نیویورکتایمز در مقالهای استدلال کرده است که با زوال نفوذ نظامی جمهوری اسلامی در خاورمیانه، این منطقه وارد مرحلهای تازه از بازآرایی جغرافیایی-سیاسی شده است؛ مرحلهای که وجه مشخص آن کاهش تقابل شیعه-سنی و تمرکز کشورهای منطقه بر توسعه اقتصادی و ثبات سیاسی است.
نیل مکفارکوهر، از روزنامهنگاران باسابقه نیویورکتایمز، در این مقاله که یکشنبه ۲۲ تیر منتشر شد، سوریه را «میدان آزمون نظم جدید» دانسته و نوشته است: «فروپاشی نفوذ منطقهای جمهوری اسلامی، بهویژه اخراج این کشور از سوریه پس از فروپاشی نظام اسد که اصلیترین متحد عرب جمهوری اسلامی به شمار میآمد، نقطه عطفی است که در بیش از دو دهه گذشته در خاورمیانه دیده نشده بود.»
مکفارکوهر، که سالهاست رویدادهای خاورمیانه و جهان عرب را گزارش میکند، در این مقاله نیز مانند اغلب نوشتههای تحلیلیاش با اشاره به نقاط عطف تاریخی در رابطه میان جمهوری اسلامی با کشورهای عرب منطقه، وضعیت کنونی خاورمیانه را تحلیل کرده است.
او مقالهاش را با مرور وضعیت کنونی سوریه پس از سقوط اسد و فروپاشی هلال شیعی آغاز و پیشبینی کرده است که با ضعیف شدن شبکهای از متحدان مسلح جمهوری اسلامی در عراق، سوریه و مناطق تحت کنترل حزبالله در لبنان شاهد تحولی گسترده در منطقه خواهیم بود؛ تحولی که به نظر میرسد مانع حکومت ایران برای پیشبردنِ دستورکار فرقهایِ متکی بر تشیع باشد.
کاهش نقش فرقهگرایی در رقابتهای منطقه
این مقاله با اشاره به اینکه «فرقهگرایی سالها ابزار اصلی رقابت میان بازیگران منطقه بهویژه ایران و عربستان سعودی بود» نوشته است که این بار تحولات جدید «نه بهدست مسلمانان سنی یا شیعه، بلکه بهدست یک بازیگر غیراسلامی یعنی اسرائیل هدایت شده است».
نویسنده مقاله بر این باور است که فرقهگرایی و تقابل شیعه-سنی در مناسبات پیشِ رو کارکرد چندانی نخواهند داشت: «کشورهای عمدتا سُنی منطقه، به رهبری عربستان سعودی و ترکیه، مصمماند اختلافات فرقهای را به خاک بسپارند؛ چون آن را تهدیدی برای ثبات سیاسی و توسعه اقتصادی میدانند.»
او سپس این پرسش را پیش روی خواننده گذاشته که پس از کمرنگ شدن اختلافات شیعه و سنی به عنوان ابزاری در رقابتهای ژئوپولیتیک شاهد ظهور چه چیز خواهیم بود؟
از نظر مکفارکوهر وضعیت امروز و آینده سوریه در پاسخ به این پرسش نقش موثری ایفا میکند: «رهبران دولت جدید دمشق که ریشه در گروههای جهادی سُنی دارد و بهطور تاریخی با هرچیز مرتبط با تشیع سرسختانه دشمناند، دریافتهاند که هرگونه انفجار پایدار درگیری فرقهای، تلاشها برای ساختن دولتی باثبات و یکپارچه را نقش بر آب خواهد کرد.»
رشد جمعیت جوان و نیاز به توسعه
این مقاله با اشاره به تلاشهای جمهوری اسلامی برای بیثبات کردن منطقه تحت عنوان گسترش تشیع و بالا گرفتن دشمنیها میان جمهوری اسلامی و عربستان سعودی در دو دهه گذشته، نوشته که دشمنی میان این دو کشور از سال ۲۰۲۳ شکلی دیگر به خود گرفته است.
