دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، اعلام کرد واشینگتن عملیاتی گسترده را برای تشدید فشار و انزوای اقتصادی حکومت ایران آغاز میکند. او همچنین به کشورهایی که به تهران «راه نجات» بدهند، درباره پیامدهای سنگین اقتصادی هشدار داد.
ترامپ در متنی که در تروث سوشال منتشر کرد نوشت هیچکس به اندازه او به جمهوری اسلامی ایران برای رسیدن به توافق فرصت نداده، اما تهران نتوانسته است از این فرصت استفاده کند. او افزود در واکنش به این تصمیم، آمریکا آنچه را «سنگینترین عملیات اقتصادی انجامشده علیه یک کشور» توصیف کرد، به اجرا خواهد گذاشت.
رییسجمهوری آمریکا این اقدام را «جنگ و انزوای اقتصادی در مقیاسی بیسابقه» خواند، اما در این بیانیه جزئیات مشخصی درباره سازوکار اجرای عملیات، تحریمهای احتمالی یا زمانبندی آن ارائه نکرد.
ترامپ تاکید کرد نیروی دریایی و هوایی حکومت ایران از میان رفته، کارخانههای نظامی این کشور ویران شده و ارزش پول ملی آن سقوط کرده است.
ترامپ همچنین هشدار داد هر کشوری که به موسسات مالی، شرکتها، فرودگاهها یا نهادهای دولتی خود اجازه دهد به [حکومت] ایران کمک کنند، با «پیامدهای اقتصادی بسیار سنگین» روبهرو خواهد شد.
او خواستار توقف فوری قاچاق نفت، خطوط سوآپ، انتقال پول نقد، فعالیت صرافیها، ثبت کشتیها و استفاده از شرکتهای پوششی برای کمک به [حکومت] ایران شد.
ترامپ این اقدام را آغاز یک «یورش اقتصادی گسترده و سرنوشتساز» علیه حکومت ایران توصیف کرد و از متحدان واشینگتن خواست برای انزوای [حکومت] ایران و مقابله با آن در کنار ایالات متحده بایستند. او گفت این اقدامات توانایی جمهوری اسلامی برای حمایت از فعالیتهای تروریستی در جهان را تضعیف خواهد کرد.
ترامپ این کارزار را «روز دی اقتصادی» خواند؛ تعبیری برگرفته از عملیات سرنوشتساز متفقین در نرماندی که در اینجا به معنای آغاز یک یورش اقتصادی گسترده و تعیینکننده است.
ترامپ در پایان بار دیگر تاکید کرد که [حکومت] ایران هرگز به سلاح هستهای دست نخواهد یافت.
اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، هفته گذشته از آمادهشدن واشینگتن برای اعمال فشارهایی کمسابقه علیه جمهوری اسلامی خبر داده بود. او ۲۲ مرداد در گفتوگو با شبکه نیوزمکس گفته بود دولت ترامپ در هفته بعد اقداماتی را اعلام خواهد کرد که به گفته او، در تاریخ انزوای اقتصادی یک کشور سابقه نداشته است.
بسنت راهبرد واشینگتن را ترکیبی از انزوای گسترده اقتصادی و ادامه محاصره بنادر ایران توصیف کرده بود. او گفت هدف از این رویکرد، جلوگیری از ورود کالا به بنادر ایران یا خروج آن از این بنادر است، اما در آن زمان جزئیات بیشتری درباره ماهیت اقدامات تازه ارائه نکرد. اظهارات جدید ترامپ ظاهرا اعلام رسمی همان کارزاری است که وزیر خزانهداری یک هفته پیش وعده آن را داده بود.
این تهدیدها در ادامه کارزاری مطرح شده است که دولت آمریکا آن را «خشم اقتصادی» مینامد. وزارت خزانهداری طی ماههای اخیر شبکههای مرتبط با فروش نفت، صرافیهای موسوم به سایه، شرکتهای کشتیرانی، تامینکنندگان صنایع نظامی و مجموعههای تسهیلکننده فعالیتهای سپاه پاسداران و هواپیمایی ماهان را هدف تحریم قرار داده است.
وزارت خزانهداری آمریکا در یکی از اقدامات اخیر، شش فرد و نهاد مستقر در ایران، چین، هند و روسیه را به اتهام پشتیبانی از هواپیمایی ماهان و سپاه پاسداران تحریم کرد. بسنت در آن زمان هشدار داد شرکتها و افرادی که خدمات مالی، تجاری یا لجستیکی در اختیار این مجموعهها قرار دهند، شناسایی و از نظام مالی آمریکا کنار گذاشته خواهند شد.
آمریکا همچنین شبکههای حملونقل نفت و شرکتهای پوششی مرتبط با حکومت ایران را هدف گرفته و درباره اعمال تحریمهای ثانویه علیه موسسات مالی خارجی تسهیلکننده مبادلات تحریمشده هشدار داده است. تهدید تازه ترامپ دامنه این فشار را گستردهتر میکند و بانکها، شرکتها، فرودگاهها، صرافیها و نهادهای دولتی کشورهای دیگر را نیز در معرض مجازات احتمالی قرار میدهد.
بااینحال، تا لحظه انتشار این گزارش، دولت آمریکا هنوز فهرست کامل اقدامات تازه، مبنای حقوقی مجازات کشورهای ثالث و چگونگی اجرای آنچه ترامپ «عملیات اقتصادی» خوانده است، منتشر نکرده است.
