ایران اینترنشنال
آتشبس در غزه، دونالد ترامپ میداند این تنها «آغاز» است نه پایان بحران. در ظاهر، آرامشی شکننده بر غزه حاکم شده، اما در عمق این سکوت، رقابتهای تازه ژئوپلیتیک آغاز شده و بدون درگیر کردن ایران در یک مسیر دیپلماتیک، یا بدون حل «مشکل ایران»، صلح به دشواری ماندگار خواهد بود.
جمهوری اسلامی هنوز بازیگری است که میتواند نظم شکننده کنونی را با یک حرکت تضعیف کند و یک ایران گوشهگیر و زخمی، قادر است صلح بلندمدت را تهدید کند. اینجاست که آمریکا نیاز به یک استراتژی تازه دارد؛ در غیر این صورت، ابر سیاه ایران همچنان بر توافقات سایه خواهد افکند.
ایران از دیرباز نقشی محوری در بیثباتی خاورمیانه ایفا کرده و حال با برقراری آتشبس در ۱۰ اکتبر ۲۰۲۵، خود را در موقعیتی ضعیف میبیند: اقتصاد تحت تحریم، نیروهای نیابتی تضعیفشده، و انزوای بینالمللی فزاینده. تحلیلگران معتقدند که این ضعف میتواند ایران را به سمت اقدامات مخرب سوق دهد، مانند تشدید حملات سایبری یا حمایت پنهان از عناصر مخالف آتشبس در حماس.
در تاریخ جمهوری اسلامی، هرگاه تهران احساس انزوا و محاصره کرده، پاسخ آن نه عقبنشینی بلکه نمایش قدرت بوده است؛ از گسترش جنگ به خلیج فارس در سالهای پایانی جنگ ایران و عراق گرفته تا اعلام رسمی تداوم غنیسازی در برابر تحریمهای شورای امنیت، و حملات نیابتی به تأسیسات آرامکو. این الگو نشان میدهد که سیاست مهار بدون مسیر گفتوگو، نه تنها جمهوری اسلامی را باز نمیدارد، بلکه آن را به سمت رفتارهای پرخطرتر سوق میدهد.
ترامپ، فکر میکند که جمهوری اسلامی آماده صلح است. او در سخنرانی اخیر خود در کنست اسرائیل گفت «ایران به ما اطلاع داده که کاملاً موافق این توافق است» و حتی پیشنهاد «دوستی» به تهران داد.
چرا ترامپ فکر میکند ابر سیاه ایران برداشته شده، در حالی که این تهدید از بین نرفته است؟ ترامپ خود هشدار داده بود که سایه جمهوری اسلامی بر هر توافق صلحی سنگینی میکند، اما اکنون، با تمرکز بر «پایان جنگ»، ممکن است بیش از حد بر روایت پیروزی سرمایهگذاری کرده باشد. ترامپ میگوید حمله به تاسیسات هستهای، جمهوری اسلامی را از میدان به در کرده و زمینهساز توافق صلح شده است. اما آیا تمام شر جمهوری اسلامی در زیرزمینهای نطنز، فردو و لابراتوارهای اصفهان بود؟ یک نگاه ساده به هلال شیعی جمهوری اسلامی که حالا از ماه شب اول هم کمنورتر است، خلاف آن را ثابت میکند. جمهوری اسلامی همچنان یک قدرت هستهای بالقوه و حامی جهادگرایی است.
در این میان نقش جهان عرب نیز حیاتی است. اتحادیه عرب در ژوییه ۲۰۲۵، در اقدامی بیسابقه، به همراه قدرتهای غربی، خواستار خلع سلاح حماس شد و این گروه را از مشروعیت جهادی و پروژه شبهنظامیان ایرانی محروم کرد. این بیانیه، که حماس را به تسلیم سلاحها و آزادی گروگانها فرامیخواند، نشاندهنده تغییر پارادایم در سیاستهای عربی است. موفقیت ترامپ در آتشبس تا حد زیادی به فشار عربها بستگی دارد. جهان عرب، به ویژه کشورهای خلیج فارس که تأمینکنندگان مالی بازسازی غزه هستند، میتوانند کمکهای مالی را مشروط به رعایت طرح ترامپ توسط حماس کنند، از جمله خلع سلاح کامل این گروه تروریستی.
