سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه گفت بشار اسد سوریه را ترک کرده است.
از صبح یکشنبه خبرهای متفاوتی درباره محل اختفای اسد، سفر او به مسکو و حتی احتمال مرگش در پی سقوط هواپیما منتشر شده است.
لاوروف گفت مسکو از تحولات رخداده در سوریه نگران است و افزود: «بشار اسد دستور انتقال مسالمتآمیز قدرت را صادر کرده است.»
او حضور روسیه در مذاکرات مربوط به انتقال قدرت در سوریه را رد کرد و افزود: «مسکو از همه طرفها میخواهد از خشونت پرهیز و مسائل را بهطور مسالمتآمیز حل کنند.»
خبرگزاری اینترفاکس ساعاتی پیش گزارش داده بود لاوروف و فرستاده ویژه سازمان ملل در امور سوریه درباره اقدامات احتمالی برای «تثبیت اوضاع سوریه» گفتوگو کردهاند.
وزیر خارجه روسیه با اشاره به حمایت مسکو از «سوریه چند مذهبی» گفت این کشور با تمام گروههای مخالف حاکم بر دمشق در تماس است.
لاوروف تاکید کرد که روسیه تمام تدابیر لازم را برای تضمین امنیت روسها در سوریه اتخاذ کرده است و پایگاههای نظامی روسیه در اراضی سوریه در حالت آمادهباش بالا هستند.
او افزود: «در حال حاضر تهدید جدی برای امنیت پایگاههای نظامی روسیه در سوریه وجود ندارد.»
رویترز ساعاتی پیش گزارش داد وبلاگنویسان جنگی روسیه در مورد سرنوشت تاسیسات نظامی استراتژیک روسیه در سوریه ابراز نگرانی کردهاند.
رهبر جمهوری اسلامی بشار اسد رییس جمهور مخلوع سوریه را با عباراتی نظیر «مبارز مقاوم و بزرگ» توصیف کرده و بارها به صورت علنی به تعریف و تمجید از او پرداخته بود. دیدارهای خامنهای و بشار اسد از سال ۱۳۷۹ آغاز شد و تا همین شش ماه پیش ادامه داشت.
روابط جمهوری اسلامی و سوریه بعد از آغاز بهار عربی در سال ۱۳۸۹ شکل تازهای به خود گرفت و ایران یار استراتژیک حکومت اسد در مبارزه با مخالفانش شد.
مقامهای جمهوری اسلامی بارها افشا کردهاند که پس از بهار عربی و شروع اعتراضات در سوریه همه دنیا حتی حماس خواستار کنارهگیری بشار اسد از قدرت شده بودند اما خامنهای بر ابقای او اصرار داشت.
حسین امیرعبداللهیان وزیر خارجه پیشین در مصاحبهای در اسفند ۱۴۰۱ در بیان مواضع خامنهای در دیدار با بشار اسد گفته بود که او تاکید کرده «باید با همه توان هر اقدامی که لازم است در شکست نقشهای که منطقه و جهان اسلام را دربرگرفته اقدام شود.»
خامنهای بارها گفته بود ایران و سوریه «عمق استراتژیک» یکدیگرند.
حسن نصرالله، دبیرکل پیشین حزبالله لبنان هم درباره نقش بشار اسد در حمایت از گروههای نیابتی جمهوری اسلامی موسوم به «محور مقاومت» گفته بود: «سوریه، ستون خیمه است»
آخرین دیدار پس از مرگ رئیسی
آخرین دیدار بشار اسد و خامنهای پس از مرگ ابراهیم رئیسی و حسین امیرعبداللهیان و حضور او در ایران برای تسلیت رخ داد.
خامنهای در این دیدار گفته بود که کشورهای غربی در سقوط نظام سیاسی این کشور «موفق نشدند و اینک نیز قصد دارند با شیوههای دیگر و از جمله وعدههایی که هیچ گاه به آنها عمل نخواهند کرد، سوریه را از معادلات منطقه خارج کنند.»