در این بخش آمده است: «کشورهای عربی نگران بودند که تهران بهدنبال بیثبات کردن آنهاست، بهویژه پس از آنکه جمهوری اسلامی بهدنبال بهار عربی، فرصت یافت تا مجموعهای از نیروهای نیابتیاش، از جمله حوثیها در یمن و گروههای شبهنظامی مختلف در عراق- را تقویت کند.»
به نوشته این مقاله، کشورهای سُنی نیز با تقویت دستگاههای ضدشیعه و حمایت از روحانیون تندرو سُنی تلاش میکردند با نفوذ شیعهگرایی در منطقه مقابله کنند.
تقابل شدید میان شیعه و سنی تا سال ۲۰۲۳ ادامه یافت اما از آن به بعد عربستان سعودی و دیگر کشورهای خلیج فارس تصمیم گرفتند از طریق تنشزدایی و دیپلماسی، رویکردی متفاوت با تهران را در پیش گیرند.
مکفارکوهر افزوده است: «محمد بنسلمان، ولیعهد عربستان، که در سال ۲۰۱۸ در گفتوگویی با نشریه آتلانتیک، رهبر ایران را «بدتر از هیتلر» و ایدئولوژی جمهوری اسلامی را «شرارت محض» توصیف کرده بود، سال ۲۰۲۳ با انحلال نهادهای دینی عربستان که گمان میرفت زمینهساز افراطگراییاند، کوشید احتمال دامن زدن به فرقهگرایی را کاهش دهد.»
نویسنده مقاله به فشار ناشی از جمعیت جوانِ روبهرشد بر بسیاری از کشورهای جهان عرب از جمله عربستان سعودی اشاره کرده و نتیجه گرفته است که دولتهای منطقه به این دریافت رسیدهاند که فقدان چشمانداز برای آینده یکی از عوامل اصلی موفقیت گروههای جهادی در جذب نیروهای جوان بود.
بهنوشته او، کشورهای عمدتا سُنی اکنون در سایه این آگاهی میخواهند با توسعه اقتصادی چرخه پیشین را دگرگون کنند، اما از سویی میدانند که هرج و مرج منطقهای برنامههای بلندپروازانهشان را تهدید میکند. دقیقا به همین دلیل حمله اسراییل و آمریکا به ایران سبب نگرانی آنها شد.
مکفارکوهر درباره نگرانی کشورهای خلیج فارس نوشته است: «آنها نگران بودند نهتنها هدف حملات تلافیجویانه حکومت ایران قرار گیرند، بلکه تجربه عراق تکرار شود، جایی که حمله آمریکا موجب فروپاشی رژیم، سیل پناهجویان و سالها خونریزی فرقهای شد.»
در پایانِ این مقاله با اشاره به اینکه «درگیری کوتاه اخیر توهم قدرت ایران را شکست»، آمده است: «اگرچه هنوز مشخص نیست حملات به ایران تا چه اندازه برنامه هستهای آن را عقب انداخته، اما ناتوانی این کشور در دفاع از خود، ضعفهای عمیق آن را آشکار کرد ــ و حاکی از آن است که نظم منطقهای تازهای، از راه رسیده است.»
نتانیاهو یکشنبه ۲۲ تیر در یک پیام ویدیویی گفت: «پس از یک پیروزی بزرگ در ایران، کارهای زیادی برای انجام دادن داریم و من مصمم هستم که آنها را تکمیل کنم.»
نتانیاهو هفته گذشته برای دیدار با دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا و دیگر مقامهای ارشد این کشور به واشینگتن سفر کرد. این سومین سفر نخستوزیر اسرائیل به آمریکا از زمان آغاز ریاستجمهوری ترامپ به شمار میرفت.
ترامپ ۱۷ تیر در مراسم ضیافت شام با نتانیاهو در کاخ سفید گفت حکومت ایران پیش از این «قلدر منطقه» بود، اما دیگر چنین نیست.