اما اگر جهان عرب این کار را انجام دهد، جمهوری اسلامی چه خواهد کرد؟ آیا قبول میکند؟ تحلیلها نشان میدهد که بعید است جمهوری اسلامی به راحتی تسلیم شود. تهران حماس را بخشی از استراتژی ضداسرائیلی خود میبیند و خلع سلاح آن را ضربهای به نفوذ منطقهایاش تلقی میکند. در پاسخ، جمهوری اسلامی ممکن است به تشدید فعالیتهای نیابتیهای خود روی بیاورد، مانند حملات حوثیها به کشتیرانی در دریای سرخ یا حمایت از عناصر رادیکال در عراق و سوریه. با این حال، ضعف فعلی ایران – از جمله تحریمهای اقتصادی و شکستهای نظامی اخیر – ممکن است تهران را به سمت مذاکره سوق دهد. این همان کارتی است که ترامپ روی آن سرمایهگذاری سیاسی کرده است. ولی عدم حضور در شرمالشیخ و بعد توئیت تند و تیز عراقچی در جواب به ترامپ، احتمال هر گونه مذاکره در شرایط فعلی را منتفی میکند.
نظم تازه خاورمیانه دیگر نه بر محور «مقاومت» بلکه بر اساس ملاحظات امنیتی و اقتصادی مشترک میان اعراب و اسرائیل در حال شکلگیری است. جمهوری اسلامی هر آنچه داشت را بر سر قمار «مقاومت» باخت و حال واکنشاش احتمالاً ترکیبی از چند مسیر مختلف خواهد بود: تلاش برای بازسازی جایگاه خود از طریق دیپلماسی نرم با کشورهای عربی، افزایش فشار بر اسرائیل از جبهههای جانبی مانند لبنان یا سوریه، و همزمان، حفظ کانالهای ارتباطی با روسیه و چین به عنوان تکیهگاههای سیاسی در برابر غرب.
امروز اینجا که ما ایستادهایم به نظر میرسد ترامپ منتظر است، در گوشهای کمین کرده تا اگر جمهوری اسلامی واکنش نشان داد، فورا به قوای نظامی متوسل شود و اگر واکنش نشان نداد، صحنه پیشروی ترامپ حذف جمهوری اسلامی از معادلات منطقهای و «اختگی دیپلماتیک» خواهد بود یا سقوطی به دست مردم.
اعضای این نسل که در فضای مجازی به «Gen Z» یا همان «نسل زد» معروفند، با استفاده از تلفنهای همراه و شبکههای اجتماعی، خشم و نارضایتی خود را از فساد، فقر، بیکاری و نابرابری به خیابانها کشاندهاند.
این جنبشها، هرچند در کشورها و قارههای مختلف روی دادهاند، اما در شعارها و خواستهها شباهت زیادی به هم دارند: عدالت، شفافیت و آیندهای بهتر برای جوانان.
در برخی کشورها، اعتراضها به خشونت کشیده شده و دهها نفر جان باختهاند؛ در بعضی دیگر، دولتها زیر فشار مردم منحل شده یا نخستوزیران استعفا کردهاند.
موجی که بسیاری آن را نشانهای از آغاز فصل تازهای در سیاست جهانی میدانند؛ فصلی که در آن نسل دیجیتال، با صدایی بلندتر از همیشه، در برابر قدرت سنتی ایستاده است.
در مراکش، هزاران نفر از جوانان به خیابانها آمدند تا علیه شرایط اقتصادی و کمبود خدمات آموزشی و درمانی اعتراض کنند. این تظاهرات به درگیری با پلیس انجامید و دهها نفر زخمی شدند. معترضان خواستار استعفای نخستوزیر «عزیز اخنوش» شدند. طبق آمار رسمی، بیش از یکسوم جوانان زیر ۲۵ سال در این کشور بیکارند.