او تاکید کرده بود: «همه باید امتیاز ویژه دولت سوریه یعنی مقاومت را در مقابل چشم خود مشاهده کنند.»
استعفای ظریف پس از بی خبری از سفر بشار اسد
بشار اسد سفرهای متعددی به تهران داشت اما جنجال برانگیزترین سفر او در سال ۱۳۹۷ بود که به دلخوری محمد جواد ظریف، وزیر خارجه وقت انجامید و او به دلیل مطلع نبودن از این سفر و غیابش در دیدار خامنهای و اسد، استعفا کرد.
این سفر بشار اسد اولین سفر او پس از آغاز اعتراضها در سال ۲۰۱۱ بود و بعدها رسانههای ایران خبر دادند که قاسم سلیمانی به دمشق سفر کرده و با هواپیمای خود او را به تهران آورده است. خامنهای در این دیدار گفته بود که «استقامت رییسجمهور و مردم سوریه و پافشاری آنان بر مقاومت رمز پیروزی و به شکست کشاندن آمریکا و مزدوران منطقهای آن» است.
سخنان پیش از اعتراضات و بهار عربی
بشار اسد در سال ۱۳۷۹ جانشین پدرش شد و خامنهای در دیدارهایش او را جانشین مناسبی برای حافظ اسد خوانده بود.
خامنهای در بهمن سال ۱۳۷۹ و در اولین دیدار با بشار اسد با اشاره به روابط «مستحکم» جمهوری اسلامی ایران و سوریه، شرایط کنونی منطقه را بسیار متفاوت از دهههای گذشته خوانده بود.
سخنان خامنهای در دوره دوم دولت خاتمی و دوره اول احمدی نژاد و پیش از شروع بهار عربی تاکید بر روابط دو کشور و همچنین گفتوگو درباره وضعیت عراق پس از حمله بود.
حافظ اسد و حزب بعث سوریه نیز مانند جمهوری اسلامی با صدام حسین و دولت عراق درگیر بودند. به همین دلیل دولت سوریه نیز از جمهوری اسلامی در جنگ با عراق حمایت میکرد.
در مقابل جمهوری اسلامی به سوریه نفت خام مجانی میداد.
در همین حال مجلس شورای اسلامی در سال ۱۳۶۳ قانونی را تصویب کرد که بر اساس آن به دولت سوریه یک میلیون تن نفت مجانی تحویل داده میشد و پنج میلیون تن نفت نیز با تخفیف ۵/۲ دلار در هر بشکه به این کشور فروخته میشد.
جمهوری اسلامی در عین مخالفت با حمله آمریکا به عراق پس از سقوط صدام حسین نیروهای نیابتی خود در این کشور را شکل داد.
خامنهای در اسفند سال ۱۳۸۱ در دیدار با بشار اسد که پس از حمله آمریکا به عراق انجام میشد، از همکاری نزدیک ایران و سوریه در همه زمینهها از جمله مساله عراق استقبال کرد.
او گفت: «ممکن است آمریکاییها در کوتاهمدت، برخی ضررها و ضربهها را به منطقه وارد آورند اما مقاومت ملتها در نهایت بزرگترین ضربه را به آمریکا میزند و به فروپاشی ابرقدرتی این کشور منتهی خواهد شد.»
خامنهای سال ۱۳۸۳ نیز در دیدار با بشار اسد ضمن گفتوگو درباره وضعیت عراق خطاب به بشار اسد گفته بود: «حضور جنابعالی به عنوان شخصیتی لایق و شجاع در راس کشور سوریه خلا نبود مرحوم حافظ اسد را جبران کرده است.»
او در سال ۱۳۸۵ نیز درباره بشار اسد گفته بود: «روابط ۲۸ساله جمهوری اسلامی ایران و سوریه از دیرینهترین و ممتازترین روابط کشورها در منطقه است و این ارتباط صمیمی باید بیش از پیش تقویت شود.»
