آمریکا آماده سرنگون کردن متحد خامنهای
مراد ویسی
تحلیلگر ارشد در ایراناینترنشنال
گزارشها حاکی از آن است که ایالات متحده با افزایش فشارهای نظامی بر ونزوئلا، خود را برای رویارویی جدیتری با دولت نیکلاس مادورو آماده میکند.
تحلیلگر ارشد در ایراناینترنشنال
گزارشها حاکی از آن است که ایالات متحده با افزایش فشارهای نظامی بر ونزوئلا، خود را برای رویارویی جدیتری با دولت نیکلاس مادورو آماده میکند.
دونالد ترامپ دستور بستن فضای هوایی ونزوئلا را صادر کرده و تمامی پروازها به مقصد این کشور متوقف شده است؛ اقدامی که بهعنوان نشانهای از آمادگی ارتش آمریکا برای عملیات احتمالی علیه کاراکاس تعبیر میشود.
ژنرال جوزف ووتل، فرمانده پیشین سنتکام، میگوید حضور گسترده نظامی واشینگتن در دریای کارائیب، از جمله اعزام بزرگترین ناو هواپیمابر آمریکا، تنها برای فشار بر دولت مادورو نیست و پیام روشنی نیز برای دیگر مخالفان ایالات متحده، از جمله جمهوری اسلامی ایران، در بردارد. این قدرتنمایی میتواند هشدار مستقیمی برای علی خامنهای باشد.
مادورو متحد نزدیک خامنهای در آمریکای لاتین به شمار میرود و سقوط احتمالی او پیامی مهم برای بازیگران معادلات ایران خواهد داشت؛ هم برای حاکمیت جمهوری اسلامی و هم برای جامعهای که انتظار دارد تغییرات سیاسی در ایران با سرعت بیشتری رخ دهد اگر چه نمیتوان برای رخدادهای سیاسی مانند زمان سرنگونی جمهوری اسلامی، زمانبندی قطعی تعیین کرد.
همزمان، تنش میان تهران و واشینگتن افزایش یافته است. شروط ترامپ برای مذاکره دوباره اعلام شده است. او توقف کامل غنیسازی اورانیوم، محدودیت برنامه موشکهای بالستیک و پایان حمایت جمهوری اسلامی از گروههای نیابتی را پیششرط گفتوگو دانسته؛ شروطی که با مخالفت صریح خامنهای مواجه شده و به بنبستی جدید در روابط دو طرف انجامیده است.
همزمان در درون کشور اختلافات میان جناحهای قدرت آشکارتر از گذشته بروز کرده است. حسن روحانی در سخنان جدید خود عملکرد سپاه و نهادهای اطلاعاتی را در حوزههای نظامی و امنیتی به چالش کشیده و از آنچه «گزافهگویی» درباره توان دفاعی کشور خوانده، انتقاد کرده است. این انتقادها در حالی مطرح میشود که خامنهای پنجشنبه گذشته خواستار انسجام بیشتر درون حاکمیت شده بود؛ بااینحال، نزاع سیاسی میان روحانی و مجموعههای نظامی–امنیتی همچنان ادامه دارد.
روحانی در این سخنان سیاستهای فرهنگی و امنیتی کشور را نیز مورد انتقاد قرار داده و تلویحاً تاکید کرده است که نگاه صرفاً امنیتی در حل مسائل اجتماعی و فرهنگی کارآمد نیست. او همچنین مانع تراشی بر سر راه احیای برجام در سالهای گذشته و پیامدهای آن، از جمله بازگشت تحریمهای بینالمللی و شکلگیری تنشهای اخیر، را نتیجه نبود توافق در سالهای گذشته میداند.
این انتقادها از سوی چهرهای مطرح میشود که خود سالها در بالاترین سطوح تصمیمگیری و صدور دستور سرکوب مردم حضور داشته است. اکنون اما تنشهای درونی حاکمیت بیش از هر زمان دیگری علنی شده است. اختلافات قدرت، بیاعتنایی باندهای قدرت به توصیههای خامنهای برای وحدت، و حملات متقابل جناحها، همگی نشانههایی از تشدید شکافهای ساختاری در رأس نظام سیاسی جمهوری اسلامی است. در چنین شرایطی سرنگونی حکومت مادورو میتواند پیامی بسیار نگران کننده برای خامنهای باشد همان طور که میتواند به تقویت روحیه مردم ایران برای عبور از جمهوری اسلامی کمک کند.