او افزود: «دوست دارم در زمان مناسب، تحریمها [علیه تهران] را بردارم و به آنها فرصتی برای بازسازی بدهم، زیرا دوست دارم ببینم که ایران خود را به شیوهای مسالمتآمیز بازسازی میکند، نه اینکه بگوید مرگ بر آمریکا، مرگ بر اسرائیل.»
عملیات کمهزینه و هدفمند آمریکا در ایران
پایگاه خبری تایمز اسرائیل ۲۲ تیر در گزارشی نوشت موفقیت اسرائیل در تضعیف پدافند هوایی و حذف فرماندهان نظامی جمهوری اسلامی، فرصت مناسبی برای ترامپ فراهم کرد تا با استفادهای محدود و هدفمند از نیروی نظامی، چهرهای قاطع از خود ارائه دهد.
این رسانه افزود عملیات «چکش نیمهشب» ارتش آمریکا علیه تاسیسات اتمی جمهوری اسلامی تنها چند ساعت به طول انجامید، بدون نیروی زمینی انجام شد و هیچ تلفاتی برای آمریکا در پی نداشت.
بر اساس این گزارش، ترامپ اکنون میتواند بگوید که برخلاف روسایجمهور پیشین ایالات متحده، عملیاتش در خاورمیانه بدون هزینه زیاد، اما هدفمند بوده است.
اظهارات نتانیاهو درباره «تکمیل» دستاوردهای کارزار نظامی اسرائیل در شرایطی مطرح میشود که در روزهای اخیر و با وجود برقراری آتشبس، چندین انفجار مشکوک در ایران به وقوع پیوسته است.
پیشتر شاهدان عینی به ایراناینترنشنال گفتند برخلاف روایت قوه قضاییه و رسانههای حکومتی درباره نقش نشت گاز در انفجار واحدهای مجتمع پامچال ۹ در شهرک چیتگر در غرب تهران، این مجتمع هنوز به شبکه گاز متصل نشده است.
تداوم لفاظیهای مقامات جمهوری اسلامی
در ایران، لفاظیهای مقامات جمهوری اسلامی درباره رویارویی با اسرائیل همچنان ادامه دارد.
محمدجواد ظریف، وزیر پیشین امور خارجه جمهوری اسلامی، ۲۲ تیر با بیان اینکه توان موشکی حکومت ایران «بهخاطر این است که مردم ساختهاند»، گفت: «ما چیزی از خارج نگرفتهایم.»
او تاکید کرد هیچکس قادر نخواهد بود توان هستهای تهران را از بین ببرد: «اگر فردو، نطنز و جاهای دیگر را بزنند، باز هم توان هستهای ما باقی میماند، چون این توان وارداتی نیست.»
او همچنین حضور علی خامنهای در یک جلسه عمومی پس از ۲۲ روز زندگی مخفیانه در طول جنگ جمهوری اسلامی و اسرائیل را نشانه «مردمی بودن» حکومت ایران دانست.
روزنامه واشینگتنپست ۲۲ تیر گزارش داد انتظار میرود مذاکرات میان واشینگتن و تهران برای رسیدن به یک توافق هستهای بهزودی از سر گرفته شود.
این روزنامه به نقل از یک مقام آمریکایی نوشت دولت ترامپ معتقد است جمهوری اسلامی حتی پس از حملات اخیر آمریکا و اسرائیل، همچنان به دستیابی به یک توافق دیپلماتیک در خصوص برنامه هستهای خود تمایل دارد.
تیم راستیآزمایی ایراناینترنشنال با بررسی رویدادهای ۲۶ خرداد و جستوجو در میان گزارشهای مردمی و رسمی، تصویری کاملتر از مجموعه حوادث و اتفاقات آن روز به دست آورده است.
خبرگزاری فارس ۲۱ تیر نوشت در «پیش از ظهر» دوشنبه ۲۶ خرداد، «جلسه شورای عالی امنیت ملی با حضور روسای سه قوه» در یکی از «طبقات زیرزمینی ساختمانی در غرب تهران» هدف یک «حمله با شلیک شش بمب یا موشک» قرار گرفت که در جریان آن، مسعود پزشکیان، رییس دولت جمهوری اسلامی، دچار جراحت سطحی شد.