سخنان درباره بشار اسد در سخنرانیها؛«مبارز مقاوم و بزرگ»
رهبر جمهوری اسلامی علاوه بر دیدار با بشار اسد بارها در سخنان خود درباره سوریه و به تعبیری دولت بشار اسد سخن گفته است.
او ۳۰ شهریور ۱۳۹۶ در دیدار با اعضای مجلس خبرگان رهبری گفته بود:«محور اصلی نقشه [آمریکا برای خاورمیانه]... عبارت بود از سوریه، لبنان، عراق؛ این سه کشور، سه محور و سه مرکزی بودند.»
او در ۱۰ اسفند همان سال نیز در دیدار با وزیر اوقاف سوریه گفته بود: «جناب آقای بشار اسد رییسجمهور محترم سوریه در چهره یک مبارز و مقاوم بزرگ ظاهر شد؛ تردید در او به وجود نیامد و ثابت ایستاد؛ این برای یک ملّت خیلی مهم است.»
روسیه نیز در کنار جمهوری اسلامی حامی بشار اسد بود. با این حال درباره عملکرد روسیه و درگیر نشدن نیروهای این کشور در سوریه با مخالفان بشار اسد ابهامهای زیادی مطرح شده است.
رهبر جمهوری اسلامی سال ۱۳۹۴ نیز در دیدار با پوتین گفته بود:«اصرار آمریکاییها بر رفتن بشار اسد یعنی رییسجمهور قانونی و منتخب مردم سوریه از جمله نقاط ضعف سیاستهای اعلامی واشنگتن است.»
اینک برخی از رسانههای حکومت ضمن بازنشر برخی سخنان خامنه ای تلاش می کنند کدهایی ارائه کنند و بگویند که او هشدارهای لازم به بشار اسد را درباره اقدامات احتمالی برای سرنگونی او داده بود اما در سخنان منتشر شده او نشانی از این موضوع دیده نمیشود.
فراس مقصد، یک کارشناس امور خاورمیانه، سقوط بشار اسد را لحظهای تاریخی برای منطقه توصیف کرد، اما نسبت به وضعیت اقلیتهای سوریه ابراز نگرانی کرد.
این پژوهشگر ارشد موسسه خاورمیانه به شبکه سیانان گفت: «این لحظهای تاریخی نه فقط برای مردم سوریه، بلکه برای مردم منطقه، از جمله لبنانیها و فلسطینیهاست.»
او افزود که رژیم اسد به مدت بیش از ۵۰ سال با شعار آزادی، وحدت و سوسیالیسم، بسیاری را در سوریه سرکوب، شکنجه و ناپدید کرده و حتی لبنانیها و فلسطینیها را نیز در دوران اشغال لبنان تحت فشار قرار داده است.
مقصد تاکید کرد: «بدون شک این لحظهای خوشحالکننده برای بسیاری از مردم است اما این تحولات میتواند برای اقلیتهای مذهبی مانند علویها، اسماعیلیها، دروزیها و مسیحیان خطرناک باشد.»
هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه گفت بازگشت مهاجران سوریهای به کشورشان اهمیت ویژهای دارد و آنکارا کار روی این موضوع را از پیش آغاز کرده است.
فیدان گفت دولت سوریه باید از دوره آرامش در این کشور برای هموار ساختن روندی سیاسی استفاده میکرد.
به گفته او، سوریه به مرحلهای رسیده است که مردم میتوانند آینده کشور خود را شکل دهند.
فیدان تاکید کرد که مردم سوریه نمیتوانند این کار را به تنهایی انجام دهند و ترکیه باید با مردم این کشور همکاری کند تا انتقال قدرت بهطور روان انجام شود.
وزیر خارجه ترکیه خواستار تاسیس دولت فراگیر جدیدی در سوریه شد که تمایلی به انتقامجویی نداشته باشد و افزود نهادهای دولتی باید حفظ و گروههای مخالف متحد شوند.
فیدان گفت ترکیه به تمامیت ارضی سوریه اهمیت میدهد و برای ثبات و امنیت آن تلاش خواهد کرد.
