ایراناینترنشنال
در طول یک هفته از آغاز اعتراضها در ایران، دونالد ترامپ تاکنون دو بار درباره آنها اظهارنظر مستقیم کرده است. او روز اول حکومت ایران را بهخاطر شلیک به معترضان محکوم کرد و روز ششم تهدید کرد اگر کشتار معترضان ادامه یابد، نیروهای آمریکایی برای نجات مردم ایران وارد عمل خواهند شد.
این سریعترین و صریحترین واکنش رییسجمهوری از آمریکا به موج اعتراضها در ایران در ۴۵ سال گذشته بوده، اما تاثیرگذاری این موضعگیری به گامهای بعدی گره خورده است.
آزمون اصلی برای دولت آمریکا این خواهد بود که آیا این موضع به اقدامات عملی دیپلماتیک و فشارهای نظامی ملموس منجر میشود یا در حد یک پیام بازدارنده و نمادین باقی میماند.
در سال ۱۳۸۸، باراک اوباما، رییسجمهوری پیشین آمریکا، در واکنش به اعتراضهای جنبش سبز ایران با احتیاط عمل کرد.
او در آن مقطع نامه دومی برای علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، ارسال کرده و هنوز پاسخی دریافت نکرده بود.
اوباما نگران بود که حمایت علنی از معترضان، دیپلماسی پنهان و کانال محرمانهای را که در پی ایجاد آن با خامنهای برای حلوفصل پرونده هستهای بود، تضعیف کند.
همزمان، مشاوران او هشدار میدادند حمایت آشکار آمریکا ممکن است نتیجه معکوس داشته باشد؛ چرا که معترضان میتوانستند به «عامل خارجی» متهم شوند و این امر به حکومت بهانهای دهد تا جنبش را با شدت بیشتری سرکوب کند.
این دو نگرانی در مورد ترامپ دستکم در مقطع کنونی چندان موضوعیت ندارد. از یکسو، در حال حاضر کانال دیپلماسی فعال و معناداری میان ایران و آمریکا وجود ندارد که موضعگیری تند واشینگتن بتواند آن را تضعیف یا مسدود کند.
از سوی دیگر، مقامهای جمهوری اسلامی نیز سالهاست معترضان را عوامل دشمن خواندهاند، از جمله خامنهای در سخنرانی ۱۳ دی درباره اعتراضها، و این برچسب را از معنا خالی کردهاند.
بر اساس این گزارش، رویکرد فعلی اسرائیل این است که جمهوری اسلامی باید از درون دچار فروپاشی شود و سقوط کند و انتقال این پیام نیز با همین هدف انجام گرفته است.
کانال ۱۱ افزود بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، به وزیران کابینه خود توصیه کرده تا حد امکان از اظهارنظر درباره تحولات ایران خودداری کنند و اجازه دهند رویدادها مسیر خود را ادامه دهند.
اعتراضات سراسری مردم ایران شنبه ۱۳ دی وارد هفتمین روز خود شده است. سایت حقوق بشری هرانا گزارش داده تاکنون دستکم هشت معترض در اثر تیراندازی نیروهای امنیتی جمهوری اسلامی کشته شدهاند.
دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، ۱۲ دی هشدار داد اگر جمهوری اسلامی «به معترضان مسالمتجو شلیک کند و آنها را بهطور خشونتآمیز بکشد»، ایالات متحده برای نجات مردم اقدام خواهد کرد.
آمریکا و اسرائیل در برابر دوراهی
رسانههای اسرائیلی بهطور گسترده به پوشش تهدید ترامپ علیه رهبران جمهوری اسلامی پرداختند.
روزنامه اورشلیمپست در تحلیلی نوشت مقامهای آمریکایی و اسرائیلی در برابر یک دوراهی قرار دارند: چگونه میتوان تمایل خود به موفقیت اعتراضات در ایران را ابراز کرد، بیآنکه این حمایت آشکار به عاملی بازدارنده برای ادامه قیام تبدیل شود.
بر پایه این تحلیل، یکی از گزینههای اصلی این است که غرب بدون جنجال، از طریق ابزارهایی مانند تشدید فشارهای اقتصادی، ارائه حمایتهای فنی از جمله فراهم کردن امکان دور زدن سانسور اینترنت و دسترسی به ماهواره، و همچنین تحریم مستقیم عوامل سرکوب، به مردم ایران کمک کند.