ترامپ چهارشنبه ۲۸ مرداد در کاخ سفید، در پاسخ به سوالی درباره احتمال مذاکره با جمهوری اسلامی گفت: «شاید در مقطعی، اما در حال حاضر فکر میکنم وضعیت بسیار خوب است.»
ترامپ بار دیگر تاکید کرد جمهوری اسلامی نباید به سلاح هستهای دست یابد و افزود: «ایران نمیتواند سلاح هستهای داشته باشد و نخواهد داشت.»
ساعاتی پیش از این سخنان، خبرگزاری فارس، وابسته به سپاه پاسداران، در واکنش به اظهارات ترامپ درباره لغو مذاکرات با تهران تا اطلاع ثانوی، به نقل از یک منبع آگاه نزدیک به تیم مذاکرهکننده نوشت اساسا مذاکره مستقیمی میان جمهوری اسلامی و آمریکا در جریان نبوده است.
این منبع افزود گفتوگوهای اخیر با عمان درباره «اعمال حاکمیت بر تنگه هرمز» بوده و ارتباطی با آمریکا نداشته است.
او گفت: «پس از نقض تفاهمنامه اسلامآباد از طرف آمریکا گفتوگوها با طرف آمریکایی متوقف شده و گفتوگوهای اخیر نیز با طرف عمانی ارتباطی به آمریکا نداشت.»
در فضایی که نشانهای از نزدیک شدن مواضع دو طرف دیده نمیشود، اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی، گفت کشورهای منطقه دریافتهاند حضور نظامی آمریکا در غرب آسیا «موجب ناامنی» است و متحدان واشینگتن نیز به این نتیجه رسیدهاند که آمریکا «غیرقابل اعتماد» است.
محمدباقر قالیباف، رییس مجلس شورای اسلامی، نیز ۲۸ مرداد در جریان سفر به بغداد گفت آمریکا بهدنبال «خروج آبرومندانه» از منطقه است.
او در دیدار با هیبت الحلبوسی، رییس مجلس عراق، گفت خروج از جنگ به «بیاعتباری» واشینگتن منجر خواهد شد و ادامه آن نیز مشکلات بسیاری برای آمریکا ایجاد خواهد کرد.
قالیباف در دیدار با نزار آمیدی، رییسجمهوری عراق، نیز «جنگطلبی» آمریکا را عامل اصلی بروز مشکلات در خلیج فارس و اختلال در بازار انرژی خواند و گفت کشورهای منطقه برای تامین امنیت خود به واشینگتن نیاز ندارند.
ادعای کنترل تنگه در برابر کاهش تردد کشتیها
ترامپ در بخش دیگری از سخنان خود گفت آمریکا «کنترل کامل» تنگه هرمز را در دست دارد و شب پیش از آن کشتیهای زیادی از این آبراه عبور کردند.
او گفت بهجز «مزاحمتهایی» مانند شلیک گاهبهگاه پهپاد، تردد کشتیها ادامه دارد، هرچند «قرار نیست همه عبور کنند».
این سخنان در حالی مطرح شد که رویترز، با استناد به دادههای شرکتهای بینالمللی رصد ترددهای دریایی در آبهای بینالمللی، از جمله مارینترافیک، گزارش داد تردد کشتیها در تنگه هرمز کاهش یافته است و بیشتر مالکان کشتیها بهدلیل نبود نشانههای روشن درباره بازگشایی این آبراه، همچنان از عبور از آن خودداری میکنند.
شرکت ردیابی دریایی کپلر نیز اعلام کرد تردد تاییدشده از تنگه هرمز در ۲۷ مرداد با کاهش ۱۷ درصدی به ۱۰ کشتی رسید. بر اساس دادههای این شرکت، پنج کشتی از مسیر تعیینشده در «طرح یکجانبه ایران» عبور کردند، در حالی که تردد کشتیها از بابالمندب با افزایش ۵۳ درصدی به ۴۶ فروند رسید.
کپلر افزود سازمان بینالمللی دریانوردی حمله ۲۶ مرداد به کشتی فلهبر «مینوان دیگنیتی» در تنگه هرمز را تایید کرده است. در این حمله یک دریانورد کشته شد.
در همین حال، مقامهای جمهوری اسلامی از تدوین ساز و کاری برای کنترل تردد و دریافت عوارض از کشتیها خبر دادند. ابراهیم رضایی، عضو کمیسیون امنیت ملی مجلس، گفت بر اساس طرح «امنیت تنگه هرمز»، مدیریت، نظارت و بازرسی این آبراه در اختیار جمهوری اسلامی و زیر نظر ستاد کل نیروهای مسلح قرار خواهد گرفت.
بهگفته او، این طرح ورود شناورهای اسرائیلی، «جاسوسی یا متخاصم» را ممنوع میکند و به ستاد کل نیروهای مسلح اجازه میدهد ضوابط دریافت عوارض و هزینه خدمات از کشتیها را تعیین کند.
رضایی افزود در صورت آسیب دیدن منافع جمهوری اسلامی، امکان افزایش تعرفه یا توقیف اموال دولت متخاصم در تنگه هرمز نیز پیشبینی شده است.
