسترسی به پسته ایران، فشار افزایشی بر قیمتها ادامه خواهد داشت.
در عین حال، برخی فعالان بازار معتقدند با وجود شرایط فعلی، ایران در بلندمدت راهی برای بازگشت به بازارهای جهانی پیدا خواهد کرد.
به نوشته فاننشیالریویو، «جنگ ایران» نهتنها بر بازار انرژی بلکه بر زنجیره تامین کالاهای کشاورزی نیز اثر گذاشته و نشان داده است که اختلال در گلوگاههای تجاری مانند تنگه هرمز میتواند پیامدهای گستردهای برای بازارهای جهانی داشته باشد.