اورشلیمپست افزود بهترین مسیر پیشروی کشورهای غربی و اسرائیل این است که از یک سو، موانع پیروزی مردم ایران را از سر راه بردارند و از سوی دیگر، شرایط را برای جمهوری اسلامی در سرکوب معترضان دشوارتر کنند.
این روزنامه همچنین از عدم پوشش گسترده اعتراضات ایران در رسانههای اصلی جهانی انتقاد کرد و نوشت این خلأ رسانهای فضای لازم را برای سرکوب آسانتر معترضان از سوی جمهوری اسلامی فراهم میکند.
تهدیدات «توخالی» مقامهای جمهوری اسلامی
روزنامه معاریو در تحلیلی نوشت تهدیدهای اخیر ترامپ ممکن است شرایط را برای معترضان در ایران دشوارتر کند.
این رسانه تهدیدهای متقابل مقامهای جمهوری اسلامی را «توخالی» توصیف کرد و افزود تهران در وضعیت کنونی نه از پدافند هوایی موثر برخوردار است و نه توان دیگری برای مقابله با آمریکا و اسرائیل دارد؛ بهویژه آنکه نیروهای نیابتی آن نیز بهشدت آسیب دیدهاند.
معاریو به رهبران اسرائیل پیشنهاد کرد در شرایط فعلی، راهبرد «هوشیاری و آمادگی کامل نظامی، در کنار سکوت کامل دیپلماتیک» را در پیش بگیرند.
بر اساس این گزارش، اعتراضات اخیر ایران رهبری مشخصی ندارد که بتواند اعتراضات را وارد مرحله بعدی کند و به سقوط جمهوری اسلامی بینجامد.
این در حالی است که بسیاری از رسانههای اسرائیلی، از جمله اورشلیمپست و کانال ۱۱، در روزهای اخیر از شاهزاده رضا پهلوی بهعنوان رهبر این دور از اعتراضات نام بردهاند.
نشریه اکونومیست جمعه ۱۲ دی نوشت اعتراضات اخیر از نظر تعداد شرکتکنندگان به جنبش ۱۳۸۸ یا اعتراضات ۱۴۰۱ نمیرسد، اما بزرگترین موج اعتراضی از زمان خیزش «زن، زندگی، آزادی» تاکنون است.
بر اساس این گزارش، جمهوری اسلامی در شهرهای کوچک سرکوب شدیدتری انجام داده و در کلانشهرها محتاطتر عمل کرده؛ با این حال، تاکنون چند کشته و بیش از ۱۰۰ بازداشتی در ایران گزارش شده است.
اکونومیست افزود «سقوط بیش از ۴۰ درصدی ارزش ریال از خردادماه، تورم بالای ۴۰ درصد، حداقل دستمزدی که هنوز حدود دو دلار در روز است، و بحرانهای مزمن برق و آب»، از جمله ریشههای خشم عمومی در اعتراضات اخیر محسوب میشوند.
به گزارش این نشریه، ساختار قدرت تحت رهبری علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، عملا اجازه تغییرات اساسی را نمیدهد و جابهجاییهای مدیریتی اخیر در ایران بیشتر به «جابهجایی صندلیها روی عرشه کشتی در حال غرق» شباهت دارد.
دو عامل غیرقابل پیشبینی
اکونومیست در ادامه به «ضعف» اپوزیسیون جمهوری اسلامی اشاره کرد و نوشت هنوز «نشانهای از شکاف جدی در درون حاکمیت دیده نمیشود».
این رسانه همچنین دو «عامل غیرقابل پیشبینی» در خصوص تحولات اخیر ایران را برجسته کرد.
نخست، نقش بنیامین نتانیاهو، نخست وزیر اسرائیل، که «به دنبال حملات تازه علیه برنامه موشکی ایران است» و این موضوع را در دیدار اخیر خود با دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، مطرح کرده است.
اکونومیست تاکید کرد احتمال وقوع جنگ میتواند محاسبات داخلی ایران را بهطور غیرمنتظرهای دستخوش تغییر کند.