قاسم روانبخش، نماینده قم، نیز گفت بر اساس این طرح، ۴۰ درصد درآمدهای تنگه هرمز به تقویت نیروهای مسلح و زیرساختهای نظامی و ۶۰ درصد آن به «رفاه و آسایش ملت ایران» اختصاص خواهد یافت.
عباس مقتدایی، نایبرییس کمیسیون امنیت ملی مجلس، نیز گفت جمهوری اسلامی و عمان بهزودی در بیانیهای مشترک، یک «معبر جدید» در تنگه هرمز، غیر از مسیر جنوبی، اعلام خواهند کرد.
این اظهار نظرها در حالی مطرح میشود که به گزارش سیانان حکومت ایران در پی گشتزنی نیروی دریایی آمریکا در خلیج فارس، بخش زیادی از کنترل خود بر تنگه هرمز را از دست داده است.
همایون فلکشاهی، رییس بخش تحلیل نفت خام در کپلر، به این رسانه گفت: «بهطور فزایندهای به نظر میرسد که حکومت ایران دستکم بخشی از کنترل خود بر تنگه هرمز را از دست داده است.»
سیانان در عین حال تاکید کرد ایالات متحده که نیروی نظامی قابلتوجهی در این آبراه مستقر کرده، بر همه کشتیهایی که از تنگه عبور میکنند نظارت دارد و ارقام مربوط به حملونقل نفت را بسیار بالاتر از برآوردهای سنتی اعلام کرده است.
ترامپ در پایان سخنان خود گفت حجم زیادی نفت در حال انتقال است و همین مساله یکی از دلایلی است که قیمت نفت به ۳۰۰ دلار در هر بشکه نرسیده است.
از سوی دیگر، علی عبداللهی، رییس ستاد کل نیروهای مسلح جمهوری اسلامی، به کشورهای حاشیه جنوبی خلیج فارس هشدار داد هرگونه کمک به ارتش آمریکا یا تسهیل فعالیتهای آن به منزله مشارکت با نیروهای نظامی این کشور تلقی خواهد شد و از سوی نیروهای نظامی جمهوری اسلامی پاسخ خواهد گرفت.
وزارت دفاع امارات متحده عربی سهشنبه ۲۷ مرداد اعلام کرد دو موشک بالستیک شلیکشده از سمت ایران را شناسایی کرده است.
بهگفته این وزارتخانه یکی از موشکها در آبهای سرزمینی این کشور و موشک دیگر خارج از این محدوده سقوط کرد. ارزیابیهای امارات متحده عربی نشان میدهند دو موشک پرتابشده، حرکت کشتیها را هدف گرفته بودند که در دریا سقوط کردند.
جمهوری اسلامی شلیک موشک به سمت امارات را تکذیب کرده و اظهارات امارات متحده عربی را خلاف حسن همجواری خوانده است.
اما ادامه بنبست در مذاکرات اکنون واشینگتن را به گسترش دایره دیپلماتیک ترغیب کرده است.
بر اساس گزارشهای رسانهای، در روزهای اخیر اتریش و یونان، پس از رایزنی با مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، هر یک جداگانه تماسهایی با تهران برقرار کردهاند.
ورود غیرمنتظره اتریش و یونان به این روند نشان میدهد که دیپلماسی اروپا، که مدتها در روابط جمهوری اسلامی و آمریکا به حاشیه رانده شده بود، ممکن است در شرایط تشدید نظامی در منطقه، با احتیاط در حال بازگشت باشد.
توالی تماسهای اخیر قابل توجه است. مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، ۱۱ اوت در واشینگتن با بئاته ماینل-رایزینگر، وزیر امور خارجه اتریش، دیدار کرد و روز بعد نیز تلفنی با یورگوس گراپتریتیس، وزیر امور خارجه یونان، گفتوگو کرد.
در ۱۳ اوت، هر دو وزیر اروپایی جداگانه با عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، گفتوگو کردند.
اگرچه وزارت امور خارجه آمریکا درخواست از آنها برای انتقال پیام را تکذیب کرد، بعید است این همزمانی کاملا تصادفی بوده باشد. وزارت امور خارجه آمریکا بعدا تایید کرد که موضوع جمهوری اسلامی در این گفتوگوها مطرح شده است؛ در همین حال، اتریش رسما پیشنهاد کرد وین میزبان مذاکرات احتمالی آینده باشد. یونان نیز در تماسهای خود با تهران بر آزادی کشتیرانی و امنیت دریایی تاکید کرد.
این هنوز میانجیگری رسمی نیست. نه اتریش و نه یونان تجربه، دسترسی یا اعتماد انباشتهای را که عمان در اختیار دارد، ندارند. ورود آنها را باید بیشتر تلاشی اکتشافی برای یافتن کانالهای تازه در شرایطی دانست که دیپلماسی سنتی با دشواری روبهرو شده است.
افزایش تعداد میانجیها خود نکتهای معنادار است: این وضعیت نه پویایی روند دیپلماتیک، بلکه پراکندگی آن را نشان میدهد.
نقش احتمالی اتریش ریشه در تاریخ دیپلماسی دارد. وین میزبان مذاکراتی بود که در ۱۴ ژوئیه ۲۰۱۵ به توافق هستهای، موسوم به برنامه جامع اقدام مشترک یا برجام، انجامید. وین همچنین مقر آژانس بینالمللی انرژی اتمی است؛ نهادی که احتمالا در راستیآزمایی هرگونه توافق آینده درباره فعالیتهای هستهای ایران نقشی محوری خواهد داشت.