ونزوئلا یکی از اصلیترین متحدان راهبردی جمهوری اسلامی در نیمکره غربی است و هرگونه تضعیف یا سقوط آن، بهمعنای عقبنشینی مستقیم نفوذ تهران در خارج از خاورمیانه خواهد بود.
بحران کاراکاس امروز فقط یک پرونده منطقهای نیست؛ هشداری است که مستقیما به سمت تهران نشانه رفته است.
اعلام ناگهانی دونالد ترامپ درباره «بسته شدن کامل حریم هوایی ونزوئلا» در روز شنبه هشتم آذر، تنها یک هشدار هوانوردی یا مانوری تبلیغاتی نبود؛ این جمله کوتاه نشانهای از ورود بحران میان واشینگتن و کاراکاس به فازی جدید و عمیقتر است.
همزمان با این اعلام، حضور نظامی آمریکا در کارائیب به شکل بیسابقهای افزایش یافته، ناو هواپیمابر جرالد آر فورد در منطقه مستقر شده، جنگندههای پیشرفته اف۳۵ در حال پرواز عملیاتی هستند و سازمان سیا نیز مجوز عملیات مخفیانه در داخل خاک ونزوئلا را دریافت کرده است.
این مجموعه نشانهها یک پیام روشن دارد: فشار بر مادورو دیگر صرفا سیاسی یا اقتصادی نیست، بلکه مستقیما وارد فاز امنیتی و نظامی شده است.
عملیات موسوم به «نیزه جنوبی» که از اوایل سپتامبر آغاز شده، تاکنون بیش از ۲۰ حمله دریایی علیه شناورهایی انجام داده که آمریکا آنها را حامل مواد مخدر معرفی کرده است.
حاصل این حملات، بیش از ۸۰ کشته بوده؛ آماری که حتی در معیار عملیاتهای ضد قاچاق هم رقم بالایی محسوب میشود.
با این حال، نکته کلیدی اینجاست که واشینگتن هنوز هیچ سند علنی و قابل راستیآزمایی منتشر نکرده که نشان دهد این شناورها واقعا به شبکه قاچاق مرتبط بودهاند.
همین ابهام، مشروعیت حقوقی عملیات را زیر سوال برده و دامنه انتقادها را گسترش داده است، اما به نظر میرسد هدف بزرگتر از قایقهای قاچاق مواد مخدر و انسان است.
ترامپ در یک پست در شبکه تروث سوشال، از خلبانها و قاچاقچیان درخواست کرده است حریم منطقه پرواز ممنوع را رعایت کنند.
تنشها تنها به میدان نظامی محدود نمانده است. هشدار رسمی اداره هوانوردی فدرال آمریکا درباره «وضعیت بالقوه خطرناک» آسمان ونزوئلا باعث شد شش شرکت بزرگ هواپیمایی بینالمللی پروازهای خود را متوقف کنند.
دولت مادورو نیز در واکنشی خشمآلود، مجوز فعالیت این شرکتها را لغو کرد. به این ترتیب، ونزوئلا عملا وارد مرحلهای از انزوای هوایی شده است؛ انزوایی که آثار اقتصادی و انسانی آن بهسرعت خود را نشان میدهد.
اما در داخل ونزوئلا، فضای روانی جامعه بهشدت شکننده است. گزارشهای میدانی از تخلیه خیابانها، هجوم مردم به فروشگاهها برای ذخیره غذا، تیراندازی هوایی نیروهای نظامی و سپس بازگشت ناگهانی شهر به وضعیت عادی حکایت دارد.
جامعهای که سالها زیر فشار تورم، کمبود دارو، قطعی آب و برق و سرکوب سیاسی زیسته، اکنون با اضطراب دائمی «جنگ یا صلح» دستبهگریبان است.
مادورو نیز با بسیج نیروها و دعوت از مردم برای پیوستن به میلیشیاها، عملا فرض حمله را جدی گرفته است.