ارتش اسرائیل ۲۲ تیر در پاسخ به پرسش ایراناینترنشنال درباره صحت و سقم گزارش فارس اعلام کرد به این گزارش واکنشی نشان نمیدهد.
با این حال، روایتی که خبرگزاری فارس از این رویداد منتشر کرده، از جنبههای مختلف قابل راستیآزمایی است.
زمان و مکان حمله
تیم ایراناینترنشنال گزارشهای مربوط به انفجارهای ۲۶ خرداد در پایتخت را مورد بررسی قرار داد، اما نشانهای از وقوع شش انفجار پیاپی در سطح شهر تهران پیشاز ظهر ۲۶ خرداد نیافت.
پیش از این، وحید جلیلی، قائممقام رییس صدا و سیما، سوم تیر گفته بود: «اینها دوشنبه پیش [۲۶ خرداد]، یک ساعت قبل از زدن صدا و سیما جلسه سران قوا را زدند که الحمدلله بهشکل معجزهآسایی نجات پیدا کردند.»
حمله به ساختمان شیشهای صدا و سیما ۲۶ خرداد ساعت ۱۸:۳۴ به وقت تهران رخ داد.
با در نظر گرفتن خطای عمدی یا سهوی خبرگزاری فارس در اعلام زمان حمله، تیم ایراناینترنشنال به جستوجوی دیگر انفجارهای آن روز در غرب تهران پرداخت.
گزارشهای تصویری بسیاری وجود دارد که تایید میکند بعد از ظهر ۲۶ خرداد مکانی در غرب تهران هدف حمله همزمان چندین موشک قرار گرفت. در ادامه دو ویدیو را که ایراناینترنشنال همان روز از انفجارها در غرب تهران منتشر کرده، میبینید.
ویدیوی اول:
ویدیوی دوم:
همچنین تصاویر دیگری در شکبههای اجتماعی منتشر شده که زوایای مختلف این انفجارها را به نمایش میگذارد.
شهروندی ۲۶ خرداد با انتشار تصویر زیر نوشت: «ساعت ۱۶:۴۵ کوههای کنار شهرک باقری رو با حداقل هفت تا بمب زدن.»
در ویدیویی که شبکه الحدث از این انفجارها منتشر کرده، خروج هوای فشرده از حفرههایی در سطح زمین پس از یک انفجار قابل مشاهده است، نشانهای از وجود کانالها و راهروهایی در زیر سطح زمین.
در نبود تصاویر ماهوارهای تعیین محل دقیق برخورد موشکها بهدلیل توپوگرافی منطقه بسیار دشوار است، اما بررسیهای ایراناینترنشنال نشان میدهد محل وقوع این انفجارها جایی در محوطه تالار دوکوهه، وابسته به سپاه پاسداران، در منطقه چیتگر واقع در شمال شهرک باقری است.
چه کسی هدف حمله بود؟ سران قوا یا اعضای شورای عالی امنیت ملی؟
جلسه سران قوا معمولا با حضور رییس دولت، رییس قوه قضاییه و رییس مجلس و به میزبانی یکی از قوا برگزار میشود. تاکنون دفتر رییس دولت میزبان اکثر این جلسات بوده، اما در مواردی نیز این جلسات در مجلس یا قوه قضاییه برگزار شده است.
در این جلسات که غالبا برای هماهنگی قوا در امور جاری برگزار میشود، ممکن است افرادی در سطح وزرا یا مقامهای امنیتی مسئول نیز حضور یابند، اما نفس برگزاری چنین جلسهای با توجه به وضعیت جنگی کشور در آن بازه زمانی چندان ضروری و اضطراری به نظر نمیرسد.
جلسات شورای عالی امنیت ملی اما در مقیاس بزرگتری برگزار میشود.
در این جلسات علاوه بر روسای سه قوه، هفت عضو حقوقی دیگر، شامل وزیر خارجه، وزیر اطلاعات، وزیر کشور، رییس سازمان برنامه و بودجه، رییس ستاد کل نیروهای مسلح، فرمانده کل ارتش و فرمانده کل سپاه پاسداران، به همراه دو نماینده خامنهای، یعنی سعید جلیلی و علیاکبر احمدیان، حضور دارند.