بنابراین اتریش میتواند چیزی فراتر از یک اتاق مذاکره بیطرف فراهم کند. این کشور محیطی نهادی در اختیار دارد که ارتباطی نزدیک با دیپلماسی هستهای، راستیآزمایی فنی و خاطره توافقی دارد که زمانی به نظر میرسید قادر است بحران هستهای ایران را مهار کند.
با این حال، وین حامل نمادهایی متناقض نیز هست. برای مقامهای جمهوری اسلامی، این شهر یادآور پذیرش غنیسازی محدود ایران برای اهداف غیرنظامی در چارچوب برجام و لغو بخشی از تحریمهاست. اما در عین حال، یادآور فروپاشی بعدی این توافق پس از خروج دولت نخست ترامپ از آن در سال ۲۰۱۸ نیز هست.
اتریش بهتنهایی قادر نیست این شکاف اعتماد را ترمیم کند. بنابراین مزیت اصلی آن بیش از آنکه سیاسی باشد، رویهای است: وین میتواند فضایی محرمانه و معتبر فراهم کند تا ایالات متحده، جمهوری اسلامی و آژانس بینالمللی انرژی اتمی مواضع خود را روشن کنند.
یونان اهرم متفاوتی در اختیار دارد. این کشور بهعنوان یکی از قدرتهای بزرگ دریانوردی جهان، مستقیما در امنیت تنگه هرمز و دریای سرخ ذینفع است. اختلال در کشتیرانی در تنگه هرمز برای آتن صرفا یک مساله انتزاعی ژئوپلیتیک نیست؛ این وضعیت بر کشتیرانی تحت مالکیت یونانیها، هزینههای بیمه، قیمت انرژی و ثبات تجارت بینالمللی اثر میگذارد.
از این رو، یونان میتواند نهتنها بهعنوان یکی از اعضای اتحادیه اروپا و متحد آمریکا، بلکه بهعنوان نماینده صنعتی که مستقیما در معرض پیامدهای تشدید تنش قرار دارد، با جمهوری اسلامی گفتوگو کند.
این بُعد دریایی ممکن است آتن را در مذاکراتی که بهجای دستیابی فوری به یک توافق جامع بر ترتیبات عملی متمرکزند، به بازیگری مفید تبدیل کند.
مذاکره درباره اقداماتی برای تضمین آزادی کشتیرانی، کاهش تهدیدها علیه کشتیهای تجاری یا ایجاد سازوکارهای ارتباطی برای جلوگیری از حوادث دریایی، شاید آسانتر از حل اختلافات عمیق هستهای و امنیتی باشد.
یونان میتواند دانش فنی و حمایت سیاسی خود را در اختیار چنین مذاکراتی قرار دهد، هرچند توانایی ارائه رفع تحریمها یا تضمینهای امنیتی مورد نظر تهران را ندارد.
ظهور اتریش و یونان همچنین افول قدرتهای سنتی اروپا در عرصه دیپلماسی با جمهوری اسلامی را آشکار میکند. فرانسه، آلمان و بریتانیا در مذاکرات هستهای که از اوایل دهه ۲۰۰۰ آغاز شد، نقشی محوری داشتند اما از آن زمان اعتبار این سه کشور در تهران کاهش یافته و هر سه نیز در روابط دوجانبه خود با تهران با بحرانهای دیپلماتیک روبهرو شدهاند.
رهبران جمهوری اسلامی آنها را متهم میکنند که پس از خروج آمریکا از توافق هستهای نتوانستند از منافع اقتصادی برجام محافظت کنند و بهطور فزایندهای با رویکرد فشارآمیز واشینگتن همسو شدهاند.
بیاعتمادی متقابل ناشی از تحریمها، اتهامات دوطرفه درباره «نفوذ» امنیتی و جاسوسی، درگیریهای منطقهای و اختلافات بر سر فعالیتهای هستهای ایران، فضای چندانی برای الگوی پیشین میانجیگری اروپا باقی نگذاشته است.
گسترش رویارویی امنیتی نیز این بهحاشیهراندهشدن را تشدید کرده است. فایننشال تایمز چهارشنبه ۲۸ مرداد گزارش داد که جمهوری اسلامی در صورت تشدید بیشتر جنگ از سوی واشینگتن، حمله به اهداف نظامی آمریکا در اروپا، از جمله در بلغارستان و قبرس، را بررسی کرده است.
رویترز نیز چهارشنبه گزارش داد که یکی از مقامهای ناتو گفته است این ائتلاف برای مقابله با هرگونه تهدید و انجام اقدامات لازم برای دفاع از اعضای خود آمادگی دارد.
این مقام به چهار مورد در اوایل سال جاری اشاره کرد که در آنها پدافند هوایی ناتو موشکهای بالستیک ایران را که به سوی ترکیه در حرکت بودند رهگیری کرد و گفت این موارد قدرت و کارآمدی بازدارندگی و وضعیت دفاعی ناتو را نشان دادهاند.
بنابراین کشورهای کوچکتر اروپایی ممکن است از این مزیت برخوردار باشند که بار سیاسی کمتری از گذشته بر دوش دارند. اتریش بیش از آنکه با فشار راهبردی شناخته شود، با گفتوگو پیوند خورده و در سراسر دهههای ۱۹۹۰ و ۲۰۰۰ نیز روابط اقتصادی و انرژی قابل توجهی را با جمهوری اسلامی حفظ کرده بود.