اما این بحران تنها یک نزاع دوجانبه میان واشینگتن و کاراکاس نیست. برای ترامپ نیمکره غربی از ابتدای سیاست خارجیاش جایگاهی محوری داشته است.
او بارها نشان داده که امنیت در حوزه آمریکای لاتین و کارائیب را بر بسیاری از پروندههای خاورمیانهای ترجیح میدهد.
ونزوئلا برای او نه فقط یک دولت مخالف، بلکه نمادی از بازماندههای محور سوسیالیستی ضدآمریکایی در حیاط خلوت واشینگتن است؛ محوری که در نگاه ترامپ باید «یکبار برای همیشه» جمع شود.
در همین نقطه، پیوند راهبردی ونزوئلا با جمهوری اسلامی اهمیت پیدا میکند. سالهاست که تهران و کاراکاس در حوزههای انرژی، نظامی، امنیتی و حتی پهپادی همکاری دارند.
پروازهای مخفی، انتقال فناوری، دور زدن تحریمها و شبکههای مالی مشترک بخشی از این همکاریها بوده است. ونزوئلا برای جمهوری اسلامی فقط یک شریک سیاسی نیست؛ یک مسیر مهم تنفسی در برابر فشارهای تحریمی غرب است.
به همین دلیل، هرگونه تضعیف جدی یا سقوط احتمالی ساختار حاکم بر ونزوئلا میتواند ضربهای مستقیم به شبکه نفوذ و مانور جمهوری اسلامی در نیمکره غربی وارد کند.
اگر آمریکا بتواند موقعیت مادورو را بهطور پایدار تضعیف کند، تهران یکی از مهمترین پایگاههای غیرخاورمیانهای خود را از دست خواهد داد.
این موضوع بهویژه در شرایطی اهمیت دوچندان پیدا میکند که مذاکرات جمهوری اسلامی با غرب به بنبست خورده و چشمانداز روشنی ندارد.
نکته مهم دیگر، الگوی رفتاری ترامپ است. او معمولا پروژههای فشار ناتمام را در دور دوم با شدت بیشتری دنبال میکند.
ونزوئلا یکی از همین پروژههاست. اگر این پرونده در نیمکره غربی به سرانجامی برسد، این پیام بهراحتی میتواند به دیگر پروندههای باز آمریکا از جمله جمهوری اسلامی تعمیم داده شود: فشار ترکیبی، انزوای اقتصادی، تهدید نظامی و در نهایت تحمیل تغییر رفتار یا ساختار.
در نهایت، آنچه امروز در ونزوئلا در حال وقوع است، فقط یک بحران منطقهای نیست. این بحران میتواند به یک آزمایش بزرگ برای سیاست خارجی دوره دوم ترامپ تبدیل شود؛ آزمایشی که نتیجه آن نهتنها سرنوشت مادورو، بلکه معادلات نفوذ جمهوری اسلامی در نیمکره غربی و حتی آینده تقابل تهران و واشینگتن را نیز تحت تاثیر قرار خواهد داد.
اگر ونزوئلا سقوط کند، موج بعدی فشار میتواند دیر یا زود به سمت تهران برگردد.
بسیاری از تحلیلگران میگویند حتی اگر جنگی هم در نگیرد، این فشارهای گسترده اجتماعی، امنیتی و اقتصادی در داخل خاک ونزوئلا میتواند با افزایش فشار خارجی خود تبدیل به یک طغیان شود؛ موضوعی که تحلیلگران باور دارند شاید در مورد امروز ایران هم محتمل باشد.
لحظاتی پس از تیراندازی، نیروهای امنیتی با تبادل آتش او را زخمی و بازداشت کردند. دو عضو گارد ملی آمریکا نیز بهشدت زخمی شدند که یکی از آنها در اثر شدت جراحات جان خود را از دست داد.
این حادثه هم بهدلیل مکان وقوع آن، چند قدمی نماد قدرت سیاسی آمریکا، و هم بهدلیل هویت مهاجم و نقش نیروهای گارد ملی، بهسرعت از یک جنایت خیابانی به یک پرونده امنیت ملی تبدیل شد؛ پروندهای که اکنون مرکز مناقشه سیاسی، مهاجرتی و حقوقی در ایالات متحده است.