دومین عامل تاثیرگذار تهدید مستقیم ترامپ به شمار میرود که هشدار داده در صورت شلیک عوامل جمهوری اسلامی به معترضان، آمریکا «آماده مداخله» خواهد بود.
بر اساس این تحلیل، با وجود لحن معمول ترامپ در شبکههای اجتماعی، تهران دلایل کافی برای جدی گرفتن این تهدید دارد.
ترامپ سال ۱۳۹۸ دستور کشتن قاسم سلیمانی، فرمانده پیشین نیروی قدس سپاه پاسداران، را صادر کرد و در جنگ ۱۲ روزه هم تاسیسات هستهای جمهوری اسلامی را هدف قرار داد.
اکونومیست نتیجه گرفت اگرچه اعتراضات فعلی در ایران از نظر ساختاری راه درازی برای سرنگونی نظام در پیش دارد، اما ورود متغیرهای خارجی، بهویژه تهدید نظامی آمریکا و اسرائیل، میتواند مسیر تحولات را از الگوهای پیشین جدا کند؛ مسیری که نتیجه آن همچنان نامعلوم است.
همچنین به نظر نمیرسد معترضان از حمایت خارجی یا اتهام وابستگی به کشورهای دیگر واهمه داشته باشند.
اوباما سالها بعد اذعان کرد رویکرد محتاطانهاش در قبال جنبش سبز اشتباه بوده و تاکید کرد دولت ایالات متحده باید از جنبشهای مردمی آزادیخواه در هر نقطهای از جهان حمایت کند.
واکنش سریع و صریح ترامپ نشان میدهد او فعلا از چنین اشتباهی مصون مانده است.
تجربه دولت اوباما همچنین نشان میدهد که صرف اتخاذ یک موضع تند کافی نیست. در یکی از مقاطع حساس تحولات خاورمیانه، دولت اوباما موضعی قاطع و هشدارآمیز علیه دولت سوریه اتخاذ کرد، اما در نهایت به آن عمل نکرد.
پیامد این عقبنشینی، از نظر اعتبار و بازدارندگی، بهمراتب پرهزینهتر از یک موضعگیری محتاطانه بود.
این در حالی است که اوباما سال ۲۰۱۲ هشدار داده بود استفاده حکومت بشار اسد از سلاحهای شیمیایی «خط قرمز» آمریکا به شمار میرود.
اما یک سال بعد پس از حمله شیمیایی اسد با راکتهای حاوی سارین در منطقه غوطه که به کشته شدن صدها غیرنظامی انجامید، ایالات متحده دست به حمله نظامی نزد.
اوباما در آن زمان تلاش کرد از مسیری دیپلماتیک بحران را کنترل کند و در نهایت با توافقی بینالمللی توانست سلاحهای شیمیایی اعلامشده دولت اسد را جمعآوری کند.
این اقدام استفاده از سلاح شیمیایی در سوریه را کاهش داد اما پایان نداد، و جایگاه اوباما و دولت آمریکا را در میان مخالفان سوری بهشدت تضعیف کرد.
ترامپ اما میداند تهدید بیعمل، هم قدرت او و هم نمایش قدرت آمریکا را مخدوش میکند.
ترامپ در دو مورد تهدیدهای خود را در مورد ایران عملی کرده است: اول با کشتن قاسم سلیمانی دقیقا شش سال پیش در دی ماه ۱۳۹۸ و دوم با حمله به تاسیسات هستهای ایران تقریبا ۲۰۰ روز پیش.
۱۳ دی، ترامپ تهدیدهای اخیر خود علیه دولت نیکلاس مادورو، رییسجمهوری ونزوئلا، را عملی کرد. ترامپ اعلام کرد ایالات متحده یک حمله گسترده علیه ونزوئلا انجام داده و مادورو را به همراه همسرش بازداشت و از کشور خارج کرده است.
تاریخ نشان داده موفقیت موضعگیریهای آمریکا در ترکیبی از واکنش سریع و صریح و عمل به آن نهفته است و به نظر میرسد ترامپ به این آگاه است.
واکنشهای سریع مقامهای جمهوری اسلامی به تهدید ترامپ در حمایت از معترضان ایرانی نشان میدهد آنها نیز حداقل این تهدید را جدی گرفتهاند.
