گزارش هرانا از اعتراضات دی و بهمن؛ ۶۸۲ اعتراض در سراسر ایران و بازداشت بیش از ۵۳ هزار نفر

بر اساس گزارش مجموعه فعالان حقوق بشر در ایران (هرانا) که بازه زمانی ۷ دی تا ۲۶ بهمن ۱۴۰۴ را پوشش می‌دهد، تاکنون ۷۰۰۷ جان‌باخته در جریان اعتراضات شناسایی شده‌اند و همزمان پژوهشگران این سازمان در حال بررسی و راستی‌آزمایی پرونده ۱۱هزار و ۷۴۴ جان‌باخته دیگر هستند.

در این گزارش که دوشنبه چهارم اسفند با عنوان «زمستان سرخ» منتشر شد، آمده است که در فهرست ۷,۰۰۷ نفری و راستی‌آزمایی‌شده هرانا، استان تهران با ۱,۵۸۸ کشته بیشترین آمار جان‌باختگان را داشته است و پس از آن استان‌های اصفهان، خراسان رضوی، گیلان، کرمانشاه، البرز، فارس، ایلام، لرستان و خوزستان قرار دارند. محل کشته شدن ۱,۸۰۲ نفر در این فهرست نیز نامشخص گزارش شده است.

۲۳۶ نفر از کشته‌شدگان فهرست راستی‌آزمایی‌شده هرانا کودک هستند، ۲۰۷ نفر از اعضای نیروهای نظامی و حکومتی و ۷۶ نفر نیز غیرنظامی غیرمعترض مانند نیروهای امدادی و درمانی.

این گزارش که حاصل بررسی بیش از ۱۴۳ هزار گزارش از منابع اختصاصی و محتوای گردآوری‌شده، پالایش‌یافته و راستی‌آزمایی شده است، تاکید می‌کند آمارهای ارائه‌شده «حداقل‌های قابل تایید» هستند و احتمالا ابعاد واقعی رخدادها فراتر از ارقام ثبت‌شده است.

فصل «پیامدها و خسارات» این گزارش می‌گوید که دست‌کم ۳۰هزار و ۷۶۱ نفر در جریان اعتراضات دچار جراحت شده‌اند که از این میان ۲۵هزار و ۸۴۶ نفر شهروندان غیرنظامی و ۴۸۸۴ نفر نیروهای نظامی-امنیتی بوده‌اند. ۳۱ نفر از مجروحان نیز امدادگران و کادر درمان بوده‌اند.

داده‌های مورد بررسی هرانا نشان می دهد که در ۵۰ روز گذشته دست‌کم ۱۱هزار و ۵۳ نفر به مراجع عمدتا امنیتی و در مواردی قضایی احضار شده‌اند. گزارش همچنین به ضبط تجهیزات دیجیتال و توقیف صفحات برخی افراد در شبکه‌های اجتماعی اشاره می‌کند.

در بخش دیگری از این گزارش به «پخش نظام‌مند اعترافات اجباری» اشاره شده و آمده است: «اعتراف‌های ۳۶۹ نفر در قالب ۱۴۴ ویدیو در ارتباط با این رویدادها از طریق تلویزیون دولتی و رسانه‌های وابسته پخش شده است نمایانگر عددی بی‌سابقه است.»

در میان ۲۰۳ شهر فهرست‌شده در این گزارش که شاهد رویدادهای اعتراضی و حضور خیابانی شهروندان بوده‌اند، ۱۰ شهر با جمعیت کمتر از ۱۰ هزار نفر وجود دارد. پره‌سر در استان گیلان با ۱,۸۰۲ نفر جمعیت و لومار در استان ایلام با ۲,۶۹۶ نفر جمعیت، کم‌جمعیت‌ترین نقاطی بودند که شهروندان‌شان در اعتراض‌ها شرکت داشتند.

آغاز از بازار و گسترش با موج‌های پراکنده

مقدمه این گزارش «اعتراض‌های سراسری دی و بهمن ۱۴۰۴» را این‌طور توصیف می‌کند: «این اعتراضات نه‌تنها از حیث گستره جغرافیایی، شدت خشونت و حجم سرکوب، بلکه از نظر منطق شکل‌گیری، ترکیب کنشگران و واکنش حاکمیت، واجد تمایزهای بنیادین با اعتراضات پیشین است. این موج را نمی‌توان صرفا امتداد یا تکرار اعتراض‌های سال‌های ۱۳۸۸، ۱۳۹۶، ۱۳۹۸، ۱۴۰۰ یا ۱۴۰۱ دانست؛ بلکه اکنون با پدیده‌ای روبه‌رو هستیم که حاصل هم‌پوشانی بحران‌های انباشته اقتصادی، حکمرانی و مشروعیت سیاسی است.»

هرانا این موج اعتراضی را ترکیبی از «کنش‌های صنفی-بازاری، اعتراض‌های خیابانی، تجمع‌های دانشجویی و واکنش‌های خشن محلی» می‌داند و تاکید می‌کند که الگوی گسترش اعتراض‌ها «خطی و یکنواخت» نبود بلکه به‌صورت «مرحله‌ای و موجی» پیش رفت؛ به این معنا که تمرکز اعتراض‌ها میان نقاط مختلف جابه‌جا می‌شود و همین جابه‌جاییِ کانون‌های اعتراض، «مانع خاموش شدن کامل فضای اعتراضی» شد و نوی «پویایی ملی» ایجاد کرد.