علی لاریجانی، مشاور علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی هشتم تیر اعلام کرد ۲۶ خرداد عملیاتی علیه شورای عالی امنیت ملی در ایران انجام شده است.
لاریجانی در همین رابطه گفت: «جلسه اینها [سران قوا] را کشف کرده بودند و میخواستند با بمباران اینها از بین ببرند اما موفق نشدند؛ یعنی طراحیشان این بود که در این روز سران کشور و سران قوا و افراد موثر دیگر از بین بروند و بیایند سراغ رهبری، و جمع کنند ایران را.»
محسن رضایی، فرمانده کل پیشین سپاه، نیز ۱۷ تیر در یک مصاحبه تلویزیونی گفت: «رهبری را که نتوانستند بزنند. شورای امنیت را بمباران کردند، شش نقطه از جایی که شورای امنیت بوده بمب خورده، ولی کوچکترین خدشهای به هیچکدام از اعضا وارد نشده.»
آیا هدف، شخص پزشکیان بود؟
اظهار نظر در این مورد بدون دسترسی به اطلاعات دقیق، خالی از اعتبار است. با این حال، وبسایت خبری واینت با استناد به اظهارات دنی سیترینوویچ، پژوهشگر و رییس سابق بخش ایران در شاخه تحقیقات اطلاعات ارتش اسرائیل، نوشت پزشکیان یک «اصلاحطلب» است و بعید به نظر میرسد که او هدف اصلی حمله اسرائیل بوده باشد.
سیترینوویچ افزود پزشکیان ریاست شورای عالی امنیت ملی را بر عهده دارد و از آنجا که این نهاد میتواند بهطور جدی بر فرآیند تصمیمگیری در ایران تاثیر بگذارد، ممکن است هدف اصلی بمباران، جلسه شورای عالی امنیت ملی بوده باشد.
یک روز پس از این حمله، ایراناینترنشنال به اطلاعاتی دست یافت که نشان میداد علی خامنهای در اقدامی بیسابقه، بخش قابلتوجهی از اختیارات خود را به شورای عالی سپاه واگذار کرده است.
ترامپ و نتانیاهو ۲۶ خرداد چه گفتند؟
بنیامین نتانیاهو ۲۶ خرداد حدود ساعت ۱۹:۰۰ به وقت تهران در مصاحبه با شبکه ایبیسی هدف قرار دادن خامنهای را منتفی نداست و تاکید کرد این اقدام «باعث تشدید درگیری نمیشود، بلکه به آن پایان میدهد».
نتانیاهو در پاسخ به این پرسش که آیا اسرائیل واقعا خامنهای را هدف قرار خواهد داد یا خیر، گفت: «ما آنچه را لازم باشد، انجام میدهیم.»
دونالد ترامپ نیز که برای شرکت در اجلاس گروه هفت در کانادا حضور داشت، ۲۶ خرداد بهصورت غیرمنتظره این اجلاس را یک روز زودتر از موعد ترک کرد.
پولیتیکو همان روز در گزارشی نوشت: «ترامپ پس از ابراز نگرانی از تشدید درگیری میان ایران و اسرائیل، ناگهان اجلاس گروه هفت را ترک کرد.»
امانوئل مکرون، رییسجمهوری فرانسه، در آن زمان گفت ترامپ برای کار روی طرح «آتشبس» میان جمهوری اسلامی و اسرائیل، اقدام به ترک اجلاس کرده است.
ترامپ ۲۷ خرداد در شبکه اجتماعی تروثسوشال روایت مکرون را رد کرد و نوشت: «اشتباه! او نمیداند چرا من الان در راه واشینگتن هستم، اما مطمئنا هیچ ربطی به آتش بس ندارد. خیلی بزرگتر از آن. چه عمدا و چه سهوا، امانوئل همیشه اشتباه میکند. منتظر باشید.»