در ماداگاسکار، قطعیهای پیاپی برق و بحران آب زندگی مردم را مختل کرده بود. خشم عمومی به اعتراضهای گستردهای انجامید که به کشته شدن دستکم ۲۲ نفر منجر شد. در پی این ناآرامیها، آندری راژولینا، رییسجمهوری ماداگاسکار، دولت خود را منحل کرد.
در نپال، موج اعتراضها علیه فساد و محدودیت اینترنت سراسر کشور را دربر گرفت. نخستوزیر «شارما اولی» پس از گسترش ناآرامیها استعفا کرد. بیش از ۷۰ نفر در درگیریها کشته شدند.
معترضان نمادی از انیمه ژاپنی «وان پیس» را بر دروازه کاخ دولتی آویختند؛ جمجمهای با کلاه زرد، که به نشانه مقاومت نسل جوان تبدیل شد.
در پایتخت پرو، لیما، جوانان همراه با رانندگان تاکسی و اتوبوس علیه فساد و بیکاری تجمع کردند. دولت قانونی تصویب کرده بود که بخشی از درآمد جوانان به صندوق بازنشستگی خصوصی واریز شود؛ تصمیمی که اعتراض گسترده برانگیخت.
در فیلیپین، افشای اختلاس میلیارد دلاری در پروژههای مقابله با سیل خشم عمومی را شعلهور کرد. دهها هزار نفر در سراسر کشور به خیابان آمدند و بیش از ۲۰۰ نفر بازداشت شدند. تصاویری از زندگی تجملی فرزندان مقامات دولتی در شبکههای اجتماعی منتشر شد و به نماد شکاف طبقاتی و خشم جوانان تبدیل شد.
در تمام این کشورها، نقش شبکههای اجتماعی بسیار پررنگ است. جوانان از این فضا برای اطلاعرسانی، هماهنگی و انتشار ویدئوهای اعتراضات استفاده میکنند. در مقابل، بسیاری از دولتها اینترنت را قطع یا کاربران را بازداشت کردهاند، اما همین اقدامها اغلب نتیجه معکوس داشته و خشم مردم را بیشتر کرده است.
تا کنون صدها نفر در این اعتراضها زخمی یا بازداشت شدهاند و دستکم دو دولت سقوط کرده است.
اما پیام روشن است: نسل تازهای در حال شکلگیری است که سکوت نمیکند.
این رخداد، در ظاهر نشانهای است از بازگشت شفافیت به ناوگان نفتی ایران؛ اما در عمق، نشانه تغییری راهبردی است در مواجهه با فشارهای تحریمی و تحولات بازار انرژی جهانی.
یک دهه پنهانکاری و ابتکار
پس از اعمال تحریمهای ثانویه آمریکا در دههی ۱۳۹۰، جمهوری اسلامی ناچار شد شبکهای پیچیده از مسیرهای حملونقل پنهانی ایجاد کند. کشتیهای حامل نفت خام یا میعانات گازی ایران با پرچمهای مختلف، از سامانه موقعیتیاب جهانی (اِیآیاِس) خارج میشدند یا موقعیتهای جعلی ارسال میکردند.
در این دوران، تجارت نفت ایران به پازلی از «کشتیهای خاموش» یا همان ناوگان ارواح، بدل شد که تنها از طریق رصد ماهوارهای یا دادههای غیررسمی قابل شناسایی بود.
با این حال، تجربه یک دهه گذشته نشان داد که خاموش کردن سامانههای موقعیتیابی، اگرچه تحریمها را دور میزند، اما پیامدهایی جدی در پی دارد: افزایش ریسک تصادف و توقیف، دشواری در بیمه، و از همه مهمتر، افزایش حساسیت نهادهای نظارتی بینالمللی.
در همین بستر است که تغییر اخیر — بازگشت تدریجی سیگنالهای واقعی — باید تحلیل شود.
روایت روسی و چینی از تغییر
در رسانههای روسی از جمله Oilcapital.ru و Topcor.ru، گزارشهایی منتشر شده که نشان میدهد بخشی از ناوگان نفتکش ایران مسیرهای خود را بازتنظیم کرده و در مناطق پررفتوآمد خلیج فارس و دریای عمان با روشنبودن سیگنال حرکت میکند. تحلیلگران روس این رفتار را تلاشی برای حفظ دسترسی به بیمه و خدمات بندری ارزیابی کردهاند.