روایت یک روز پرتنش در پایتخت
به گفته افبیآی، این حمله «هدفمند» و «از پیش برنامهریزیشده» بود. این ارزیابی بر اساس مسیر حرکت مهاجم، زمانبندی دقیق و انتخاب محل تیراندازی ارائه شد؛ منطقهای که در روزهای اخیر بهصورت غیرعادی میزبان هزاران نیروی نظامی بود.
از دو ماه پیش، به دستور دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، بیش از ۲۲۰۰ عضو گارد ملی در واکنش به افزایش جرم و اغتشاشات پراکنده در واشینگتن مستقر شده بودند؛ موضوعی که از همان ابتدا بحثبرانگیز بود و با مخالفت شهردار و فعالان حقوق مدنی روبهرو شد.
مهمتر اینکه تنها شش روز پیش از این واقعه، یک قاضی فدرال حکم داده بود استقرار گسترده گارد ملی «نقض قانون خودگردانی» واشینگتن است، هرچند اجرای حکم تا پایان فرایند تجدیدنظر به حالت تعلیق درآمد.
در این فضای پرتنش، تیراندازی اخیر برای بسیاری حکم بنزینی بر آتش اختلافات داشت: آیا حضور گارد ملی پایتخت را امنتر کرده یا خود به نشانهای از نظامیسازی دولت تبدیل شده است؟
واکنش کاخ سفید؛ روایت امنیت، مهاجرت و «بازنگری کامل»
ترامپ بلافاصله پس از حادثه در بیانیهای تند، این حمله را «یک اقدام تروریستی» توصیف کرد و مهاجم را «حیوانی که نباید هیچگاه وارد آمریکا میشد» خواند.
او اعلام کرد دولتش قصد دارد تمام پروندههای مهاجرتی شهروندان افغانستان را که از سال ۲۰۲۱ وارد آمریکا شدهاند، «بهطور کامل بازنگری کند».
همزمان وزارت امنیت داخلی ایالات متحده اعلام کرد پذیرش درخواستهای مهاجرت جدید از افغانستان تا اطلاع ثانوی تعلیق میشود؛ تصمیمی که موجی از نگرانی در میان جامعه افغانهای ساکن آمریکا به وجود آورد.
کمی بعد، دولت آمریکا دستور داد ۵۰۰ نیروی جدید گارد ملی به واشینگتن اعزام شوند. این تصمیمها پیامی روشن داشت: دولت قصد دارد مساله امنیت داخلی و مهاجرت شهروندان افغانستان را بهطور مستقیم به یکدیگر گره بزند.
ابعاد مهاجرتی حادثه؛ سیاستی که میتواند سرنوشت هزاران نفر را تغییر دهد
این حادثه بار دیگر بحث درباره مهاجرت از افغانستان را در مرکز سیاست آمریکا قرار داد. جمهوریخواهان سختگیر میگویند برنامه ۲۰۲۱ دهها هزار فرد را بدون بررسی کافی وارد کشور کرده و باید مورد «بازنگری گسترده» قرار گیرد.
در مقابل، کارشناسان مهاجرت و مدافعان حقوق پناهندگان بر این باورند که دولت در حال استفاده از این حادثه برای ایجاد تغییرات رادیکال در سیاستهای مهاجرتی است؛ رویکردی که بیش از همه، پناهجویانی را هدف میگیرد که هیچ نقشی در این واقعه نداشتهاند.
منتقدان میگویند این سیاست واکنشی میتواند روند چندساله حمایت آمریکا از متحدان افغان خود، از جمله مترجمان، کارمندان محلی و خانوادههایشان، را به خطر بیندازد.
گروههای حقوق بشری هشدار دادهاند نباید میلیونها مهاجر را قربانی رفتار فردی یک نفر کرد، بهویژه در حالی که بسیاری از افغانهایی که در سالهای اخیر وارد آمریکا شدهاند، خود قربانی تروریسم و خشونت طالبان بودهاند.
حتی برخی مقامات امنیتی سابق تاکید کردهاند که برنامه غربالگری مهاجران افغان یکی از سختگیرانهترین برنامههای مهاجرتی تاریخ ایالات متحده بوده است.
زنجیره پیامدها اما تنها به مهاجران ختم نمیشود؛ در سطح بینالمللی نیز این واقعه میتواند بهانهای برای کاهش یا توقف همکاری آمریکا با برنامههای جهانی اسکان پناهندگان باشد.