او تاکید کرد: «ترکیه به همکاری با کشورهای همسایه و دولت جدید سوریه برای بازسازی این کشور و حل مشکلات اقتصادی آن ادامه خواهد داد.»
فیدان در بخش دیگری از سخنانش گفت: «نباید به سازمانهای تروریستی اجازه داده شود که از این وضعیت بهرهبرداری کنند.سوریه جدید نباید تهدیدی برای همسایگان باشد، بلکه باید تهدیدات را از بین ببرد.»
وزیر خارجه ترکیه گفت نیروهای مخالف سوری از گروههای مختلفی تشکیل شدهاند، اما اظهار امیدواری کرد که مکانیزم هماهنگی در روزهای آینده بهبود یابند.
فیدان گفت گسترش فعالیت «شبهنظامیان غیرقانونی پکک» نباید بهعنوان همتای مشروع در سوریه در نظر گرفته شود.
او همچنین از «رویکرد سازنده» روسیه و جمهوری اسلامی در قبال سوریه قدردانی کرد.
وزیر خارجه ترکیه در پاسخ به سوالی درباره محل اقامت بشار اسد گفت: «نمیتوانم در این مورد نظر دهم، احتمالا خارج از سوریه است اما مطمئن نیستم کجا.»
فیدان گفت باوجود تمایل رجب طیب اردوغان، رییسجمهوری ترکیه، برای گفتوگو با اسد، هیچ تماسی با او برقرار نشده است.
حسین آقایی، پژوهشگر امور استراتژیک و روابط بینالملل به ایراناینترنشنال گفت: «سقوط بشار اسد، در واقع سقوط ایدئولوژی جمهوری اسلامی و تروریسم منطقهای آن است تا دیگر نتواند بقای خودش را از این طریق حفظ کند.»
او تاکید کرد که کابوسهای جمهوری اسلامی با دکترین فشار حداکثری دولت ترامپ و زنجیره واکنش اسرائیل همچنان ادامه خواهد داشت.
این پژوهشگر امور استراتژیک، فروپاشی ارتش سوریه را در سقوط اسد موثر دانست و گفت: «اگر منافع روسیه ایجاب کند، پوتین همان کاری که با اسد کرد با جمهوری اسلامی هم انجام خواهد داد.»
به گفته آقایی، بازنده اصلی جنگ سوریه جمهوری اسلامی است که جیب مردم ایران را خالی کرد.
او با ارزیابی شرایط بعد از سقوط اسد گفت پوتین همچنان بازی با کارت جمهوری اسلامی را ادامه میدهد، ترکیه نفوذ ژئوپولتیک خود را در سوریه ادامه خواهد داد و اسرائیل با دوگانه تهدید و فرصت روبهروست.
گیر پدرسون، فرستاده ویژه سازمان ملل در امور سوریه، پس از سقوط دولت بشار اسد از همه نیروهای مسلح خواست نظام و قانون را رعایت و نهادهای عمومی را در این کشور حفظ کنند.
فرستاده ویژه سازمان ملل گفت: «اولویت بر گفتگو و دستیابی به وحدت در حین ساخت سوریه جدید استما آمادهایم تا از آرمانهای مردم این کشور حمایت کنیم.»
او گفت: «من اطلاعاتی در مورد محل اقامت بشار اسد ندارم.»
با سقوط دولت سوریه، گزارشهای متفاوتی درباره محل اختفای بشار اسد و احتمال ترک دمشق به مقصد مسکو، منتشر شده اما هنوز مشخص نیست که آیا او خاک سوریه را ترک است یا خیر.
ساعتی پیش دو منبع سوری به خبرگزاری رویترز گفتند احتمال زیادی وجود دارد که بشار اسد در سانحه سقوط هواپیما کشته شده باشد.
بر اساس دادههای وبسایت فلایترادار، هواپیمای او بهطور ناگهانی تغییر مسیر داده و از صفحه رادار ناپدید شده است.