یونان نیز عمدتا از مناقشهآمیزترین بحثها درباره ایران فاصله داشته است. با این حال، نباید در میزان بیطرفی نسبی آنها اغراق کرد. هر دو کشور عضو اتحادیه اروپا و از شرکای نزدیک ایالات متحدهاند. تهران در نهایت سودمندی آنها را نه بر اساس لحن دوستانه دیپلماتیک، بلکه بر مبنای تواناییشان برای گرفتن امتیازهای مشخص از واشینگتن ارزیابی خواهد کرد.
ورود این دو کشور همچنین بازتابدهنده گسترش هزینههای بینالمللی جنگ است.
محدود شدن تردد در تنگه هرمز، گذرگاهی که در شرایط عادی معادل حدود یکپنجم مصرف جهانی نفت از آن عبور میکند، بحران را از یک رویارویی دوجانبه به یک وضعیت اضطراری اقتصادی جهانی تبدیل کرده است.
واشینگتن خواهان بازگشایی تنگه است، در حالی که تهران کنترل بر کشتیرانی را یکی از قدرتمندترین اهرمهای باقیمانده خود میداند. اتریش و یونان وارد این روند شدهاند، زیرا پیامدهای شکست اکنون بسیار فراتر از خاورمیانه گسترش یافته است.
بنابراین هدف فوری باید محدود و واقعبینانه باشد. بعید است وین و آتن جای مسقط، دوحه یا اسلامآباد را بگیرند و افزایش تعداد میانجیها میتواند به انتقال پیامهای متناقض منجر شود و به جمهوری اسلامی و آمریکا اجازه دهد از اتخاذ تصمیمهای دشوار طفره بروند.
مفیدترین نقشی که این دو کشور میتوانند ایفا کنند، حمایت از یک چارچوب دیپلماتیک هماهنگ است: اتریش بر راستیآزمایی هستهای و فراهم کردن محل مذاکرات تمرکز کند، یونان بر امنیت دریایی و میانجیهای سنتی منطقهای نیز بر ارتباطات سیاسی و تضمینها.
در نهایت، هیچ میانجیگری نمیتواند فقدان اراده سیاسی برای پیگیری راهحل دیپلماتیک بهجای تشدید نظامی را جبران کند. اتریش و یونان نمیتوانند این انتخاب را به جای واشینگتن و تهران انجام دهند، اما شاید بتوانند به ایجاد شرایطی کمک کنند که در آن دیپلماسی امکانپذیر شود.
از این رو، بازگشت آنها نه یک گشایش دیپلماتیک است و نه اقدامی بیاهمیت. این تحول بازتاب تلاش فوری اروپایی است که بیش از پیش به حاشیه رانده شده و در جستوجوی راههای تازهای برای خروج از یک بنبست خطرناک است.
اگر این کانالهای غیرمنتظره اروپایی با دقت هماهنگ شوند، ممکن است به آماده کردن زمینه برای ازسرگیری مذاکرات کمک کنند.
در غیر این صورت، این تلاشها نیز ممکن است صرفا به یکی دیگر از اقدامات بداهه برای مهار مناقشهای تبدیل شوند که بازیگران اصلی آن تاکنون از حل آن ناتوان بودهاند.
با این همه، اروپا منفعتی جدی در ایفای نقشی فعالتر در دیپلماسی دارد: کشورهای اروپایی هماکنون بسیاری از پیامدهای اقتصادی و امنیتی این مناقشه را متحمل میشوند، اما نه اهرم سیاسی لازم برای شکل دادن به یک توافق را در اختیار دارند و نه توان نظامی و در اغلب موارد، اراده لازم برای تحمیل چنین توافقی را.
دو منبع وابسته به حکومت ایران چهارشنبه ۲۸ مرداد به فایننشالتایمز گفتند جمهوری اسلامی احتمال حمله به تاسیسات آمریکا در کشورهای جنوب شرقی اروپا، از جمله بلغارستان، را بررسی کرده است.
بلغارستان ماه گذشته به هواپیماهای سوخترسان آمریکایی اجازه داد از پایگاه هوایی بزمِر استفاده کنند.
یک مقام ناتو در گفتوگو با خبرگزاری رویترز به گزارش فایننشالتایمز واکنش نشان داد و گفت ناتو برای مقابله با هرگونه تهدیدی آمادگی دارد و همواره اقدامات لازم را برای دفاع از تمامی متحدان خود انجام خواهد داد.
او افزود: «همانگونه که پیشتر [در جریان جنگ ۴۰ روزه] دیدیم، سامانههای پدافند هوایی ناتو در چهار نوبت موشکهای بالستیک شلیکشده از ایران به سوی ترکیه را با موفقیت رهگیری کردند. توان بازدارندگی و دفاعی ما قدرتمند و کارآمد است.»
در گزارش رویترز به نام این مقام ناتو اشارهای نشده است.
تهدید تهران علیه قبرس و شبکه فیبر نوری تنگه هرمز
به نوشته فایننشالتایمز، در صورت ازسرگیری عملیات نظامی آمریکا، قبرس هم ممکن است در فهرست اهداف جمهوری اسلامی قرار گیرد.