منابع چینی نیز در Sohu و Global Times به این موضوع پرداختهاند و از آن به عنوان «شفافیت تاکتیکی» یاد کردهاند؛ نوعی سیاست ترکیبی که حکومت ایران از آن برای کاهش فشارهای تحریمی استفاده میکند، بدون آنکه شبکه صادرات غیررسمی خود را متوقف سازد.
به نوشته این منابع، ایران اکنون میان دوگانگی «شفافیت گزینشی» و «اختفای هوشمند» در حرکت است.
دلایل احتمالی تغییر رفتار
۱. پیشدستی در برابر تحریمهای تازه
در فضای کنونی، و با بازگشت تحریمهای شورای امنیت، جمهوری اسلامی ممکن است تلاش کند رفتار فنی ناوگان خود را بهگونهای تنظیم کند که مصداق نقض آشکار مقررات دریایی تلقی نشود.
۲. کاهش ریسک عملیاتی و بیمهای
کشتیهایی که سامانه موقعیتیاب جهانی (اِیآیاِس) خود را خاموش میکنند، معمولاً تحت بیمه بینالمللی قرار نمیگیرند. فعالکردن دوباره سامانهها، ولو بهصورت گزینشی، میتواند بازگشت نسبی به زنجیره رسمی خدمات بیمه، تعمیرات و پهلوگیری را ممکن کند.
۳. پاسخ به جنگ الکترونیکی در منطقه
گزارشهای متعدد از جمله تحلیل رویترز حاکی از افزایش اختلالات «جیپیاِس» در خلیج فارس است. فعالکردن سیگنال واقعی میتواند اقدامی فنی برای مقابله با خطرات ناشی از جعل موقعیت و تصادم احتمالی باشد.
وضعیت کنونی صادرات نفت
بر پایه دادههای منتشرشده در منابع چینی، صادرات نفت ایران در نیمه نخست سال ۲۰۲۵ به حدود ۱.۱ میلیون بشکه در روز رسیده است. بخش عمدهای از این صادرات راهی چین، و بخش دیگری از طریق شبکهی «کشتی به کشتی» در آبهای نزدیک اندونزی و مالزی منتقل میشود.
با وجود فشار تحریمها، جمهوری اسلامی توانسته از طریق تخفیفهای سنگین و تهاتر کالا بخشی از درآمد ارزی خود را حفظ کند.
با این حال، بازگشت تحریمهای شورای امنیت در قالب مکانیسم ماشه، میتواند بار دیگر مسیرهای رسمی صادرات نفت را ببندد و هزینهی نقلوانتقال را بهشدت افزایش دهد.
این امر نه تنها بازار انرژی ایران را متاثر میسازد، بلکه معادلات نفتی روسیه و چین را نیز تغییر خواهد داد.
منابع روسی پیشبینی میکنند که در صورت تشدید فشارها، همکاری ایران و روسیه در قالب ناوگان مشترک «نفتکشهای سایه» گسترش یابد.
تحول اخیر در سامانهی موقعیتیاب نفتکشهای ایران را باید بخشی از یک سازگاری چندلایه دانست: ترکیبی از تلاش برای کاهش ریسک عملیاتی، مدیریت فشار تحریمی و بازتعریف راهبرد ارتباطی با بازار جهانی نفت.
روشن کردن سیگنالها بهمعنای شفافیت کامل نیست، بلکه بیانگر نوعی تغییر تاکتیکی است که جمهوری اسلامی در برابر پیچیدگی تحریمها و نظارت جهانی بهکار گرفته است و هنوز ماحصل و ضریب پیروزی آن روسن نیست.
با فعال شدن دوباره مکانیسم ماشه، آینده صادرات نفت ایران بار دیگر به موازنهای میان سیاست و تکنولوژی وابسته خواهد شد؛ موازنهای که در آن هر سیگنال، نهفقط مختصات یک کشتی، بلکه نشانهای از مسیر جدید اقتصاد ایران در دریای متلاطم سیاست جهانی است.