این برنامه از سال ۲۰۲۱ تاکنون یکی از محورهای اصلی سیاست خارجی واشینگتن در قبال افغانستان بوده است.
در سطح منطقهای این حادثه میتواند پیامدهای گستردهتری به همراه داشته باشد. کشورهای همسایه افغانستان، از جمله پاکستان، ایران و کشورهای آسیای مرکزی که خود با موجهای مهاجرت، گروههای مسلح و رقابتهای ژئوپلیتیک درگیر هستند، این حادثه را بهعنوان نشانهای از شکنندگی نظم امنیتی پساآمریکا در افغانستان دنبال میکنند.
پاکستان احتمالا تلاش خواهد کرد از این واقعه بهعنوان سند جدیدی برای هشدار به آمریکا دربارۀ خطر رادیکال شدن جوانان افغان بهره ببرد تا روابط امنیتی خود با واشینگتن را بازتعریف کند.
ایران، از سوی دیگر، ممکن است این حادثه را نشانهای از ناکامی سیاستهای آمریکا در افغانستان معرفی کند، بهویژه در رسانههایی که خروج آمریکا را عامل اصلی بحران منطقهای میدانند.
در سطح وسیعتر، حادثه اخیر میتواند به ایجاد فشارهای دیپلماتیک بر کشورهای غربی برای تشدید غربالگری امنیتی مهاجران و پناهجویان افغان منجر شود و حتی ممکن است در اروپا موج جدیدی از قوانین سختگیرانه را علیه پناهجویان به راه بیندازد.
در جهان چندقطبی امروز، هر رویداد امنیتی در واشینگتن میتواند بخشی از جدال بزرگتر روایتها شود: آمریکا آن را نشانه ضرورت سختگیری بیشتر میبیند؛ رقبای ژئوپولیتیک آن را نشانهای از شکست سیاستهایش معرفی میکنند، و در این میان، سرنوشت میلیونها مهاجر و پناهجو زیر سایه رقابت قدرتها شکل میگیرد.
این حادثه بهظاهر کوچک از همین امروز بخشی از بازی بزرگتر استراتژیک در آسیای جنوبی و خاورمیانه شده است.
ابعاد امنیتی؛ آیا گارد ملی راهحل است یا بخشی از مشکل؟
پس از این حمله، موافقان استقرار گسترده گارد ملی در پایتخت گفتند این حادثه ثابت میکند که تهدید تروریسم «در خانه» و «در چند قدمی کاخ سفید» واقعی است، بنابراین واشینگتن نیازمند یک نیروی ثابت و آموزشدیده است.
اما مخالفان میگویند حضور گارد ملی نهتنها امنیت را تضمین نمیکند، بلکه فضا را ملتهبتر و روابط میان دولت فدرال و شهروندان را پرتنشتر کرده است.
تحلیلگران امنیتی معتقدند استفاده از گارد ملی برای ماموریتهای انتظامی در شهری مانند واشینگتن باید آخرین گزینه باشد، زیرا حضور گسترده نیروهای نظامی در پایتخت میتواند پیام سیاسی نادرستی ارسال کند؛ هم به شهروندان و هم به جهان.
از سوی دیگر، پرسشها درباره اینکه چگونه مهاجم توانست در یک منطقه بسیار حفاظتشده عملیات کمین را اجرا کند، باعث انتقاد از نهادهای اطلاعاتی شده است.
برخی کارشناسان میگویند دولت بهجای تقویت توان اطلاعاتی پلیس و نهادهای مدنی امنیتی، تمرکز خود را بیش از حد بر ارتش و گارد ملی قرار داده است.
واکنشها در کنگره نیز بهشدت حزبی بود. جمهوریخواهان حادثه را شاهدی بر «شکست کامل سیاست مهاجرتی دولت بایدن» دانستند و خواستار بازنگری فوری در سیاستهای مربوط به پناهجویان شدند.
دموکراتها اما هشدار دادند استفاده ابزاری از این واقعه برای پیشبرد دستورکارهای ضد مهاجرتی میتواند کشور را دچار شکافهای اجتماعی عمیقتری کند.