پیشتر در اسفند ۱۴۰۴، یک پایگاه هوایی بریتانیا در قبرس هدف حمله پهپادی قرار گرفته بود.
منابع نزدیک به تهران همچنین گفتند جمهوری اسلامی حمله به کابلهای زیردریایی فیبر نوری در تنگه هرمز را نیز در صورت تشدید درگیریها بررسی کرده است.
فایننشالتایمز افزود این تهدیدها نشان میدهند بسیاری از مقامهای حکومت ایران ازسرگیری جنگ را قطعی میدانند و معتقدند تنها زمان آغاز آن مشخص نیست.
این روزنامه انتصاب چهرههای تندرو در سمتهای سیاسی و امنیتی از سوی مجتبی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، را نشانه دیگری از این رویکرد دانست.
دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، ۲۷ مرداد اعلام کرد هیچ مذاکرهای میان واشینگتن و تهران در جریان نیست و برای انجام مذاکرات احتمالی در آینده هم برنامهریزی نشده است.
در سوی دیگر، خبرگزاری رویترز ۲۶ مرداد به نقل از یک مقام ارشد جمهوری اسلامی گزارش داد تهران قصد ندارد محاصره دریایی را برای مدتی «نامحدود» تحمل کند.
این مقام گفت تهران تصمیم گرفته است رویکرد خود را از حالت «تدافعی» به «کاملا تهاجمی» تغییر دهد و در صورت شکست دیپلماسی، همه نهادهای جمهوری اسلامی برای تشدید تنشها در تنگه هرمز و سراسر منطقه آماده خواهند شد.
سپاه پاسداران پیشتر در واکنش به استفاده آمریکا از پایگاههای نظامی بریتانیا، لندن را تهدید کرده و گفته بود هر پایگاهی که برای حمله به جمهوری اسلامی به کار گرفته شود، «هدفی مشروع» خواهد بود.
تهدیدهای تهران علیه اروپا تا چه اندازه عملی است؟
یک منبع نزدیک به حکومت ایران به فایننشالتایمز گفت اگر ترامپ تهدیدهای پیشین خود را درباره حمله به زیرساختها در ایران عملی کند، جمهوری اسلامی گسترش دامنه جنگ را در نظر خواهد گرفت.
منبع دیگری نیز گفت اگر ایالات متحده «بیش از حد پیش برود»، جمهوری اسلامی دامنه حملات را از منطقه فراتر خواهد برد و اهدافی در اروپا را هدف قرار خواهد داد.
سیدهارت کاوشال، پژوهشگر موسسه سلطنتی خدمات متحد در لندن، خطر حمله موشکی حکومت ایران به اهدافی در اروپا و دیگر مناطق را «واقعی، اما محدود» توصیف کرد.
به گفته او، جمهوری اسلامی میتواند برای حمله به تاسیسات آمریکا در جنوب و جنوب شرق اروپا، از موشکهای بالستیک میانبرد، از جمله موشکهای خانواده شهاب استفاده کند، اما دقت و قدرت تخریب این پرتابهها در فاصلههای طولانیتر کاهش مییابد.
فایننشالتایمز در ادامه نوشت تهران پیشتر آمادگی خود را برای حمله به اهداف دوردست نشان داده است.
در جریان جنگ ۴۰ روزه، جمهوری اسلامی موشکهایی به سوی دیهگو گارسیا، پایگاه نظامی مشترک آمریکا و بریتانیا در اقیانوس هند، شلیک کرد. این پایگاه حدود چهار هزار کیلومتر با ایران فاصله دارد و هیچ یک از موشکها به هدف نرسیدند.
منابع نزدیک به حکومت ایران حمله تیرماه به پایگاه آمریکا در اردن را که سه نظامی آمریکایی در آن کشته شدند، «دقیقترین حمله دوربرد» تهران تاکنون خواندند و آن را نشانه توانایی جمهوری اسلامی برای هدف قرار دادن نقاط دورتر دانستند.
یک منبع نزدیک به تهران در همین رابطه گفت: «این حمله همچنین پیامی برای اروپا بود. اروپا میتواند هدف موشکها قرار گیرد و باید بداند در این جنگ در کدام سو میایستد. یک اشتباه بسیار بزرگ، مانند حمله به زیرساختهای ما، میتواند جنگ را از منطقه فراتر ببرد و به اروپا بکشاند.»
۱۹ مرداد، مایک هاکبی، سفیر آمریکا در اسرائیل، هشدار داد موشکهای بالستیک جمهوری اسلامی میتوانند بردی تا ۴۱۰۰ کیلومتر داشته باشند و بخشهای بزرگی از اروپا از جمله پاریس، لندن، برلین و رم را در تیررس قرار دهند.
روزنامه اورشلیمپست چهارشنبه ۲۸ مرداد نوشت دو موضعگیری اخیر دونالد ترامپ، رییسجمهوری ایالات متحده، بیش از دیگر اظهارات او جلب توجه کرده است.
ترامپ با اشاره به مذاکرات تهران و مسقط برای بازگشایی تنگه هرمز هشدار داد اگر عمان در مسیر اقدامات آمریکا مانعتراشی کند، ممکن است با واکنش نظامی مواجه شود.
ترامپ همچنین اعلام کرد بهدلیل خودداری کره جنوبی از مشارکت در جنگ ایران، رزمایشهای نظامی مشترک را با این کشور کاهش خواهد داد.