پنج‌ ویژگی ساختاری این دور از اعتراض‌ها

در این گزارش علاوه بر گسترش مرحله‌ای و موجی و جابه‌جایی کانون‌های اعتراضی، به چهار ویژگی کلیدی دیگرِ اعتراض‌هایی که در پنجاه روز گذشته در ایران جریان داشت اشاره شده است: «گذار سریع از مطالبات اقتصادی به مطالبات صریح سیاسی و ساختارشکنانه، همگرایی گفتمانی در سطح ملی و تبدیل مخالفت با حکومت به محور غالب شعارها، تفاوت در خط‌مشی کنش در مناطق مختلف همراه با همگرایی نهایی در سطح مطالبات، و استمرار نسبی اعتراضات با وجود سرکوب شدید و تطبیقی»

گروه‌های فعال در سرکوب گسترده معترضان

این گزارش تاکید می‌کند که نیروی زمینی سپاه «به‌صورت میدانی و مستقیم» در سرکوب معترضان فعال بوده و دیگر نهادهای سپاه از جمله قرارگاه‌ها و سپاه‌های استانی نقش «فرماندهی، هماهنگی و پشتیبانی عملیاتی» را بر عهده داشتند.

هرانا الگوی سرکوب نیروهای سپاه را ترکیبی از «حضور مستقیم یگان‌های وابسته به نیروی زمینی سپاه در خیابان، استفاده از سلاح گرم با مهمات جنگی و مشارکت در بازداشت‌های گسترده» توصیف و تاکید کرده است که قرارگاه ثارالله تهران هدایت و هماهنگی کلان عملیات در استان تهران را بر عهده داشت. در استان‌های دیگر نیز سپاه‌های استانی وظیفه «سازماندهی نیروهای محلی، بسیج و پشتیبانی لجستیکی» عملیات سرکوب را بر عهده داشتند.

این گزارش بسیج را یکی از اصلی‌ترین نیروهای میدانی در سرکوب اعتراض‌های جاری معرفی کرده که به‌صورت «محله‌محور» سازماندهی می‌شود.

افزون بر این، در این گزارش به مشارکت گردان‌های عاشورا (مردان) و الزهرا (زنان) برای «واکنش سریع شهری و حضور مستقیم در خیابان‌ها»، گردان‌های بیت‌المقدس به‌عنوان «یگان‌های محله‌محور برای پشتیبانی ضدشورش، گردان‌های کوثر (زنان) برای «حضور رزمی و امنیتی بسیج خواهران»، گردان‌های امنیتی امام علی به‌عنوان نیروی ضدشورش بسیج در مراحل تشدید اعتراضات و گردان‌های امام حسین به‌عنوان «یگان‌های رزمی با سطح آمادگی بالاتر» اشاره شده است.

هرانا تاکید می‌کند که فرماندهی انتظامی جمهوری اسلامی (فراجا) نیز نقشی فعال در سرکوب معترضان داشت و موارد متعددی از استفاده گسترده این نیروی نظامی از «شاتگان ساچمه‌ای و گاز اشک‌آور در مناطق مسکونی» مستند شده است.

به‌علاوه، شواهد متعددی از «اعمال خشونت فیزیکی مستقیم و ورود به مراکز درمانی برای بازداشت مجروحان» به‌دست نیروهای فراجا به دست هرانا رسیده و بررسی شده است.

سلاح‌های مورد استفاده برای سرکوب خشونت‌بار معترضان

هرانا شواهد و مدارک متعددی را بررسی کرده که استفاده از کلاشنیکف AKM و AK-47، سلاح‌های نیمه‌خودکار مانند ژ-۳، سلاح‌های کمری مانند Beretta 92FS، گلاک ۱۹ و ۱۷، سلاح‌های پینت‌بال، انواعی از شاتگان مانند رمینگتون مدل ۸۷۰ و مُسبِرگ مدل ۵۰۰، سلاح‌های تک‌تیرانداز مانند صیاد (ساخت جمهوری اسلامی) و Steyr SSG 08، و تیربار و سلاح‌های سنگین نصب‌شده روی خودرو مانند PKM و دوشکا را تایید می‌کند.

نمونه‌های نقض آشکار حقوق بشر

در فصل «سایر الگوهای نقض» این گزارش به موارد و مثال‌های عینی و روشنی از نقض برجسته حقوق بشر در اعتراض‌های ۵۰ روز گذشته در ایران اشاره شده است.

در یکی از این موارد آمده است که ۱۳ دی، هفتمین روز اعتراض‌ها و پنج روز پیش از فراخوان شاهزاده رضا پهلوی، نیروهای امنیتی به اورژانس دکتر فتاحی در شهر ایلام یورش بردند تا پیکر کشته‌شدگان و همین‌طور مجروحان اعتراض‌های شهرستان ملکشاهی را با خود ببرند.

نیروهای امنیتی مستقر در شهر ایلام، در روزهای ۱۳ و ۱۴ دی در دو مرحله به بیمارستان خمینی این شهر نیز حمله کردند و توانستند گروهی از مجروحان و پیکر تعدادی از جانباختگان را با خود ببرند.