به نوشته اورشلیمپست، واشینگتن پس از حدود ۱۵ سال تلاش برای تمرکز بر چین و آسیا، اکنون تنگه هرمز را در کانون راهبرد خود قرار داده است؛ تغییری که میتواند روابط آمریکا با متحدانش در سراسر جهان را دستخوش تغییر کند.
کره جنوبی در پی کاهش وابستگی نظامی به آمریکا
اورشلیمپست در ادامه نوشت تصمیم ترامپ درباره کره جنوبی ممکن است پیامدهایی بلندمدت داشته باشد.
مصرف گسترده مهمات آمریکایی در جنگ ایران میتواند این تصور را در میان متحدان واشینگتن در اروپا و آسیا به وجود آورد که ایالات متحده به شریکی «نامطمئن و غیرقابل پیشبینی» تبدیل شده است.
به گزارش روزنامه گاردین، لی جائهمیونگ، رییسجمهوری کره جنوبی، پس از فرمان اخیر ترامپ، بار دیگر خواستار بازپسگیری فرماندهی نیروهای نظامی کشورش در زمان جنگ شد. او همچنین بر تسریع برنامه دستیابی به زیردریاییهای هستهای تاکید کرد.
لی گفت انتقال فرماندهی عملیاتی نیروهای کره جنوبی در زمان جنگ باید بدون وقفه ادامه یابد و پیش از پایان دوره ریاستجمهوری او تکمیل شود.
اورشلیمپست این سخنان را نشانه آمادگی کره جنوبی برای تحولات احتمالی آینده دانست.
فرماندهی عملیاتی نیروهای کره جنوبی در زمان صلح در اختیار سئول است، اما در صورت وقوع جنگ، شماری از نیروهای کره جنوبی و نظامیان آمریکایی مستقر در این کشور زیر نظر فرماندهی مشترکی قرار میگیرند که یک ژنرال آمریکایی هدایت آن را بر عهده دارد.
پیشینه ۱۷۰ ساله حضور آمریکا در آسیا
روابط امنیتی کنونی آمریکا در بسیاری از نقاط جهان ریشه در دوران جنگ سرد و سالهای پیش از آن دارد. واشینگتن بیش از ۱۷۰ سال است آسیا و اقیانوس آرام را بخشی از منافع راهبردی بلندمدت خود میداند.
یکی از نخستین نقاط عطف این سیاست در سال ۱۸۵۳ رقم خورد؛ زمانی که متیو پری، فرمانده مشهور نیروی دریایی آمریکا، با ناوگانی از کشتیهای جنگی وارد خلیج توکیو شد.
ماموریت او این بود که ژاپن را متقاعد کند به چند قرن انزوای خود پایان دهد و بنادرش را به روی تجارت بینالمللی بگشاید.
امضای پیمان کاناگاوا پس از این ماموریت، سرآغاز حضور پایدار آمریکا در شرق آسیا شد و به فراهم آوردن زمینه نوسازی ژاپن و ظهور آن بهعنوان یکی از قدرتهای منطقه کمک کرد.
در دوران جنگ سرد، هدف اصلی واشینگتن در آسیا از گسترش تجارت به مهار کمونیسم تغییر یافت و آمریکا به همین منظور وارد جنگهای کره و ویتنام شد.
سفر ریچارد نیکسون به پکن در سال ۱۹۷۲ و دیدار او با مائو تسهتونگ موازنه قدرت جهانی را تغییر داد. ایالات متحده با نزدیک شدن به چین میکوشید از شکاف میان پکن و مسکو بهره ببرد. این سیاست به خروج تدریجی چین از انزوا و افزایش نقش آن در نظام بینالمللی انجامید.
جنگ ایران و تمرکز بر تنگه هرمز
آمریکا در دوران جنگ سرد و پس از آن، روابط خود را با ژاپن، کره جنوبی، استرالیا، فیلیپین، تایلند و سایر شرکا گسترش داد و حضور دریایی گسترده خود را در اقیانوس آرام حفظ کرد.
دولتهای مختلف ایالات متحده در سالهای گذشته منطقه هند و اقیانوس آرام را مهمترین عرصه راهبرد بلندمدت این کشور خواندهاند. اکنون اما جنگ ایران، واشینگتن را واداشته است بخشی از نیروها و تجهیزات دریایی خود را به خاورمیانه انتقال دهد.
این تغییر میتواند روابط آمریکا و اسرائیل را تقویت کند، اما ممکن است در بلندمدت دیگر متحدان واشینگتن را به یافتن شرکای تازه و کاهش وابستگی امنیتی به آمریکا ترغیب کند.
تاریخ حضور آمریکا در آسیا نشان میدهد برخی تصمیمها پیامدهایی ماندگار دارند. کاهش همکاری نظامی با کره جنوبی نیز ممکن است به یکی از همین نقاط عطف تبدیل شود.
اطلاعات شرکت تحلیل دادههای کشتیرانی کپلر نشان میدهد تردد کشتیهای تجاری از تنگه هرمز سهشنبه ۲۷ مرداد کاهش یافت و تنها شش کشتی باری از این آبراه عبور کردند؛ در حالی که شمار آنها یک روز پیش ۹ فروند و میانگین روزانه در ۱۰ روز گذشته، ۱۱ فروند بود.
بیشتر مالکان کشتیها بهدلیل روشن نبودن وضعیت بازگشایی تنگه هرمز پس از محاصره آن در جریان جنگ، همچنان از عبور از این آبراه خودداری میکنند.
در میان کشتیهای ورودی، یک نفتکش بسیار بزرگ نفت خام که بدون محموله بود، از سمت عمانی تنگه هرمز عبور کرد. دو نفتکش دیگر، یکی متوسط و دیگری در رده میانی، نیز وارد تنگه هرمز شدند.
در مسیر خروجی نیز دو نفتکش متوسط حامل سوخت و یک کشتی بزرگتر از ابعاد استاندارد پاناماکس از تنگه هرمز خارج شدند.
روزنامه کیهان که زیر نظر نماینده رهبر جمهوری اسلامی منتشر میشود، چهارشنبه ۲۸ مرداد در یادداشتی خواستار کنار گذاشتن اتکا به تفاهم با آمریکا و اقدام نظامی برای شکستن محاصره شد.
این روزنامه نوشت شورای عالی امنیت ملی باید به نیروهای مسلح «فضا و امکان عملیات تهاجمی پرقدرت» بدهد تا محاصره را بشکنند و با اشاره به جنگ نفتکشها در دهه ۱۳۶۰ افزود جمهوری اسلامی با تجهیزات دفاعی کنونی میتواند بار دیگر برای شکستن محاصره اقدام کند.
دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، ۲۷ مرداد گفت هیچ مذاکرهای با جمهوری اسلامی در جریان نیست و تاکید کرد تنگه هرمز باز است. این در حالی است که تهران میگوید این آبراه همچنان به روی کشتیرانی بسته است.
پیش از آغاز جنگ میان آمریکا و اسرائیل با جمهوری اسلامی در ۹ اسفند ۱۴۰۴، حدود یکپنجم محمولههای نفت خام و گاز طبیعی مایع جهان از تنگه هرمز عبور میکرد.
دو شرکت بزرگ کشتیرانی چین که پیش از جنگ حدود نیمی از واردات نفت این کشور را از خاورمیانه جابهجا میکردند، از اواخر ژوئیه از عبور دادن نفتکشهای خود از تنگه هرمز و بابالمندب خودداری کردهاند.
بر اساس اطلاعات شرکت ردیابی کشتی ورتکسا و یک کارگزار کشتیرانی، این شرکتها اکنون محمولههای نفتی را در خارج از خلیج فارس دریافت میکنند.
قیمت نفت برای چهارمین روز پیاپی افزایش یافت
بر اساس دادههای تریدینگ اکونومیکس تا حدود ساعت ۹:۳۰ صبح ۲۸ مرداد به وقت تهران، قیمت نفت برای چهارمین روز پیاپی افزایش یافت و بهای نفت برنت با ۰.۶۳ درصد افزایش به حدود ۹۱ دلار و ۵۹ سنت در هر بشکه رسید.
بهای نفت خام وست تگزاس اینترمدیت آمریکا نیز با ۰.۸ درصد افزایش، به حدود ۸۵ دلار و ۶۲ سنت در هر بشکه رسید.
هر دو شاخص نفتی، ۲۷ مرداد و همزمان با کاهش امیدها به برقراری صلح میان آمریکا و جمهوری اسلامی، در بالاترین سطح خود طی بیش از سه هفته گذشته بسته شدند.
جون گوه، تحلیلگر ارشد بازار نفت در شرکت اسپارتا کامودیتیز، گفت خطرات کشتیرانی بار دیگر افزایش یافته و ادامه حملات جمهوری اسلامی و حوثیها در دو گلوگاه کلیدی تنگه هرمز و بابالمندب، در کوتاهمدت باعث افزایش قیمت نفت میشود.
گوه افزود تولیدکنندگان خلیج فارس در حال یافتن مسیرهای جایگزین برای انتقال نفت به خلیج عمان هستند و اگر این مسیرها پایدار بمانند، میتوان بخشی از تولید متوقفشده را از سر گرفت.
دولت عراق نیز برای دور زدن تنگه هرمز، سازوکارهایی را برای صادرات نفت خام از طریق شرکتهای تخصصی داخلی و بینالمللی و چند مسیر صادراتی تصویب کرده است.
بر اساس تصمیم هیات دولت عراق، قراردادهای مربوط به این سازوکار از ۱۰ شهریور به مدت سه ماه اجرا خواهند شد.
همزمان با کاهش تردد در تنگه هرمز، دادههای کپلر نشان میدهد در روزهای ۲۴ و ۲۵ مرداد، عبور ۳۰ کشتی باری از تنگه بابالمندب ثبت شد؛ در حالی که در مدت مشابه هفته قبل ۱۹ کشتی از این مسیر عبور کرده بودند.
حوثیهای یمن ۲۹ تیر محاصره دریایی عربستان سعودی را اعلام کردند. با وجود افزایش تردد در بابالمندب، هیچ محموله نفتی عربستان سعودی در دادههای ردیابیشده ثبت نشد.
کاهش تردد در هرمز، توقف عبور نفتکشهای برخی شرکتهای بزرگ و تلاش کشورهای منطقه برای ایجاد مسیرهای جایگزین نشان میدهد ابهام درباره امنیت آبراههای اصلی منطقه به عاملی مستقیم در تصمیمهای صادراتی، عرضه انرژی و قیمت نفت تبدیل شده است.
